بيلىك تىزگىنى – تاجىريبەلى ساياساتكەردە
2020 جىلدىڭ الەم تاريحىندا ەڭ قيلى كەزەڭنىڭ ءبىرى بولىپ قالاتىنى ءسوزسىز. وعان پاندەميا عانا سەبەپ ەمەس. اقش-تاعى پرەزيدەنت سايلاۋى دا وزگەشە باعىت الىپ, ەلدەگى دەموكراتيالىق ۇستانىمنىڭ شايقالعانىن كورسەتتى. الايدا ءالىپتىڭ ارتى ءساتتى اياقتالعان سەكىلدى. سايلاۋ ناتيجەسىمەن كەلىسپەگەن بۇرىنعى پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ ب ۇلىگى اياقسىز قالدى. دجو بايدەن بولسا ۇلىقتاۋ راسىمىندە دەموكراتيانىڭ ۇستەم بولعانىن ايتىپ, قيىن جاعدايدا قالعان اقش-تىڭ ەندىگى جاعدايىن تۇزەتۋدى ءوز موينىنا الاتىنىن مالىمدەدى.
بيىلعى پرەزيدەنت يناۋگۋراتسياسىنىڭ بۇرىنعىلارىنان ەرەكشە بولۋىنا سەبەپ كوپ. ۇمىتىلا قويماعان كاپيتوليدەگى تارتىپسىزدىكتەر ەلدەگى قاۋىپسىزدىك شارالارىن ودان سايىن قاتاڭداتا تۇسكەن. بايدەن ءدال وسى عيمارات الدىندا اقش كونستيتۋتسياسىنا ساي ارەكەت ەتىپ, ەلدى ىشكى جانە سىرتقى جاۋلاردان قورعاۋعا انت بەردى.
جاڭا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياسي تاجىريبەسى مول. پرەزيدەنت لاۋازىمىنا رەسمي كىرىسكەن ول – جارتى عاسىرعا جۋىق ەلدىڭ ساياسي ومىرىندە ماڭىزدى ءرول اتقارعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى. 78 جاستاعى بايدەن بۇگىنگى جوعارى لاۋازىمىنا دەيىن 36 جىل سەناتور جانە 8 جىل ۆيتسە-پرەزيدەنت رەتىندە قىزمەت ەتكەن. ول كەزىندە اقش-تىڭ 44-ءشى پرەزيدەنتى باراك وبامامەن يىق تىرەستىرە ەڭبەك ەتكەنى بەلگىلى.
باتىس قوعامى ءۇشىن ناسىلدىك نە گەندەرلىك تەڭدىكتىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ەسكەرسەك, جاڭا پرەزيدەنتتىڭ ورىنباسارى بولىپ كامالا ءحارريستىڭ اتانۋى دا – ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى. ول تاريحتا وسىنداي بيىك لاۋازىمعا جەتكەن تۇڭعىش قارا ءناسىلدى ايەل رەتىندە قالماق. الداعى جىلدارى پرەزيدەنتتىكتەن دە ءۇمىتتى بولىپ قالۋى عاجاپ ەمەس.
بيىلعى ۇلىقتاۋ ءراسىمىنىڭ جىلداعىدان وزگەرەك ءوتۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – پاندەميا. ادەتتە داڭعازالىقپەن وتەتىن راسىمگە بۇل جولى كوپ ادام جينالا المادى. جۇمسالاتىن قاراجات كولەمى دە 100 ملن-نان 44,9 ملن دوللارعا دەيىن قىسقارتىلعان-دى. مەرەكەلىك راسىمگە قاتىسقاندارعا كەلەتىن بولساق, جاڭا پرەزيدەنتتى قولداۋعا ەكس-پرەزيدەنتتەر باراك وباما, كىشى دجوردج بۋش پەن بيلل كلينتون كەلگەن. ولاردىڭ قاتارىندا ءوز وكىلەتتىگىن تاپسىراتىن دونالد ترامپ بولمادى. مۇنداي جاعداي سوڭعى ءبىر عاسىردان استام ۋاقىتتا قايتالانباعان ەكەن. قالاي بولسا دا, ترامپتىڭ سىن مەن شۋعا تولى بيلىگى كەلمەسكە كەتتى. ەندى بيلىك تىزگىنى بايدەندە.
ترامپتىڭ اقىرى
جاڭا پرەزيدەنت ءوز سوزىندە بۇل كۇننىڭ تاريحي عانا ەمەس, ۇمىتكە تولى ەكەنىن باسا ايتتى. ول ءوزىنىڭ باستى مىندەتى اقش-تى قايتا بىرىكتىرۋ دەپ سانايدى.
ترامپتىڭ «شيكى» بيلىگىنەن كەيىن بىرلىك پەن ىنتىماق ماسەلەسىن بىرنەشە رەت كوتەرگەن بايدەن بارلىق امەريكالىقتار ءۇشىن ناعىز پرەزيدەنت بولۋعا ۋادە بەردى. بۇل ونىڭ وزىنە قارسى داۋىس بەرگەندەردى تىس قالدىرمايتىنىن بىلدىرسە كەرەك. ءدال مۇنداي حاباردىڭ توركىنى ترامپتىڭ ءوز جاقتاستارىن اسىرا باعالاعانىنان شىققان بولۋى مۇمكىن. جاڭا پرەزيدەنتتىڭ سوڭعى قولايسىز جاعدايدان كەيىن تارازىنىڭ باسىن تەڭەستىرۋگە تىرىساتىنى دا تۇسىنىكتى.
ترامپ تا قويار ەمەس. رەسمي راسىمگە دەيىن اقۇيدەن ەرتەرەك شىعىپ كەتكەن ول ءوزى بيلىك ەتكەن جىلدارى قابىلدانعان شەشىمدەر مەن شارالاردىڭ مۇلتىكسىز ەكەنىنە ءالى دە سەنەتىن سەكىلدى. بىربەتكەيلىگى وزىنە تاياق بولىپ ءتيۋى دە مۇمكىن. ول تاريحتا ەكى رەت يمپيچمەنت العان تۇڭعىش پرەزيدەنت اتاندى. سوڭعىسىندا, وعان 6 قاڭتاردا بولعان وقيعادا ءوز جاقتاستارىن تارتىپسىزدىككە بارۋعا ارانداتتى دەگەن ايىپ تاعىلدى. ايىپتاۋشىلار اراسىندا ءتىپتى ءوز پارتيالاستارى دا بار.
ترامپ ءتورت جىلدىق بيلىگىن بەيبىت جولمەن تاپسىرىپ, ابىرويمەن اياقتاۋدىڭ ورنىنا, تالاي قۇقىقتىق ماسەلەمەن بەتپە-بەت كەلگەلى وتىر. الداعى تاعدىرى – سەناتتىڭ قولىندا. وعان الاڭدايتىن ترامپ بار ما؟
ەڭ باستىسى – داعدارىسپەن كۇرەس
پرەزيدەنت بايدەننىڭ لاۋازىمعا كىرىسكەن العاشقى ساعاتتارداعى ارەكەتى قانداي بولدى دەيسىز عوي؟ ەڭ الدىمەن, ارينە ترامپ اكىمشىلىگى قابىلداعان شارالاردىڭ ءبىرازىن جوققا شىعارۋدان باستادى.
اقۇيدىڭ جاڭا باسشىسى رەسمي راسىمنەن كەيىن Twitter-دە ء«بىز بەتپە-بەت كەلگەن داعدارىسپەن كۇرەستە ۋاقىت وتكىزۋگە بولمايدى» دەپ جازىپ, ارتىنان بىرقاتار قۇجاتقا قول قويعانى بەلگىلى بولدى. اقش-تىڭ قازىرگى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايى قۋانتارلىق ەمەس ەكەنىن ول بۇرىن دا ايتقان-دى.
سونىمەن, بايدەن اكىمشىلىگى قىزمەتىن كوروناۆيرۋسپەن كۇرەستەن باستادى. وسىعان دەيىن ترامپ نەمقۇرايدى قاراعان ماسكا تاعۋ رەجىمى مەن قاشىقتىقتى ساقتاۋ ەندى بارلىق مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە مىندەتتى بولادى.
ساراپشىلار دجو بايدەن ءوزىن كۇردەلى جۇمىس كۇتىپ تۇرعانىن بىلەتىنىن ايتادى. ول يناۋگۋراتسيا كەزىندە ايتقان سوزىندە الداعى باستى ماسەلەلەر رەتىندە پاندەميانىڭ ءورشۋىن, جۇمىسسىزدىقتىڭ ارتۋىن, قورشاعان ورتا قاۋىپتەرىنىڭ كوبەيۋىن, ناسىلدىك ادىلەتتىلىكتىڭ ۇستەم بولماۋىن جانە ساياسي ەكسترەميزمنىڭ جاندانۋىن اتاپ كورسەتكەن ەدى. الداعى ارەكەتى دە وسى جوسپارعا ساي بولماق.
وسىلايشا, بۇرىنعى پرەزيدەنتتىڭ دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنان شىعۋ تۋرالى شەشىمى دە قايتا قارالدى. ەلدە 400 مىڭ ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان ىندەتپەن كۇرەس جاڭاشا سيپات الاتىن سەكىلدى. اقش – الەمدە COVID-19-دان ەڭ كوپ زارداپ شەككەن ەل.
بۇدان بولەك, بايدەن اكىمشىلىگىنىڭ باستى نازارى ەكولوگياعا اۋىپ وتىر. وتكەن جىلى بايلانىس ۇزىلگەن كليمات جونىندەگى پاريج كەلىسىمىنە قوسىلۋ تۋرالى جارلىققا دا قول قويىلدى. ەندى اقش كليماتتىڭ وزگەرۋىن قايتا نازاردا ۇستايتىن بولدى. بۇل – دامىعان ەلدەردىڭ باس قاتىراتىن باستى ماسەلەسى. ءبىر جاعىنان قورشاعان ورتانى قورعاۋعا باعىتتالعان يگى باستاما بولسا, ەكىنشى جاعىنان تۇرعىنداردىڭ, بىلايشا ايتقاندا, ەلەكتوراتتىڭ تىلەگىن قاناعاتتاندىرعان بولادى. بۇل شەشىمىن قۋاتتاي تۇسكەن بايدەن قوعامدا شۋ تۋدىرعان كانادادان نەبراسكاعا كۇنىنە 830 000 باررەل اۋىر مۇناي تاسىمالدايتىن قۇبىرعا وسىعان دەيىن بەرىلگەن رۇقساتتى قايتارىپ الدى. 2015 جىلى قۇبىر جۇرگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىنا تىيىم سالعان باراك وبامانىڭ شەشىمىنە ترامپ قارسى كەلىپ, جوباعا كەلىسىم بەرگەن ەدى. ەندى بايدەن بۇل ماسەلەگە كەلە سالىپ نۇكتە قويىپ وتىر.
كوشى-قونعا كەلەتىن بولساق, بايدەن ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ داۋ تۋدىرعان ءبىراز شەشىمىن قايتا قاراپ, ماسەلەنى وڭىنان شەشۋگە تىرىستى. ءدال وسى كوشى-قون بۇرىنعى اكىمشىلىكتىڭ باسىن اۋىرتقان باستى ماسەلە بولعانى ەسىمىزدە. ترامپ قوعامدى ەلگە نان تابۋعا كەلگەن شەتەلدىكتەرگە قارسى قويعانىمەن قاتار, ولاردى شەكارادان كىرگىزۋدەن باس تارتقان ەدى. مەكسيكا مەن اقش اراسىنداعى «ايگىلى» قابىرعانى ەشكىم ۇمىتا قويعان جوق. دجو بايدەن بۇل قۇرىلىستى دا توقتاتۋعا اتسالىستى.
ودان بولەك, ادام قۇقىعى سالاسىندا ابدەن سىنعا ۇشىراعان اقش-قا اسىرەسە مۇسىلمان تۇرعىندارى باسىم ەلدەردەن كەلۋشىلەرگە تىيىم سالۋ بۇيرىعى دا كۇشىن جويدى. سونداي-اق قابىلدانعان باسقا شەشىمدەر ناسىلدىك جانە گەندەرلىك تەڭدىككە قاتىستى ەكەنى ايتىلدى.
بۇل ارەكەتتەردەن بايدەننىڭ پرەزيدەنتتىككە تىڭعىلىقتى دايىندىقپەن كەلگەنىن بايقايمىز. ارينە, رەسمي قىزمەتىنە كىرىسكەنشە جاڭا سايلانعان كوشباسشى مەن ونىڭ توپ مۇشەلەرىنىڭ ءۇش ايعا جۋىق ۋاقىتى بولدى. ماماندار ترامپتىڭ ءوز بيلىگىن ساياسي كوزقاراستارىنا ساي ەمىن-ەركىن قولدانعانىن ايتادى. ولار بايدەننىڭ وسى «قاتەلىكتەردى» قالاي جانە قاشان دۇرىستاي باستاۋى ماڭىزدى ماسەلە بولعانىن العا تارتادى. جاڭا پرەزيدەنت تە كوپ كۇتتىرمەدى. سىنعا كوپ ۇشىراعان, ەڭ داۋلى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنى بىردەن تارقاعانداي.
ەندىگى كەزەك – زاڭ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ. دەموكراتتار باسىم سەنات پەن وكىلدەر پالاتاسىنىڭ كەلىسىمىن الۋ دەموكرات بايدەن ءۇشىن قيىنعا سوقپاس.
