سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى وسىدان از ۋاقىت بۇرىن «قازاقستاندا 10 712 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم بار, ونىڭ 6 109-ى – مەملەكەتتىك, 4 603 ۇيىم – جەكەمەنشىك. وندا 864 900 بالا نەمەسە 1-6 جاستاعى بالالاردىڭ جالپى سانىنىڭ 75,4 پايىزى قامتىلعان» دەگەن اقپارات تاراتتى. وسى جەردە ماسەلەگە قاراي «سونىڭ ىشىندە 1-3 جاستاعى بالالاردى بالاباقشامەن قامتۋ كورسەتكىشى قانداي؟» دەپ سۇرادىق. جاۋاپتى ۆەدومستۆودان جەدەل جاۋاپ بولمادى. سوعان قاراعاندا, دايىن دەرەك جوق. دەمەك, مۇنداي زەرتتەۋ جۇرگىزىلمەگەن سىڭايلى.
ەلباسى ن.نازارباەۆ 2018 جىلعى 10 قاڭتارداعى قازاقستان حالقىنا جولداعان ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆاليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىنىڭ جەتىنشى باعىتىندا ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋعا توقتالدى. وسى ماسەلەنىڭ ءبىر شەشىمى رەتىندە 2019 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ىسىندە بالالاردىڭ ەرتە دامۋى ءۇشىن ءوز بەتىنشە وقۋ ماشىعى مەن الەۋمەتتىك داعدىسىن دامىتاتىن باعدارلامالاردىڭ بىرىڭعاي ستاندارتىن ەنگىزۋدى تاپسىرعان ەدى. مىنە, وسىدان سوڭ مينيسترلىك بالالاردىڭ ەرتە جاستان دامۋى ءۇشىن ولاردىڭ الەۋمەتتىك داعدىلارىن جانە ءوز بەتىنشە وقۋ داعدىلارىن دامىتاتىن باعدارلاما ازىرلەدى. ەكس-مينيستر ەرلان ساعاديەۆ قول قويعان قۇجاتتىڭ ماقساتىندا باعدارلامانىڭ بالالاردى 3 جاسقا دەيىن وڭتايلى الەۋمەتتەندىرۋ جانە مادەني-الەۋمەتتىك نورمالارعا, وتباسى, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ داستۇرلەرىنە باۋلۋ, ولاردا الەۋمەتتىك داعدىلار مەن ءوز بەتىنشە ۇيرەنۋ داعدىلارىن دامىتۋدى كوزدەيتىنى كورسەتىلگەن. ءسوز جوق, ماقساتى جاقسى جازىلعان, بىراق بۇل قانشالىقتى ورىندالىپ جاتىر؟ جوعارىدا كورسەتىلگەن مۇددەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن بالانى سولاي جان-جاقتى تاربيەلەيتىن ورتاعا بەرۋ كەرەك. ال مۇنداي ورىن – ءسوزسىز بالاباقشا. بالاباقشامەن 3 جاسقا دەيىنگى بالالاردى تولىق قامتاماسىز ەتە الماي وتىرىپ بىردەڭە ايتۋ قيىن. بۇلاي دەۋىمىزگە دە ءسوز باسىنداعى كەيىپكەرىمىزدىڭ جايى تۇرتكى بولدى.
«قىزىم مەن ەگىز ۇلىم جەكەمەنشىك بالاباقشاعا بارادى. ەندى 4-ءشى بالامدى بەرسەم, تەگىن بولادى دەگەن. ۇيدە ءبارىن ءبىلىپ, سايراپ تۇرسا دا توبىنداعى تاربيەشىلەرى قىزىمنىڭ تۇستەردى اجىراتا المايتىنىنا كۇن سايىن شاعىمدانادى. قىزىم بالاباقشاعا بارعىسى كەلمەي ءجۇر, ۇيرەنۋگە ىنتاسى جوق. وسىدان دا كىشى ۇلىمدى جەكەمەنشىك بالاباقشاعا بەرگىم كەلمەيدى. ال مەملەكەتتىك مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا ورىن بولا بەرمەيدى, ورىن بولسا دا 1,5 جاستان قابىلدامايدى. بۇيىرسا از ۋاقىتتا ۇلكەنىم مەكتەپكە بارادى. ال ونى 1-سىنىپقا دايىندايتىن توپقا بەرۋ ءۇشىن 25 مىڭ تەڭگە سۇرادى. ونى قالتام كوتەرمەيدى. سوندىقتان جۇمىسقا شىعۋىم كەرەك, سولاي ىستەيىن دەسەم كىشى ۇلىما الاڭدايمىن», دەيدى كوپ بالالى انا ءا.سامبەتباەۆا.
مەملەكەت مۇنداي ماسەلەدە قانداي شارا قابىلداپ وتىر؟ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جانىنداعى «مەكتەپكە دەيىنگى بالالىق شاق» رەسپۋبليكالىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مانارا اداموۆا بالالاردى بالاباقشامەن قامتۋ ماسەلەسىنىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەگەنىن ايتادى.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2020 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جولداۋىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جالپىۇلتتىق ءىس-شارالار جوسپارى, ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى, ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىندە بەرىلگەن پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىنا سايكەس, مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋدىڭ مودەلى دايىندالدى. اتالعان مودەل قازىر بەكىتىلىپ جاتىر. جوباسى بار, سول جوبا 2025 جىلعا دەيىن مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋدى جان-جاقتى دامىتۋ جايىن قاراستىرادى. سىزدەر كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەلەردىڭ ءبارى وسى مودەلدە قامتىلعان. بۇل جەردە ەڭ ءبىرىنشى مىندەت – بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارمەن قامتۋ. بۇگىندە ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر بويىنشا 3 پەن 6 جاس ارالىعىنداعى بالالاردىڭ بالاباقشامەن قامتىلۋى 98,5 پايىزدى قۇرايدى. وسىعان قاراماستان, ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا بالاباقشامەن قامتۋ ماسەلەسى قالىپ وتىر. نەگە؟ سەبەبى جوعارىدا ايتىلعانداي, 1-3 جاستاعى بالالاردىڭ ءبارى تولىعىمەن مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىممەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن. 3 جاسقا دەيىنگى بالالاردى بالاباقشامەن قامتۋ كورسەتكىشى تومەن. ۇلتتىق بىلىمدىك دەرەكتەر قورىنداعى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر 1-3 جاستاعى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىممەن قامتۋ 42 پايىزدى عانا قۇرايتىنىن كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان مودەلدى ىسكە اسىرۋدا بۇل ماسەلە باستى نازارعا الىندى», دەيدى ورتالىق ديرەكتورى.
م.اداموۆانىڭ ايتۋىنشا, مودەلدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كەشەندى جوسپار ازىرلەنىپ جاتىر. جوسپاردا ەرتە جاستاعى بالالاردى بالاباقشامەن قامتۋدى شەشۋ جولدارى ايقىندالعان. ەڭ الدىمەن 3 جاسقا دەيىنگى بۇلدىرشىندەردى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىممەن قامتاماسىز ەتۋدە بۇرىنعى تاجىريبە قولدانىلادى. 3-6 جاستاعى بالالاردى بالاباقشامەن قامتۋدى 100 پايىزعا جەتكىزۋ مىندەتى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى باعىتىنىڭ ناتيجەسىندە ورىندالدى. مۇنداعى ماقسات – جەكەمەنشىك بالاباقشالارداعى باعانى قاتتى وسىرمەي, اتا-انالاردىڭ قالتاسىن قاقپايتىنداي جاعداي جاساۋ بولاتىن.
«بۇدان بولەك, ءبىز مودەلدى ىسكە اسىرۋعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىمىزدا اتا-انالارعا كومەك بولاتىنداي ۇسىنىستاردى بەرۋدى قولعا الدىق. ماسەلەن, اتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامادا ء«ۇي تاربيەشىسى», ء«ۇي جاعدايىنداعى الەۋمەتتىك كۇتۋشى» جوباسى ازىرلەندى. سول جوبانى بيىل اپروباتسيادان وتكىزىپ, 2022 جىلدان باستاپ ەنگىزۋ كوزدەلگەن. اتالعان جوبانى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ۇيىمداستىرادى. ياعني جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ەسەبىنەن بالاباقشالاردا تاربيەشىلەردەن بولەك ارنايى ءبىر شتات قاراستىرىلادى. ءۇي تاربيەشىسى نەمەسە ءۇي جاعدايىنداعى الەۋمەتتىك كۇتۋشى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋدىڭ نەگىزگى ادىستەمەلەرىن, بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي پەداگوگيكالىق تۇرعىدا جۇمىس ىستەۋ جولدارىن ءبىلۋى كەرەك قوي. سوندىقتان ولار مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ شتاتىندا بولۋى ءتيىس, سوندا عانا ءىس-تاجىريبە بارىسىندا ءبارىن ارنايى مامانداردان كورىپ, ۇيرەنەدى», دەدى «مەكتەپكە دەيىنگى بالالىق شاق» رەسپۋبليكالىق ورتالىعىنىڭ باسشىسى.
ءبىز وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا ەل اۋماعىنداعى بىرنەشە مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىممەن حابارلاستىق. كوپشىلىگىندە 3 جاسقا دەيىنگى بالالارعا ارنالعان توپتار جوق. بولعان كۇننىڭ وزىندە دەرلىگى تەك 2 جاستان باستاپ قابىلدايدى. ايتالىق, بالالاردى بالاباقشامەن قامتۋ ماسەلەسى قاشاندا وزەكتىلىگىن جويمايتىن ميلليوننان اسا تۇرعىنى بار ەلورداداعى №71 ء«مولدىر» بالاباقشاسىندا 2 جاستان باستاپ بۇلدىرشىندەردى قابىلدايتىن 1 كىشى توپ بار. وندا 30 بالا تىركەۋدە تۇر. قازىرگى كارانتين تالاپتارىنا سايكەس 15 بالا كەلىپ ءجۇر. «قالعان 15 بالانىڭ اتا-اناسى جۇمىس جايىن قالاي قىلدى ەكەن؟» دەگەن سۇراق تۋادى. ەندى قاراڭىز, اتالعان مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمنىڭ ادىسكەرى اينۇر امانگەلدىقىزىنىڭ ايتۋىنشا, 3-4 جاستاعى بالالار تاربيەلەنەتىن 3 ورتاڭعى توپ بار ەكەن. ءار توپتا 30 تاربيەلەنۋشىدەن 90 بالاعا ورىن قاراستىرىلعان. ۇيىم وكىلى اتا-انالاردىڭ كوبىنە بالالارىن ەرتە جاستان بالاباقشاعا بەرگىسى كەلەتىنىن جەتكىزدى.
جاپوندىق ينجەنەر, ايگىلى بيزنەسمەن, جاپون دارىندى بالالارىن تاربيەلەۋشى, Sony كورپوراتسياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ماسارۋ يبۋكا بالالاردى ەرتە جاستان دامىتۋدى كوپ زەرتتەگەن. ونىڭ وسى زەرتتەۋ ناتيجەسىندە جازىلعان «ۇشتەن كەيىن كەش» (Kindergarten Is Too Late by Masaru Ibuka) كىتابىندا بالانى 3 جاسقا دەيىن تاربيەلەۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنى عىلىمي-تاجىريبەلىك تۇرعىدا كورسەتىلگەن. بالا ءومىرىنىڭ العاشقى 3 جىلى ينتەللەكتىسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ەرەكشە ىقپال ەتەتىن كورىنەدى. ماسارۋ يكۋبانىڭ ويىنشا, ءبىز بالالاردى بويى ءوسىپ, بۇعاناسى قاتقاننان كەيىن جانتالاسا بەرەتىن ۇيىرمەلەردەگى قاجەتتى داعدىنىڭ ءبارىن ادام ەسەيگەن شاعىنا قاراعاندا 3 جاسقا دەيىنگى كەزەڭدە يگەرۋگە اناعۇرلىم بەيىم, قابىلەتتى كەلەدى ەكەن. كىتاپتىڭ قىسقاشا مازمۇنىن جيناقتاپ جازساق, ميدىڭ فيزيولوگياسىن زەرتتەۋ, ەكىنشى جاعىنان 3 جاسقا دەيىنگى بۇلدىرشىندەردىڭ پسيحولوگياسى كورسەتكەندەي, بالانىڭ اقىل-وي قابىلەتتەرىن دامىتۋدىڭ باستى كىلتى – ادام ءومىرىنىڭ العاشقى ءۇش جىلدىق تانىمدىق تاجىريبەسى, ياعني مي جاسۋشالارىنىڭ دامۋ كەزەڭىندە ەكەنىن كورسەتتى. ەشبىر بالا دانىشپان, بولماسا اقىماق بولىپ تۋمايدى. مۇنىڭ ءبارى بالا ءومىرىنىڭ نەگىزگى ءارى شەشۋشى جىلدارىندا ميدىڭ دامۋ دەڭگەيى مەن ونى ىنتالاندىرۋعا بايلانىستى. بۇل – تۋعاننان ءۇش جاسقا دەيىنگى جىلدار.
الەمدى شارلاماي-اق ۇلتتىق تاربيەنىڭ تەرەڭىنە بويلاساق تا بالانى ەرتە جاستان دامىتۋدىڭ قانداي ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىنۋگە بولادى. قازاق 1-3 جاستان ەمەس, ءتىپتى قۇرساقتان تاربيەلەۋگە ەرەكشە ءمان بەرگەن. ءيا, بىراق حالىق پەداگوگيكاسىن دا, شەتەل تاجىريبەسىندە قولعا الۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن تاربيە مەن ءبىلىم بەرەتىن ۇيىمدار جايىن شەشىپ الۋىمىز كەرەك. بۇل تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تۇبەگەيلى تارقاتپايىنشا, 3 جاسقا دەيىنگى بالالاردى دا بالاباقشامەن 100 پايىز قامتاماسىز ەتىپ المايىنشا, ونداعى تاربيە مەن ءبىلىم تۋرالى ءسوز ەتۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى «اتا-اجەنىڭ مەكتەپتەرى» كۇننەن-كۇنگە جابىلىپ جاتىر, ال اكە مەن انا جۇمىستان بوسامايدى. بار ءۇمىت – بالاباقشادا...
