الەم • 22 قاڭتار، 2021

بايدەن بيلىگى: «ۇمىتكە تولى كۇن»

17 رەت كورسەتىلدى

اقش-تىڭ جاڭا ساي­لانعان 46-شى پرەزيدەنتى دجو بايدەن رەسمي قىز­مەتىنە كىرىستى. وسى­لايشا، امەريكا تاري­حىنداعى ساياسي بيلىكتىڭ ەڭ كۇردەلى كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى اياقتالدى. ەندى پرەزيدەنت بايدەننىڭ ءداۋىرى باستالدى دەۋگە بولادى.

بيلىك تىزگىنى – تاجىريبەلى ساياساتكەردە

2020 جىلدىڭ الەم تاريحىندا ەڭ قيلى كەزەڭنىڭ ءبىرى بولىپ قالاتىنى ءسوزسىز. وعان پاندەميا عانا سەبەپ ەمەس. اقش-تاعى پرەزيدەنت سايلاۋى دا وزگەشە باعىت الىپ، ەلدەگى دەموكراتيالىق ۇس­تانىمنىڭ شايقالعا­نىن كورسەتتى. الايدا ءالىپتىڭ ارتى ءساتتى اياقتالعان سەكىلدى. ساي­لاۋ ناتيجەسىمەن كەلىسپەگەن بۇ­رىن­عى پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ ب ۇلىگى اياقسىز قالدى. دجو بايدەن بولسا ۇلىقتاۋ راسىمىندە دەموكراتيانىڭ ۇس­تەم بولعانىن ايتىپ، قيىن جاع­دايدا قالعان اقش-تىڭ ەندىگى جاعدايىن تۇزەتۋدى ءوز موينىنا الاتىنىن مالىمدەدى.

بيىلعى پرەزيدەنت يناۋ­گۋراتسياسىنىڭ بۇرىن­عى­لارىنان ەرەكشە بولۋىنا سەبەپ كوپ. ۇمىتىلا قويماعان كاپي­توليدەگى تارتىپسىزدىكتەر ەلدەگى قاۋىپسىزدىك شارالارىن ودان سايىن قاتاڭداتا تۇسكەن. بايدەن ءدال وسى عيمارات الدىندا اقش كونستيتۋتسياسىنا ساي ارەكەت ەتىپ، ەلدى ىشكى جانە سىرتقى جاۋلاردان قورعاۋعا انت بەردى.

جاڭا مەملەكەت باسشى­سىنىڭ ساياسي تاجىريبەسى مول. پرەزيدەنت لاۋازىمىنا رەس­مي كىرىسكەن ول – جارتى عا­سىرعا جۋىق ەلدىڭ ساياسي ومىرىندە ماڭىزدى ءرول اتقارعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى. 78 جاستاعى بايدەن بۇگىنگى جوعارى لاۋازىمىنا دەيىن 36 جىل سەناتور جانە 8 جىل ۆيتسە-پرەزيدەنت رەتىندە قىزمەت ەتكەن. ول كەزىندە اقش-تىڭ 44-ءشى پرەزيدەنتى باراك وبامامەن يىق تىرەستىرە ەڭبەك ەتكەنى بەلگىلى.

باتىس قوعامى ءۇشىن ناسىل­دىك نە گەندەرلىك تەڭدىكتىڭ قان­شالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ەسكەرسەك، جاڭا پرەزيدەنتتىڭ ورىنباسارى بولىپ كامالا ءحارريستىڭ اتانۋى دا – ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى. ول تاريحتا وسىنداي بيىك لاۋازىمعا جەتكەن تۇڭعىش قارا ءناسىلدى ايەل رەتىندە قالماق. الداعى جىلدارى پرەزيدەنتتىكتەن دە ءۇمىتتى بولىپ قالۋى عاجاپ ەمەس.

بيىلعى ۇلىقتاۋ ءراسىمىنىڭ جىلداعىدان وزگەرەك ءوتۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – پاندەميا. ادەتتە داڭعازالىقپەن وتەتىن راسىمگە بۇل جولى كوپ ادام جينالا المادى. جۇمسالاتىن قاراجات كولەمى دە 100 ملن-نان 44،9 ملن دوللارعا دەيىن قىسقارتىلعان-دى. مەرەكەلىك راسىمگە قاتىسقاندارعا كەلەتىن بولساق، جاڭا پرەزيدەنتتى قولداۋعا ەكس-پرەزيدەنتتەر باراك وباما، كىشى دجوردج بۋش پەن بيلل كلينتون كەلگەن. ولاردىڭ قاتارىندا ءوز وكى­لەتتىگىن تاپسىراتىن دونالد ترامپ بولمادى. مۇنداي جاعداي سوڭعى ءبىر عاسىردان استام ۋاقىتتا قايتالانباعان ەكەن. قالاي بولسا دا، ترامپتىڭ سىن مەن شۋعا تولى بيلىگى كەلمەسكە كەتتى. ەندى بيلىك تىزگىنى  بايدەندە.

 

ترامپتىڭ  اقىرى

جاڭا پرەزيدەنت ءوز سوزىندە بۇل كۇننىڭ تاريحي عانا ەمەس، ۇمىتكە تولى ەكەنىن باسا ايتتى. ول ءوزىنىڭ باستى مىندەتى اقش-تى قايتا بىرىكتىرۋ دەپ سانايدى. 

ترامپتىڭ «شيكى» بيلىگىنەن كەيىن بىرلىك پەن ىنتىماق ماسەلەسىن بىرنەشە رەت كوتەرگەن بايدەن بارلىق امەريكالىقتار ءۇشىن ناعىز پرەزيدەنت بولۋعا ۋادە بەردى. بۇل ونىڭ وزىنە قارسى داۋىس بەرگەندەردى تىس قالدىرمايتىنىن بىلدىر­سە كەرەك. ءدال مۇنداي حابار­دىڭ توركىنى ترامپتىڭ ءوز جاق­تاستارىن اسىرا باعالاعانىنان شىققان بولۋى مۇمكىن. جاڭا پرەزيدەنتتىڭ سوڭعى قولايسىز جاعدايدان كەيىن تارازىنىڭ باسىن تەڭەستىرۋگە تىرىساتىنى دا تۇسىنىكتى.

ترامپ تا قويار ەمەس. رەسمي راسىمگە دەيىن اقۇيدەن ەرتەرەك شىعىپ كەتكەن ول ءوزى بيلىك ەتكەن جىلدارى قابىلدانعان شەشىمدەر مەن شارالار­دىڭ مۇلتىكسىز ەكەنىنە ءالى دە سەنەتىن سەكىلدى. بىربەتكەيلىگى وزىنە تاياق بولىپ ءتيۋى دە مۇمكىن. ول تاريحتا ەكى رەت يمپيچمەنت العان تۇڭعىش پرەزيدەنت اتاندى. سوڭعىسىندا، وعان 6 قاڭتاردا بولعان وقيعادا ءوز جاقتاستارىن تارتىپسىزدىككە بارۋعا ارانداتتى دەگەن ايىپ تاعىلدى. ايىپتاۋشىلار اراسىندا ءتىپتى ءوز پارتيالاستارى دا بار.

ترامپ ءتورت جىلدىق بيلىگىن بەيبىت جولمەن تاپسىرىپ، ابىرويمەن اياقتاۋدىڭ ورنىنا، تالاي قۇقىقتىق ماسەلەمەن بەتپە-بەت كەلگەلى وتىر. الداعى تاعدىرى – سەناتتىڭ قولىندا. وعان الاڭدايتىن ترامپ بار ما؟   

 

ەڭ باستىسى – داعدارىسپەن كۇرەس

پرەزيدەنت بايدەننىڭ لاۋازىمعا كىرىسكەن العاشقى ساعاتتارداعى ارەكەتى قانداي بول­دى دەيسىز عوي؟ ەڭ الدىمەن، ارينە ترامپ اكىمشى­لىگى قابىلداعان شارالاردىڭ ءبىرازىن جوققا شىعارۋدان باستادى.

اقۇيدىڭ جاڭا باسشىسى رەسمي راسىمنەن كەيىن Twitter-دە ء«بىز بەتپە-بەت كەلگەن داعدارىسپەن كۇرەستە ۋاقىت وتكىزۋگە بولمايدى» دەپ جازىپ، ارتىنان بىرقاتار قۇجاتقا قول قويعانى بەلگىلى بولدى. اقش-تىڭ قازىرگى ساياسي، ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايى قۋانتارلىق ەمەس ەكەنىن ول بۇرىن دا ايتقان-دى.

سونىمەن، بايدەن اكىم­شى­لىگى قىزمەتىن كوروناۆيرۋسپەن كۇرەستەن باستادى. وسىعان دەيىن ترامپ نەمقۇرايدى قارا­عان ماسكا تاعۋ رەجىمى مەن قاشىق­تىقتى ساقتاۋ ەندى بار­لىق مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە مىندەتتى بولادى.

ساراپشىلار دجو بايدەن ءوزىن كۇردەلى جۇمىس كۇتىپ تۇر­عانىن بىلەتىنىن ايتادى. ول يناۋگۋراتسيا كەزىندە ايتقان سوزىندە الداعى باستى ماسەلەلەر رەتىندە پاندەميانىڭ ءورشۋىن، جۇمىسسىزدىقتىڭ ارتۋىن، قورشاعان ورتا قاۋىپتەرىنىڭ كوبەيۋىن، ناسىلدىك ادىلەتتىلىكتىڭ ۇستەم بولماۋىن جانە ساياسي ەكسترەميزمنىڭ جاندانۋىن اتاپ كورسەتكەن ەدى. الداعى ارەكەتى دە وسى جوسپارعا ساي بولماق.

وسىلايشا، بۇرىنعى پرەزي­دەنتتىڭ دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋ­لىق ساقتاۋ ۇيىمىنان شىعۋ تۋرالى شەشىمى دە قايتا قارالدى. ەلدە 400 مىڭ ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان ىندەتپەن كۇرەس جاڭا­شا سيپات الاتىن سەكىلدى. اقش – الەمدە COVID-19-دان ەڭ كوپ زارداپ شەككەن ەل.

بۇدان بولەك، بايدەن اكىم­شىلىگىنىڭ باستى نازارى ەكولوگياعا اۋىپ وتىر. وتكەن جىلى بايلانىس ۇزىلگەن كليمات جونىندەگى پاريج كەلىسىمىنە قوسىلۋ تۋرالى جارلىققا دا قول قويىلدى. ەندى اقش كليماتتىڭ وزگەرۋىن قايتا نازاردا ۇستايتىن بولدى. بۇل – دامىعان ەلدەردىڭ باس قاتىراتىن باستى ماسەلەسى. ءبىر جاعىنان قورشاعان ورتانى قورعاۋعا باعىتتالعان يگى باستاما بولسا، ەكىنشى جاعى­نان تۇرعىنداردىڭ، بىلايشا ايتقاندا، ەلەكتوراتتىڭ تىلەگىن قاناعاتتاندىرعان بولادى. بۇل شەشىمىن قۋاتتاي تۇسكەن بايدەن قوعامدا شۋ تۋدىرعان كانادادان نەبراسكاعا كۇنىنە 830 000 باررەل اۋىر مۇناي تاسىمالدايتىن قۇبىرعا وسى­عان دەيىن بەرىلگەن رۇقساتتى قايتارىپ الدى. 2015 جىلى قۇبىر جۇرگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىنا تىيىم سالعان باراك وبامانىڭ شەشىمىنە ترامپ قارسى كەلىپ، جوباعا كەلىسىم بەرگەن ەدى. ەندى بايدەن بۇل ماسەلەگە كەلە سالىپ نۇكتە قويىپ وتىر.

كوشى-قونعا كەلەتىن بولساق، بايدەن ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ داۋ تۋدىرعان ءبىراز شەشىمىن قايتا قاراپ، ماسەلەنى وڭى­نان شەشۋگە تىرىستى. ءدال وسى كوشى-قون بۇرىنعى اكىم­شىلىكتىڭ باسىن اۋىرتقان باس­تى ماسەلە بولعانى ەسىمىزدە. ترامپ قوعامدى ەلگە نان تابۋعا كەل­گەن شەتەلدىكتەرگە قارسى قو­ي­عانىمەن قاتار، ولاردى شەكارادان كىرگىزۋدەن باس تارتقان ەدى. مەكسيكا مەن اقش اراسىنداعى «ايگىلى» قابىرعانى ەشكىم ۇمىتا قويعان جوق. دجو بايدەن بۇل قۇرىلىستى دا توقتاتۋعا اتسالىستى.

ودان بولەك، ادام قۇقىعى سالا­سىندا ابدەن سىنعا ۇشى­راعان اقش-قا اسىرەسە مۇسىل­مان تۇرعىندارى باسىم ەلدەردەن كەلۋشىلەرگە تىيىم سالۋ بۇيرىعى دا كۇشىن جويدى. سونداي-اق قابىلدانعان باسقا شەشىمدەر ناسىلدىك جانە گەندەرلىك تەڭدىككە قاتىستى ەكەنى ايتىلدى.

بۇل ارەكەتتەردەن بايدەننىڭ پرەزيدەنتتىككە تىڭعىلىقتى دايىندىقپەن كەلگەنىن باي­قايمىز. ارينە، رەسمي قىز­مەتىنە كىرىسكەنشە جاڭا سايلان­عان كوشباسشى مەن ونىڭ توپ مۇشەلەرىنىڭ ءۇش ايعا جۋىق ۋاقىتى بولدى. ماماندار ترامپ­­تىڭ ءوز بيلىگىن ساياسي كوز­قاراستارىنا ساي ەمىن-ەركىن قول­دانعانىن ايتادى. ولار باي­دەننىڭ وسى «قاتەلىكتەردى» قالاي جانە قاشان دۇرىستاي باس­تاۋى ماڭىزدى ماسەلە بول­عانىن العا تارتادى.  جاڭا پرەزي­دەنت تە كوپ كۇتتىرمەدى. سىنعا كوپ ۇشىراعان، ەڭ داۋلى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنى بىردەن تارقاعانداي.

ەندىگى كەزەك – زاڭ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ. دەموكراتتار باسىم سەنات پەن وكىلدەر پالاتاسىنىڭ كەلىسىمىن الۋ دەموكرات بايدەن ءۇشىن قيىنعا سوقپاس. 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

العا باسقان ازاماتتىق قوعام

قازاقستان • بۇگىن، 08:26

ماقتانىشىم مەن ساعىنىشىم

قازاقستان • بۇگىن، 08:15

جاقسىلىققا جەتەلەگەن جوبا

قوعام • بۇگىن، 08:10

تاريحي ماڭىزى زور شەشىم

قازاقستان • بۇگىن، 08:06

ەرىكتىلەردىڭ ەلەۋلى ءىسى

قوعام • بۇگىن، 08:05

اۋليە اتا ءھام ۇلى جىراۋ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار