ءماشھۇر اتامىزدىڭ ماڭگىلىك قونىسى ەسكەلدى باۋرايىندا جاڭادان اشىلعان مەموريالدىق مۋزەي مەن قوناقۇي عيماراتى جانە ونىڭ جۇمىسى جايلى باياناۋىل اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى مۇرات راحمەتوۆ, مۋزەي مەڭگەرۋشىسى قاجىمۇقان پازىل, مۋزەي قىزمەتكەرى اسەت پازىلدىڭ بەرگەن دەرەكتەرى مەن ايتقان اڭگىمەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, جاپان دالاعا رۋحاني ازىق, رۋحاني جارىق بەرىپ تۇرعان بىرەگەي مەموريالدىق مۋزەيدىڭ قاشان اشىلعانى, مۋزەي ىشىندەگى كونەنىڭ كوزى, اتالى ءسوزى بولىپ تۇرعان ءماشھۇر اتامىزدىڭ ۇرپاقتارىنىڭ جانە ونى اسا قادىر تۇتقان ادامداردىڭ ارقاسىندا ساقتالىپ قالعان ءجونى بولەك, التىنعا اۋىسپاس ماشەكەڭ قولدانعان, ۇستاعان زاتتار مەن جادىگەرلەر, قولجازبالار تۋرالى اقپارات بەرىلىپتى.
ايتسە دە, ەل اعاسى, بۇرىنعى كەڭەس قىزمەتكەرى مۇرات راحمەتوۆتىڭ اۋىزشا ايتۋىنا سۇيەنىپ, ءماشھۇردى ۇلىقتاۋ 1977 جىلدان باستالدى دەۋىنە ايتار ءۋاجىمىز بار. ايتپاسا ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى. ەلدىڭ ۇلىق گازەتى «Egemen Qazaqstandy» بۇكىل رەسپۋبليكا جۇرتى وقيدى. وندا جازىلعان پىكىردى, دەرەكتى راس دەپ قابىلدايدى.
ءتاڭىر جارىلقاپ اۋليەلىك قاسيەتكە يە بولعان اسا زەردەلى ءدىن وكىلى, اۋليە, كورىپكەل, قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتىن, اڭىزى مەن دەرەكتى, استارلى اڭگىمەسىن, شەشەندىك بايانىن, شەندى شەجىرەسىن تاريحپەن تامىرلاستىرعان, ساباقتاستىرعان, ءوز زامانىنىڭ عۇلاما ەتنوگراف عالىمى, حالىق قادىر تۇتقان الىبى ماشەكەڭ ارعى, بەرگى تاريحتاعى سيرەك كەزدەسەتىن تۇلعا. سوندىقتان ءوز زامانىنان وزا تۋعان ادام تۋرالى جازعان كەزدە دەرەكتى قۇجات پەن بۇلتارتپاس ايعاققا سۇيەنگەن ءجون.
ءماشھۇر ءجۇسىپتى ۇلىقتاۋ سارىبۇلاق باستاۋىن قونىس قىلىپ, ۇلكەن ۇلى شاراپي مەن كەلىنى اقزەينەپتىڭ قولىنا قاراعان كۇننەن باستالدى دەسەك تە ارتىق بولماس. سەبەبى اقزەينەپ «73-كە كەلگەنشە, بالتالاساڭ دا ولمەيمىن» دەگەن كىسى تانيتىن كىدى اتاسىنىڭ كۇتىمىن ءوز موينىنا الادى, جازۋىنا جاعداي جاساپ, اناسىنداي كۇتەدى. سوندا اتاسى ماشەكەڭ: «سەن انا بولدىڭ, مەن بالا بولدىم», دەپ باتاسىن بەرەدى. بۇل 1925-1931 جىلدار بولسا كەرەك.
ماشەكەڭدى ۇلىقتاۋ, عۇلاما قايتىس بولعانىن ەستىپ, ونىڭ ارتىندا قالعان مۇراسىن ساقتاۋدى, جاريا ەتۋدى مۇرات قىلعان «ماشەكەڭ قولجازبالارىن تەز الىپ, ماعان جىبەر» دەگەن ءسوز زەرگەرى عابيت مۇسىرەپوۆتەن باستالسا كەرەك. بۇل 1931 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ اياعىندا بولعان اڭگىمە.
ءماشھۇر ءجۇسىپتى ۇلىقتاۋ جايىنداعى مۇسىرەپوۆ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىمەن ات-شانامەن 150 شاقىرىم جەردى ەڭسەرىپ, اراعا ءۇش كۇن قونىپ, ماشەكەڭ قىستاۋىنا ازەر جەتىپ, ون بەس كۇن جاتىپ, اقىننىڭ, عۇلامانىڭ شىعارمالارىن وقىپ, «قارامەس» قولجازباسىنان باسقاسىن, ەكى پاپكا, ەكى تومىن اتانىڭ بالاسى ءشاراپيدىڭ رۇقساتىمەن الىپ, الماتىعا, عابيت مۇسىرەپوۆكە جىبەرگەن جازۋشى ديحان ابىلەۆتەن باستالسا كەرەك.
2019 جىلى «دايك-پرەسس» باسپاسىنان شىققان «اقيقات» اتتى كىتابىندا ءماشھۇر شوبەرەسى اباي تولەۋباي ۇلى شاراپيەۆ «شاراپيدەن (شاراپي) – ءماشھۇر مۇراسىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي بىلگەن بىردەن-ءبىر ادام. اكەسىنىڭ (ديحانعا بەرمەگەن) «قارامەس» قولجازباسىن 1934 جىلى ءوز قولىمەن عىلىم اكادەمياسىنىڭ قولجازبا قورىنا وتكىزىپ قايتادى», دەپ جازادى («اقيقات», 29-بەت).
ءماشھۇر ءجۇسىپتى ۇلىقتاۋ, ونىڭ ارتىندا قالعان قولجازبالارىن, قولدا بار جادىگەرلەردى جيناۋ, كوشىرىپ جازۋ, مول مۇرانى ساقتايتىن, كورسەتەتىن مۋزەي سالۋ تۋرالى ءبىرىنشى بولىپ باستاما كوتەرگەن, سوعىستان كەيىنگى ءومىرىن ءماشھۇر ءجۇسىپ شىعارمالارىن جارىققا شىعارۋعا, ماڭگى حالىق ەسىندە قالدىرۋعا ارناعان, ءماشھۇر مۇراسىن جادتا قالدىرۋعا جانكەشتى كۇرەس جۇرگىزگەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ارداگەرى, ي.ۆ.پانفيلوۆ باسقارعان 8-ءشى گۆارديالىق ديۆيزيادا, ەرەكشە بولىمدە ۇرىستارعا قاتىسقان ناعي احمەتوۆ ەكەنىن بۇگىنگى ۇرپاق بىلە مە ەكەن؟ بىلمەۋى دە مۇمكىن. بىلمەسە ايتايىق, ناعي اقساقال 1965 جىلى ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ حالىققا بەلگىلى (اللاجار مەن اكەسى ابدىرازاق) ەكى اداممەن 1923 جىلى باگاەۆ فوتوستۋدياسىندا تۇسكەن سۋرەتىن الماتى قالاسىندا بىرنەشە دانامەن ۇلكەيتىپ, ءبىرىنشى بولىپ ەلگە تاراتقان. 1976 جىلى قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ءحىV سەزىنە, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءVىى سەزىنە ءماشھۇر مۇراسىن قايتا باسىپ شىعارۋ تۋرالى حات جولداعان.
«اقيقات» اتتى دەرەكتى كىتاپتىڭ ىشىندە (223-بەتتە) «ناعاڭنىڭ مارتتىگى» دەگەن ءماشھۇرتانۋشىلاردىڭ ءبىرى تولەپبەرگەن الدابەرگەنوۆتىڭ ەستەلىگى ەستە قالارلىق.
ناعي اقساقال ۇنەمى ءوز پەنسياسىن, جەكە قاراجاتىن جۇمساپ, قىسى-جازى الماتى مەن باياناۋىل ورتاسىندا ءجيى جۇرەدى ەكەن. قايتسەم مۋزەي اشامىن دەپ ۇشاقپەن جىلىنا ون رەت بارىپ-كەلەتىن كەزى بولاتىن كورىنەدى. الايدا بۇل شاپقىلاۋ ۇيدەگى اديشا جەڭگەيگە ۇناماي ءبىر كۇنى: «ماشەكەڭ, ماشەكەڭ دەپ تۇگەل اقشانى قايداعى ءبىر تەمىرلەرگە جۇمساپ جاتىرسىڭ, ءبارىن بىتىرەتىن بولدىڭ عوي», دەپ قاتتى رەنجيدى. ورىندى سوزگە ناعي ەشتەڭە ايتپايدى, ۇندەمەي قۇتىلادى. ءبىر كۇنى ناعاڭنىڭ ۇيىنە الماتى وبلىسى كەربۇلاق اۋدانىنان جاقسى ءبىر سىيلاس تانىسى, قويشى ءىنىسىنىڭ جەڭىل ماشينا الا الماي جۇرگەنىن, وسىعان كومەكتەسۋىن قاتتى وتىنەدى. «كومەكتەسسەڭىز, اقىڭىزدى جەمەيمىن, ءبىر ماشينانىڭ قۇنىن بەرەيىن», دەيدى. ناعاڭ: «ەشقانداي اقشانىڭ كەرەگى جوق, قولىمنان كەلسە كومەكتەسەيىن», دەيدى. ورايى كەلىپ, ءتيىستى جەرگە بارىپ, قوزعاۋ سالىپ, قويشى كەزەگىنىڭ جىلجىمايتىنىن دالەلدەپ, جەڭىل ماشينا الىپ بەرەدى. وسىعان ريزا بولعان تانىسى ناعاڭنىڭ سوزدە تۇراتىن مارتتىگىنە ريزا بولىپ, قوماقتى اقشا الىپ كەلەدى. ناعاڭ ازار دا بەزەر بولىپ المايدى. سىيلاس تانىسى: «ناعا, اۋەلى قۇداي, سوسىن ءسىز بولماساڭىز, ءىنىم ولە-ولگەنشە ماشينا الا الماۋى مۇمكىن ەدى. شىن جۇرەكتەن رازىلىعىمدى ءبىلدىرىپ وتىرمىن. الماساڭىز قاتتى رەنجيمىز, الماساڭىز ءبارىبىر بوساعاڭىزعا بولسىن تاستاپ كەتەمىز», دەيدى. تانىسى رەنجيتىن بولعان سوڭ: «جارايدى, بولمادىڭدار عوي, وندا جارتىسى دا جەتەدى», دەپ, اس بولمەدەگى شكافتىڭ تارتپاسىنا سالا سالعان عوي. كەشكە تامان دارىگەرلىك جۇمىسىنان كەلگەن اديشا اپاي اس دايىنداۋعا كىرىسىپ, شكافتى اشىپ قالسا, اقشا جاتىر ەكەن, شوشىپ كەتىپ, ناعاڭنان: «مىنا كوپ اقشا قايدان كەلگەن؟» دەپ سۇراسا, ناعاڭ: «ساعان ءماشھۇر بەرىپ جىبەردى», دەپتى.
وسىلاي ەكى ورتادا شاپقىلاپ جۇرگەن ناعي اقساقال ەڭ الدىمەن, ءوزى ءپىر تۇتقان عۇلاماعا 1975 جىلى ءماشھۇردىڭ نەمەرەسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرى تولەۋباي شاراپيەۆ ءۇيىنىڭ ءبىر بولمەسىنەن كورمە اشادى. وندا ءماشھۇر اتانىڭ كوزى تىرىسىندە كيگەن كيىمدەرىن كەلىنى اقزەينەپكە قايتادان قولدان تىكتىرىپ, جاڭارتىپ: شاپانىن, تاقياسىن, تۇلكى تىماعىن, ۇيدەگى بەسىك, دومبىرا, ات-اربا ماكەتى, قول ديىرمەن, تاعى باسقا جادىگەرلەردى, بۇعان قوسا ناعيدىڭ اكەسى احمەتكە ءماشھۇر 1923 جىلى سىيعا تارتقان «ومەگا» ساعاتىن, كۇمىس شاقشا مەن كۇمىس بەلبەۋدى قويعان ەكەن. 1977 جىلدىڭ 8 تامىزىندا تىركەۋدەن وتكىزىپ, ءوز قاراجاتىمەن باياناۋىل اۋدانى جاڭاجول اۋىلىندا مۋزەي اشادى. وسى مۋزەيگە ناعي احمەتوۆتىڭ ءوزى جيناعان 21 ەكسپونات تاپسىرعانى تۋرالى ەل اعاسى مۇرات راحمەتوۆ تە, مەموريالدىق مۋزەي مەڭگەرۋشىسى قاجىمۇقان پازىلوۆ تا, بالاسى, مۋزەي قىزمەتكەرى اسەت پازىلوۆ تا جۋرناليست فاريدا بىقايمەن بولعان اڭگىمەدە ءتىس جارىپ ەشتەڭە ايتپايدى. بۇل ايتىلعان دەرەكتەر جوعارىدا اتالعان اباي شاراپيەۆتىڭ «اقيقات» كىتابىندا ناعي اقساقالدىڭ ءوز قولىمەن جازىلعان جازباسىندا, لاۋازىمدى ادامدارعا جازعان دەرەكتى حاتتارىندا كورسەتىلگەن.
اباي شاراپيەۆتىڭ وبلىس تۇگىلى, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنە ۇلگى, ساباق بولارلىق مۇراعاتتىق ماڭىزى زور مۋزەيلىك-دايەكتەمەلىك كىتابىنىڭ «تاريحي مۇرالاردى ساقتاۋداعى ناعي احمەتوۆتىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى» اتتى تاراۋى (31-165-بەتتەر) ناعي اقساقالدىڭ ءماشھۇر ءجۇسىپتى جاريا ەتۋدەگى جانكەشتى ەڭبەگىن ەرىنبەي, جالىقپاي ءماندى دەرەكپەن, ءدامدى دايەكپەن پاش ەتەدى. سوعىستان كەيىنگى بار ءومىرىن ماشھۇرتانۋعا ارناعان, ءماشھۇر مۋزەيىن اشۋدىڭ نەگىزىن قالاعان ناعي اقساقالدىڭ ءباھادۇر, باتىل قيمىلى, تاماشا, تاڭعاجايىپ ارەكەتتەرى فاريدا بىقايدىڭ ماقالاسىندا تاسادا قالماۋى كەرەك ەدى.
ءماشھۇر ءجۇسىپ كەسەنەسى مەن مەموريالدىق كەشەندى مۋزەي ۇيىنە, سونىمەن بىرگە ديحان ابىلەۆ اتامىز ايتاتىن ەسكەلدى سورىنىڭ ماڭىنداعى ءماشھۇر اۋليە جاتقان قالىم شوقى باۋرايى سارىبۇلاق جانىنداعى ماشەكەڭ قونىسىنا (ۇيىنە) كەلىپ-كەتۋشىلەر, اسىرەسە, جاز ايىندا تولاستامايتىنىن كوزبەن كوردىك. بىراق مەموريالدىق مۋزەي مەن كەسەنە ماڭى زاماناۋي تالاپقا ساي اباتتاندىرىلعان, اعاش وتىرعىزىلىپ, جول جيەكتەرىنە, جۇرمەجولدار اينالاسىنا گۇل ەگىلگەن. ال سارىبۇلاقتاعى (اۋليە بۇلاق) عۇلاما قونىسىنىڭ ماڭى جۇدەۋ. ءۇي ماڭى, قۇلاعان قورا ماڭى قورشالماعان, ب ۇلىقسي اققان بۇلاق جيەگىن ءشوپ باسىپ, جىلقى, سيىر شيىرلايتىن مەكەنگە اينالعان. مەشەكەڭنىڭ ماڭگىلىك قونىسى – كەسەنە كيەلى جەر بولعاندا, سارىبۇلاقتاعى ماشەكەڭ تۇرعان ءۇي يەلى جەر بولۋى كەرەك ەمەس پە؟! اۋليەگە ءمىناجات, تاعزىم ەتىپ كەلەتىن سان مىڭداعان كەلىپ-كەتۋشىلەردىڭ ساداقا كوزىنەن, قايىرىمدىلىق ەسەبىنەن ماشەكەڭ تۇرعان ءۇي ماڭىن جايقالعان جاسىل مەكەنگە, اقىن رۋحانياتىن دارىپتەيتىن اسىل قازىنا مەكەنگە, ءتۇرلى ماكەتتى اشىق مۇراجاي مەكەنگە نەگە اينالدىرماسقا دەگەن وي كەلەدى. وعان كىم بوگەت؟ وسى ماسەلەگە وبلىستىق مادەنيەت جانە مۇراعاتتار باسقارماسى كوڭىل بولسە دەگەن ۇسىنىسىمىز بار. كوپ بولىپ اقىلداسىپ شەشسەك, كوكەيدەگى كورىكتى ويلار ىسكە اسار ەدى.
قوناق از وتىرىپ, كوپ سىنايدى دەمەكشى, مۋزەي مەن كەسەنەگە كەلگەن قوناقتار مەن تۋريستەرگە ادەپتى, ادەمى قىزمەت كورسەتۋ جاعى, ياعني بۇگىنگى كۇن تالابىنا سايكەس قاسيەتتى جەر مەن مۋزەي زاتتارىن تامساندىرا, تاڭىرقاتا ءتۇسىندىرۋ, گيدتىك جەتەكشىلىك جاعىندا كەمشىلىك بارىن بايقادىم. ءتىپتى ءبىر مەزەت كەسەنە ىشىندە مۋزەي قىزمەتكەرىمىن دەگەن ەگدەلەۋ ادامنىڭ كەلۋشىلەرگە ولاي وتىرماڭدار, بىلاي وتىرىڭدار دەپ قاتقىل سويلەگەنىن, ەندى بىردە ارۋاققا دۇعا وقىپ وتىرعان ادامنىڭ دۇعاسىن بۇزىپ, توقتاتقانىن كوزبەن كوردىم. كەسەنەدەن شىقان سوڭ, جايلاپ قانا: ء«سىز كىم بولاسىز؟» دەپ ەدىم. «شىراقشىمىن», دەۋدەن ءارى اسا المادى. قاسيەتتى جەردە قازىمىرلانبايىن دەپ ءوز جونىممەن كەتۋگە تۋرا كەلدى. دۇشپان كۇلدىرىپ ايتادى, دوس جىلاتىپ ايتادى دەگەندەي, ازداعان ولقىلىق تۋرالى ايتسام, جۇرت, حالىق, قىزمەت قىلۋشىلار تۇسىنەدى, كەلەسىدە ءبارى وڭىنان بولادى دەگەن ويمەن ايتىپ وتىرمىن.
ءماشھۇر اتامىزدى ۇلىقتايىن دەسەك, باردى جاسىرماي, جوقتى اسىرماي, ماشەكەڭدى ناسيحاتتاۋدا, ەڭبەگىن جاريالاۋدا, قولجازباسىن جيناۋدا, مۋزەي نەگىزىن قالاۋدا ۇلىق ىستەر اتقارعان ازاماتتارىمىزدى ۇمىتپايىق. «وتكەنىن ۇمىتقاندى بولاشاق تاسپەن اتادى» دەپتى داعىستاننىڭ ۇلى شايىرى راسۋل عامزاتوۆ.
جۇماعالي قوعاباي,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, ەكىباستۇز قالالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ توراعاسى
