ماسەلەن, ەلىمىزدەگى ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتى 16 عىلىمي جوبا بويىنشا جۇمىستى اياقتاپ قالىپتى. تيىسىنشە وتاندىق قورعانىس كاسىپورىندارى مەن الەۋەتتى ۆەدومستۆولار سول ازىرلەمەلەردىڭ ناتيجەلەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. جوبالار گرانتتىق جانە باعدارلامالىق نىسانالى قارجىلاندىرۋ كونكۋرسى شەڭبەرىندە ورىندالدى. ولار عىلىمي تەوريالىق زەرتتەۋلەر مەن تاجىريبەلىك ازىرلەمەلەردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان. زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن بارلىق الەۋەتتى ۆەدومستۆونىڭ مۇددەسىندە پايدالانۋ جانە ەلىمىزدىڭ قورعانىس ونەركاسىبى كەشەنى كاسىپورىندارىندا ىسكە اسىرۋ كوزدەلۋدە.
ايگىلى عالىم ا.ەينشتەين ء«ۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قانداي قارۋمەن سوعىساتىندارىن بىلمەيمىن, بىراق تورتىنشىسىندە تاياقپەن, تاسپەن شايقاسادى» دەگەن بولاتىن. عالىم ءوزى ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ وزىندە عىلىم مەن تەحنيكانىڭ قانشالىقتى دامىعانىن قاپەرگە الىپ وتىرعان سياقتى. ءتىپتى يادرولىق قارۋدى قولدانعان جاعدايداعى سوعىستىڭ سالدارىن دا مەڭزەگەن بولۋى مۇمكىن.
قازىرگى الەم ادامزاتتى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن قولدانۋدان قايمىعادى. سەبەبى, ونداي سوعىستا جەڭىمپازدىڭ بولۋى – ەكىتالاي. سوندىقتان ازىرگە جەرگىلىكتى قاقتىعىستاردا قارۋدىڭ ءسال دە بولسا جەڭىل تۇرلەرى قولدانىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, وتكەن جىلى 44 كۇنگە سوزىلعان تاۋلى قاراباق شايقاسىندا تۇركيانىڭ Bayraktar TB2 ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى (ۇۇا) ناعىز «جۇلدىزعا» اينالعان بولاتىن.
وسىلايشا, سيرياداعى, ليۆياداعى, كۇنى كەشەگى تاۋلى قاراباقتاعى جانجالداردا ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارىن قولدانۋ تاجىريبەسى ەلىمىزدە جەكە ۇۇا-نى ازىرلەۋ قاجەت ەكەنىن دالەلدەدى. قازاقستاندىق اسكەري عالىمدار بارلاۋشى درونداردى عانا ەمەس, سونداي-اق سوققى بەرۋشى ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارىن دا بروندى تەحنيكاعا جانە قارسىلاستىڭ ادام كۇشىنە قارسى ءتيىمدى قارۋ رەتىندە پايدالانۋعا تالداۋ جۇرگىزدى. ءسويتىپ, عالىمدارىمىز «شاعالا» دەپ اتالعان بارلاۋ ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتىنىڭ تاجىريبەلىك ۇلگىسىن ازىرلەدى. ول بايلانىس ارناسىن قورعاۋدىڭ باعدارلامالىق-اپپاراتتىق قۇرالىمەن, ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتى مەن باسقارۋ جۇيەسى اراسىنداعى قورعالعان بايلانىستىڭ جەكە كريپتوگرافيالىق حاتتاماسىمەن, تىكەلەي جانە كەرى قورعاۋ ارقىلى جاسالىپ كەپىلدەندىرىلگەن قۇپيا كىلتپەن جاراقتاندىرىلعان. وسىنىڭ بارلىعى – اسكەري عالىمدارىمىزدىڭ ازىرلەمەلەرى.
الداعى ۋاقىتتا تاجىريبەلىك مودەل زاۋىتتاعى جانە پوليگوندارداعى سىناقتار كەزەڭىنەن وتەدى. عىلىمي جۇمىس ناتيجەلەرى پاتەنتتەلىپ, تاجىريبەلىك اسكەري پايدالانۋ اياقتالعان سوڭ بارلىق جۇمىس قورعانىس ونەركاسىبى كەشەنىنە بەرىلەتىن بولادى. «شاعالانى» سەريالىق شىعارۋ ءۇشىن وتاندىق قورعانىس ونەركاسىبى كەشەنىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, قارۋلى كۇشتەردىڭ وقۋ ورىندارىندا جانە بولىمدەرىندە ەنگىزۋ ءۇشىن تەحنيك ماماندار مەن وپەراتورلارعا قىزمەت كورسەتۋ جانە ولاردى وقىتۋ باعدارلامالارى, سونداي-اق ۇۇا وپەراتورلارىن جاۋىنگەرلىك دايارلاۋ كۋرسى ازىرلەندى. اتالعان اپپاراتتار وندىرىسكە ەنگىزىلگەن جاعدايدا ولاردىڭ قۇنى شەتەلدىك انالوگتاردان الدەقايدا ارزان بولماق.
وتاندىق ۇشقىشسىز ۇشاتىن اپپارات بارلاۋ-وق اتۋ (سوققى بەرۋ) كەشەنى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى بولا الادى. ولاردى قولدانۋ بويىنشا ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋ جۇرگىزىلدى. الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, بارلاۋ, باسقارۋ جانە وق اتۋ ارقىلى زاقىمداۋ قۇرالدارى ۇيلەستىرىلگەن دالدىگى جوعارى قارۋ اناعۇرلىم ءتيىمدى. ازىرلەۋ شەڭبەرىندە اسكەري عالىمدار وتاندىق قورعانىس ونەركاسىبى كەشەنىنىڭ الەۋەتىن پايدالانا وتىرىپ, جەكە بارلاۋ-سوققى بەرۋ كەشەنىن جاساۋ بويىنشا بىرقاتار ناقتى ۇسىنىستار ەنگىزدى.
جالپى, ەل اسكەرى ۇشقىشسىز ۇشاتىن اپپاراتتارمەن 2013 جىلدان باستاپ جابدىقتالىپ كەلەدى. بۇگىندە وتانىمىزدا وسىنداي ونداعان كەشەن بار. ال 2017 جىلدان بەرى قازاقستاندا حالىقارالىق ارميا ويىندارىنىڭ شەڭبەرىندە وسى اپپاراتتاردىڭ ەسەپتىك توپتارىنىڭ اراسىندا سايىس ۇيىمداستىرىلىپ, وتانداستارىمىز ۇدايى توپ جارىپ كەلە جاتقان كورىنەدى.
وتاندىق عالىمدارىمىز وسىمەن شەكتەلىپ قالعان جوق. ارميانى تسيفرلاندىرۋ شەڭبەرىندە ارنايى ماقساتتاعى گەواقپاراتتىق پلاتفورما ازىرلەندى. بۇل جوبا سپۋتنيكتەردى, قاعازداعى جانە ەلەكتروندى كارتالاردى قوسا العاندا, ءارتۇرلى دەرەككوزدەردەن اقپاراتتى جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قامتاماسىز ەتۋ باعدارلاماسى بولىپ سانالادى. باعدارلاما اقپاراتتى تولىقتىرىپ, ونى جاڭارتا الادى جانە تسيفرلى فورماتتان 3D-عا اۋىستىرادى. وسىلايشا اسكەردىڭ ۇتقىرلىعىن جانە كومانديرلەر مەن شتابتاردىڭ شەشىم قابىلداۋ جەدەلدىگىن ارتتىرا تۇسەدى. گەواقپاراتتىق جۇيە قارۋلى كۇشتەر ءۇشىن دە, ەلدىڭ باسقا دا الەۋەتتى قۇرىلىمدارى ءۇشىن دە پايدالى.
گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ اياسىندا ىرگە قالاعان ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تەحنوپاركىندە تولىققاندى جۇمىس ىستەيتىن ەكى زەرتحانا (3D پروتوتيپتەۋ زەرتحاناسى جانە ءادديتيۆتى ءوندىرىس زەرتحاناسى) جانە تاجىريبەلىك ينجينيرينگتىڭ اسكەري عىلىمي-تەحنولوگيالىق جەلىسى قۇرىلدى. بۇل ورتالىق بولشەكتەردىڭ توزۋعا دەگەن توزىمدىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەۋگە نەگىزدەلگەن.
اسكەري زەرتحانادا ۋلترادىبىستىڭ كومەگىمەن جاڭا تەحنولوگيانى قولدانا وتىرىپ جاسالعان ەرەكشە بۇركۋ بەتكى قاباتتا قولدانىلادى. اسكەري عالىمدار ازىرلەگەن تەحنولوگيا بالقىتىلعان مەتالل بولشەكتەردىڭ 500 م/س جوعارى جىلدامدىقپەن قوزعالۋىنا جانە جوعارى بەرىكتىگى بار جابىنداردى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل بۇركۋ بولشەكتىڭ قىزمەت مەرزىمىن ەداۋىر ۇزارتادى جانە توزىمدىلىگىن ارتتىرادى. وسىلايشا, قازاقستاندىق عالىمداردىڭ جۇمىس ناتيجەسى وتاندىق قورعانىس ونەركاسىبى كەشەندەرىنىڭ كاسىپورىندارىنا بەرىلىپ, الداعى ۋاقىتتا پايداعا جاراتىلاتىن بولادى.
تاعى ءبىر ونەرتابىس ءتۇرى رەتىندە ىشكى جانۋ قوزعالتقىشتارىنداعى جانعىش قوسپانى بايىتۋعا نەگىزدەلگەن ارنايى سۋتەگى قوندىرعىسىن ايتۋعا بولادى. بۇل جوبا وتىندى ايتارلىقتاي ۇنەمدەۋمەن قاتار, اسكەري تەحنيكانىڭ ەكولوگيالىق تازالىعىن دا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق اتالعان قوندىرعى قوسارلانعان ماقساتتاعى ءونىم سانالادى. ياعني ول تەك اسكەري سالادا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ازاماتتىق سالادا دا قولدانىلادى.
ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتى اسكەري عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ بازاسىندا يربيس اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق رەينجينيرينگتىك بازاسىن قولدانۋ ارقىلى اقپاراتتىق تالداۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە مونيتورينگىلەۋ ورتالىعى قۇرىلدى. بۇل جوبا بويىنشا قارۋلى كۇشتەردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ بارلىق بازاسى بىرىڭعاي كەشەنگە بىرىكتىرىلگەن. مۇنىڭ ءوزى – سايىپ كەلگەندە, قازاقستاننىڭ تسيفرلى ارمياسىن قۇرۋ ءۇشىن جاسالعان ۇلكەن قادام.
يربيس-ءتىڭ نەگىزىن ءتورت اقپاراتتىق جۇيە قۇرايدى: ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ, اسكەري ماقساتتاعى ءونىم مەن جابدىقتاۋ زاتتارىن كاتالوگتاۋ, اسكەري ستاندارتتاردىڭ ەلەكتروندى كاتالوگى جانە ىشكى تالداۋ جۇيەسى. بۇگىنگى كۇنى بۇل ازىرلەمەنىڭ بالاماسى جوق.
جوبانى پايدالانۋ – شىعىنداردى ازايتۋعا جانە تەحنيكانى ازىرلەۋ مەن جاساۋ مەرزىمىن 20-30 پايىزعا تومەندەتۋگە, وسىعان ۇقساس ونىمدەر مەن تالاپ ەتىلەتىن قاسيەتتەردى انىقتاۋ ءۇشىن جابدىقتاۋ زاتتارىنا سالىستىرمالى تالداۋ جۇرگىزۋگە ەڭبەك شىعىنىن 10-15 ەسە ازايتۋعا, جابدىقتاۋ زاتتارىن ساتىپ الۋ كەزىندە جۇمىس تيىمدىلىگىن 20 پايىزعا ارتتىرۋعا, قوسالقى بولشەكتەر مەن ماتەريالداردى ۇستاۋعا ارنالعان شىعىنداردى 15 پايىزعا, سونداي-اق تەحنيكانى قالپىنا كەلتىرۋ جەدەلدىگىنە شىعىنداردى 20 پايىزعا دەيىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
اسكەري عالىمدار قازىرگى زامانعى قارۋلى قاقتىعىستارعا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, قالالىق جەرلەردە, گيبريدتى سوعىستار مەن ارنايى وپەراتسيالار جاعدايىندا زاڭسىز قارۋلى قۇرىلىمدارعا قارسى جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىلدار تاكتيكاسىن وزگەرتۋ بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەگەن. سونداي-اق اتالعان ۇسىنىستار اسكەري وقۋ-جاتتىعۋلاردا ءوز ناتيجەسىن كورسەتكەن.
جوعارىدا اتالعان 16 عىلىمي جوبانىڭ اياسىندا روبوت-تەحنيكا سالاسىندا دا بىرقاتار جۇمىس اتقارىلىپتى. ماسەلەن, ەكيپاجسىز كاتەر مەن اۆتونومدى يەسىز سۋاستى اپپاراتىن جاساۋ بويىنشا تەحنيكالىق قۇجاتتاما دايىندالىپ شىعارىلعان. جۋىردا قازاقستاندا قولعا الىنعان روبوت-تەحنيكا كەشەندەرىن جاساۋ سالاسىندا تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستار باستالادى. بارلىق جوبانىڭ جەتەكشىلەرى – مول تاجىريبەسى مەن عىلىمي دارەجەسى بار ماماندار. زەرتتەۋ توپتارىنىڭ قۇرامىنا اسكەري عالىمدار مەن ازاماتتىق عىلىم وكىلدەرى دە كىرگىزىلگەن.
P.S. ءيا, ەنشىمىزگە بۇيىرعان ەگەمەندىكتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ, ەرتەڭگى ۇرپاققا اماناتتاۋىمىز قاجەت. ول ءۇشىن بەس قارۋىمىز قاشان دا ساي بولۋعا ءتيىس. قورعانىس ءمينيسترى نۇرلان ەرمەكباەۆ قازاقستاننىڭ اسكەرى قارۋ-جاراق پەن تەحنيكانىڭ وزىق ۇلگىلەرىنە يە ەكەنىن ۇنەمى تىلگە تيەك ەتىپ ءجۇر. ولاي بولسا, وتاندىق ونەرتابىستى دا جۇيەلى جولعا قويىپ, ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتىندەگى زەرتتەۋلەرگە دە ءاردايىم جەتە ءمان بەرگەنىمىز ءجون.
