رۋحانيات • 22 قاڭتار، 2021

تاشكەنتتە جارىق كورگەن «تەرمە»

91 رەت كورسەتىلدى

ەلوردادا ورنالاسقان قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعى مەكەمە قورىندا تۇرعان قۇندى جادىگەرلەردى ونلاين تانىستىرۋ شاراسىن وتكىزۋدە. بۇل جولى كوپشىلىك نازارىندا 1925 جىلى تاشكەنتتە جارىق كورگەن «تاربيە، ءبىلىم، ادەبيەت جايىنداعى ماقالالاردان تەرمە» اتتى كىتاپ ۇسىنىلدى.

بۇل تۋىندىنى كەيىنگى زامان زەرتتەۋشىلەرى – تار­بيە، ءبىلىم، ادەبيەت جا­يىن­­داعى ماقالالاردان قۇ­رال­عان «تەرمە» اتتى جي­ناق دەپ اتاپ ءجۇر. ال قۇراس­تى­­رۋشىسى رەتىندە – قازاق ما­دەنيەتىنىڭ جاناشىرى «تەمىر ناركوم» دەگەن اتپەن تانىمال الاش قايراتكەرى – تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ەسىمى اتالۋدا.

توتە جازۋ ۇلگىسىندە تاش­­كەنتتەگى «قازاقستان مەم­لەكەت باسپاسى» جارىق­قا شىعارعان 161 بەت­تەن تۇراتىن بۇل كىتاپ­قا: ج.اي­­­ماۋىت ۇلى، م.جۇ­ما­باي­ ۇلى، ح.دوسمۇ­حامەد­ ۇلى تاعى باسقا اۆتورلار شى­­عارمالارىمەن بىرگە حا­لىق اقىن-جىراۋلارى – شەرنياز، ەدىگە، بازار جى­راۋ تۋرالى قۇندى مالى­مەتتەر جيناقتالعان.

ءۇش بولىمنەن تۇراتىن تۋىندىنىڭ العاشقى ءبولىمى «تاربيە» دەپ اتالىپ، باي­تاس ۇلى ابدوللانىڭ «جي­ىندى (كومپلەكس) ءادىسى ءىس جۇ­زىندە»، جۇسىپبەك ايماۋىت­ ۇلىنىڭ «مەكتەپ باسقارۋ جايى»، تاڭاشبايدىڭ «ش­ا­عىلىس ماسەلەسى» اتتى تار­­بيەلىك ءمانى باسىم ەڭ­بەكتەرى ەنسە، ەكىنشى ءبو­لىم – ء«بىلىم» دەپ اتالىپتى.

بۇل بولىمدە، جانۋار­لار مەن ادامزاتقا ار­نال­عان ارقالىق (فاميلياسى كورسەتىلمەگەن) دەگەن اۆتور­دىڭ «ادام تەگى» اتتى ماقا­لاسى، دانيالدىڭ «تا­ريح تۋرالى جالپى ۇعىم»، سارىباي ۇلى شامعا­لي­دىڭ ەل اۋزىنان جيناپ قۇ­راستىرعان «حالىق ادەبيەتى جانە ونى جيناۋ جولدارى»، ق.دانيالدىڭ ء«جالاڭتوس باتىر» اتتى زەرتتەۋى، مۇحا­مەتجاننىڭ قازاق رۋلا­رىنىڭ شەجىرەلىك ءتۇزىمى كورسەتىلگەن «ەدىگە ءبيدىڭ تۇ­قىمى» دەيتىن جازباسى جي­ناقتالعان ەكەن.

سوڭعى ءبولىم – «كور­كەم ادەبيەت» دەپ اتالىپ، مۇندا – جۇسىپبەك اي­ماۋىت ۇلىنىڭ ء«انشى» جا­نە ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «قۇنشىلار» اڭگىمەلەرى، ماعجان جۇماباي ۇلىنىڭ بالالارعا ارناپ جازعان «بالالارعا بازارلىعىم» اتتى ولەڭى قاتارلى ادەبي تۋىندىلار ەنىپتى. سونىمەن قاتار ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ قازاق جىراۋلارىنا ارناپ جازعان «حالىق ادەبيەتى» اتتى ماقالاسىندا بازار جىراۋ مەن شەرنياز جى­راۋدىڭ ولەڭدەرىنە تالداۋ جاسالسا، ءوزىنىڭ ەسىمىن «د.ق.» دەپ قىسقارتىپ بەر­گەن الاش ارىسى دوسمۇ­حمەد­ ۇلى قا­لەلدىڭ «شەرنياز كىم؟»، «باي­ماعامبەت كىم؟»، «يسا­تاي كىم؟» اتتى دەرەك­كوز­دەرگە نە­گىز­دەلگەن زەرت­تەۋى جاريا­لانعان.

 سونداي-اق اتالمىش بو­لىمدە – جانتالى ۇلى اح­مەتتىڭ ەل اۋزىنان جي­ناعان «سەكسەن مەن توق­سان­نىڭ بيلىككە تالاس­قانى» دەيتىن جازبا جاريالانىپتى. بۇل ەكى ادام ومىردە بولعان تۇل­عالار. اتاقتى كەرەي جاباي بي دۇنيەدەن قايتقان سوڭ سەكسەن، توقسان دەگەن ەكى بالاسى بيلىككە تالاسقان-مىس. بۇلارعا كيىكباي بي مامىلە شاقىرىپ تورەلىك ايتقان، دەيدى جوعارىداعى تولعاۋدا.

 – بۇل جيناق فولكلورتانۋشىلار ءۇشىن وتە قۇندى ەڭبەك، – دەيدى قولجازبالار جانە سيرەك كىتاپتار ۇلتتىق ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قايىرجان كۇ­­زەمباەۆ: «اسىرەسە كو­نە­­­نىڭ كوزى سالكەن دەگەن ادا­­م­نىڭ احمەتبەك، با­لاۋ­­باي، قاسەن قاتارلى اق­ساقالداردىڭ اۋزىنان جازىپ العان «بايدالى ءبيدىڭ سوزدەرى» دەيتىن كولەمدى دۇ­نيە شەجىرەتانۋشىلار ءۇشىن اسا قۇندى».

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار