سپورت • 14 قاڭتار، 2021

امبەباپ بالۋان

672 رەت كورسەتىلدى

سەرىك بەردىمۇرات ۇلى 1994 جىلى موڭعول ەلىنىڭ باي-ولكە ايماعىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاسى 30-عا جەتپەي-اق ءبىراز بيىكتەردى باعىندىرىپ ۇلگەردى. اتاپ ايتقاندا: سامبو كۇرەسىنەن جاستار اراسىندا الەم چەمپيوناتىنىڭ ەكى دۇركىن (2010، 2011)، ەرەسەكتەر اراسىندا ءبىر دۇركىن (2019) قولا جۇلدەگەرى، جاسوسپىرىمدەر اراسىندا سۋمو كۇرەسىنەن جاپونيا اشىق بىرىنشىلىگىنىڭ (2011) قولا جۇلدەگەرى جانە جاستار اراسىندا الەم چەمپيونى (گونكونگ، 2012). موڭعولدىڭ ۇلتتىق كۇرەسىنەن «مەملەكەتتىك لاشىن» (2018) جانە بەلبەۋ كۇرەسىنەن ستۋدەنت-جاستار اراسىندا ازيا بىرىنشىلىگىنىڭ كۇمىس مەدال يەگەرى (2013). دزيۋدودان ەرەسەكتەر اراسىندا موڭعوليانىڭ ەكى دۇركىن (2018، 2019) جەڭىمپازى. قازاق كۇرەسىنەن «ەۋرازيا بارىسىنىڭ» (2013) كۇمىس جانە «الەم بارىسىنىڭ» قولا جۇلدەگەرى اتانعان تالانتتى قازاق ۇلانى.

 

ارىستاردىڭ ىزىمەن...

موڭعولياداعى قازاقتار اراسىنان شىققان تالانتتى سپورتشىلار بار­شى­لىق. ماسەلەن، 1964 جىلى توكيو وليم­پياداسىنا قاتىسقان جەلاياق ال­دانىش رامازانقىزى دەيتىن اپايىمىز 1963 جىلى 800 مەترگە جۇگىرۋدەن ايەلدەر اراسىندا موڭعوليانىڭ جاڭا رەكور­دىن (2.10، 07) جاساعان بولاتىن. بۇل كورسەتكىش ارادا جارتى عاسىر وتسە دە بۇزىلعان جوق. بۇل كىسى قازاق قىز­دارى اراسىنان دۇنيە ءجۇزى بويىنشا وليم­پياداعا قاتىسقان العاشقى سپورتشى رەتىندە تاريحتا قالدى.

سول سياقتى، زامانىندا توپ جارىپ، تۇعىرعا شىققان تاعى ءبىر موڭعوليالىق قازاق ازاماتى – باقىت ودناي ۇلى. ەركىن كۇرەس ءتۇرى بويىنشا اسا اۋىر سالماقتا ونەر كورسەتىپ، 1980 جىلى ماسكەۋ وليم­پياداسىنا قاتىسقان، 1981 جىلى اقش-تىڭ توليدا قالاسىندا وتكەن الەم كۋبو­گىندا قولا جۇلدەگە قول جەتكىزگەن كور­نەكتى بالۋان.

جوعارىداعى ەكى سپورتشىنىڭ ءىزىن باسىپ، لاشىنداپ ۇشقان جاس سۇڭقارداي بوز كىلەمنىڭ ۇستىندە شۇيگىن سالىپ، كوك ايدىندا سۋىلىنان جالىن ءيىسى بۇرقىراپ لاپىلداعان يتەلگى قۇستاي تەپكىسى تاس ۇگى­تەر تۇلپار تۇياقتى جاس ورەن سەرىك بەر­دىمۇرات ۇلى قانات قاعىپ، جەتىلىپ كەلەدى.

ايتالىق، 2012 جىلى شىمكەنت قالا­سىندا جىل سايىن تۇراقتى ءوتىپ كەلە جاتقان قازاق كۇرەسىنەن قاجىمۇقان اتىنداعى حالىقارالىق تۋرنير كەزەكتى جالاۋىن كوتەردى. وسى جارىسقا موڭ­عوليانىڭ اتىنان سالماعى 90 كيلو 19 جاسار سەرىك بەردىمۇرات ۇلى كەلىپ قاتىستى. ءتۇبىت مۇرتى جاڭادان تەبىندەگەن بوزبالانىڭ قازاق كۇرەسى كۇرتەشەسىن تۇڭعىش رەت كيگەنى دە وسى ەدى. قى­زىق بولعاندا اتاجۇرتتىڭ نە­بىر ءاپايتوس الىپتارى 19 جا­­سار سەرىكتىڭ ءبىر قاققانىنان قالماي قاپى كەتىپ جاتتى.

ارادا ءبىر جىل وتكەن سوڭ، ياعني 2013 جىلى جەل­­توقسان ايىنىڭ ال­عاشقى اپتاسىندا تاراز­ قالاسىندا قازاق كۇرە­سىنەن «ەۋرازيا با­­رىسى» دەي­­تىن ءدۇبىرلى دودا ۇيىم­داس­تى­رىلدى. سەگىز مەملەكەت مىق­تى بالۋان­دارىن ۇكىلەپ اكەلدى. ارا­­سىن­دا موڭعوليا دا بار. ارينە، بۇل ەل قۇراماسىنىڭ سەرىكسىز ءسانى كىرە مە؟! ول 90 كيلو سالماقتا بەلدەستى. ء«ا» دەگەندە ول تۇركيالىق تانىمال بالۋان ەردال دوعاندى دوپشا دومالاتتى. كەلەسى كەزەڭدە سەرىكتىڭ جولى سامبودان رەسەيدىڭ بىرنەشە دۇركىن چەمپيونى، ەۋروپا بىرىنشىلىكتەرىنەن ولجا سالىپ جۇرگەن وتە تاجىريبەلى بال­ۋان دمي­تري ميحايلوۆپەن ءتۇيىستى. بۇل جولى دا رەسەيلىك بالۋاندى وڭاي ەڭسەردى. فينالدا ەلىمىزدىڭ اسا تانىمال بالۋانى مۇحيت تۇرسىنوۆپەن بەتپە-بەت شىقتى. ەكى مىقتى ءبىرىن ءبىرى الا الماي قينالدى. اقىرى جەڭىس سەرىكتىڭ قانجىعاسىندا كەتتى. ارتىنان مۇحيت شىڭعىس ۇلى «سە­­رىك قانداي بالۋان ەكەن؟» دەگەن جۋر­ناليستەردىڭ سۇراعىنا: «وتە مىقتى بال­ۋان ەكەن»، دەپ جاۋاپ بەرىپتى. مۇحيت تا وڭاي جىگىت ەمەس، قازاق كۇرەسىنەن الەم كۋبوگىنىڭ يەگەرى (2011)، ازيا چەمپيونى (2009). ەندەشە وسىنداي قۋاتتى بالۋاندى ەڭسەرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرەتىن شارۋا ەمەس....

 

اتالارى ايۋمەن الىسقان

كوشپەندىلەر دە، سونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ تانىمىندا «تەكتىدەن تەكتى تۋادى، اتانىڭ جولىن قۋادى» دەيتىن ءتامسىل بار. دەمەك، بوزبالا شاعىندا تۇلپار ءمىنىپ، تۋ ۇستاعان سەرىكتىڭ ءتۇپ-تۇقيانىنا ۇڭىلسەك: بالانىڭ التىنشى اتاسى كوبەگەن دەگەن ادام التايدىڭ كۇن­گەي بەتىندە ءومىر ءسۇرىپتى. وسى كوبەڭ­نىڭ مالىنىڭ قۇتى – اقباس اتانىن ايۋ جارىپ كەتىپتى.

اكەسىنىڭ نازالانعانىنا نامىستانعان ۇلكەن ۇلى اقتاي مەن ونىڭ ءىنىسى بوزتاي اتان جارعان ايۋدى ىزدەپ شىعادى. ايۋ دا وسال جاۋ ەمەس، الدەقالاي بولۋى مۇمكىن دەپ، اقتاي اتامىز كيىمىنىڭ سىرتىنان ءسىرى جارعاق كيىپ، ەكى بىلەگىنە قايىس ارقان وراپ الادى. ءسويتىپ ەكەۋى تۋرا ايۋدىڭ اپانىنا بارادى. ايۋ اقىرىپ تۇرا ۇمتىلعاندا اقتاي قولما-قول الىسا كەتەدى. ماق ۇلىقتىڭ سوياۋداي تىرناعى ءسىرى جارعاق پەن قايىستان وتە قويمايدى. اعاسى ايۋمەن تىرەسىپ تۇرعان ساتتە ءىنىسى بوزتاي جاندارمەن ۇزىن قان­جارىن ايۋدىڭ تاقىر قولتىعىنان تىعىپ ۇلگەرەدى. سەرىك – وسىنداعى ايۋمەن ار­پالىسقان اقتاي باتىردىڭ ۇرپاعى.

 

موڭعول كۇرەسى تاريحىنداعى تۇڭعىش قازاق

سەرىك بەردىمۇرات ۇلى العاشقى قا­دامىن موڭعولدىڭ ۇلتتىق كۇرەسىنەن باستاعان. ال اتالعان كۇرەس جايلى ايتار بولساق، ونىڭ تاريحى بەرى دەگەندە 2000 جىلعا تاتيدى. جىلىنا ءبىر رەت بولاتىن «ناداام» اتتى تويىندا توپجارعان با­لۋاننىڭ ابىرويىن ولشەۋ مۇمكىن ەمەس. وليمپيادا چەمپيونى ونىڭ قولىنا سۋ قۇيۋعا جارامايدى. وسىنداي قۇرمەت پەن ىقىلاستىڭ ناتيجەسىندە بۇل ەلدە ۇلتتىق كۇرەسى ەرەكشە دامىعان. قازىرگى تاڭدا جاپونيانىڭ سۋموسىنا ءوز «پاتشالىعىن» ورناتقان موڭعول جى­گىت­تەرىنىڭ الىمدىلىعىنىڭ قۇپياسى ۇلت­تىق كۇرەستىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحىندا جاتىر.

ءتول ونەرىن اسا جوعارى باعالايتىن بۇل حالىقتىڭ اراسىندا ۇلتى باسقا جىگىتتىڭ توپ جارۋى وتە قيىن. قۇپيالاماي انىعىن ايتقاندا، موڭعولدار ۇلتتىق كۇرەس تۇعىرىنا جات جۇرت بالاسىنىڭ قوناقتاۋىن قورلاۋ دەپ تۇسىنەدى. مىنە، وسىنداي كەرەعار كوزقاراستى جاپىرا جايپاپ، ءبىزدىڭ بالا 2012 جىلى جوعارى توپتاعى جاسوسپىرىمدەر اراسىندا چەمپيون اتاندى جانە كەلەسى 2013 جىلى جاستار اراسىندا ەكىنشى ورىنعا يە بولدى. مۇنداي جەتىستىك ونداعى قا­زاقتاردىڭ تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بول­عان ەمەس. دەمەك، موڭعول كۇرەسىنىڭ تاريحىنا جاڭادان سۇرلەۋ سالعان – سەرىك بەردىمۇرات ۇلى.

ەندى بۇعان باۋىرىمىزدىڭ دزيۋدو كۇرەسىنەن 2009 جىلى ەل چەمپيونى اتانىپ، 2010 جانە 2012 جىلدارى سامبو كۇرەسىنەن جاستار اراسىندا تاعى دا توپ جارعانىن، ءسويتىپ الەم بىرىنشىلىگىنە قاتىسىپ قوس قولا مەدال قانجىعالاپ كەلگەنىن قوسىپ قويىڭىز... وسى ەكپىنمەن جەلدەي ەسىپ جىلىنا ءبىر رەت وتەتىن مەم­لەكەتتىك «ناداام» تويىندا 2018 جىلى نەبىر الىپتاردى الىپ ۇرعان سەرىك «مەملەكەتتىك لاشىن» اتاندى.

 

سۋمونىڭ سۇلتانى

ءبىر قىزىعى، سەرىكتىڭ كوزىنە كۇرەس كورىنسە بولعانى شەشىنىپ تاستاپ بەل­دەسە بەرەدى. مىسالى، وزبەكتىڭ كۋراشىنان ۇلان-باتىر قالاسىنىڭ چەمپيونى اتانسا، تاتاردىڭ بەلبەۋ كۇرە­سىنەن «قازان-2013» ۋنيۆەرسياداسىندا جەڭىستىڭ ەكىنشى تۇعىرىنا كوتەرىلگەنى بار. بۇعان سوڭعى ەكى جىلدا سامبو جانە دزيۋدو كۇرەستەرىنەن 100 كيلوعا دەيىنگى سالماقتا ەرەسەكتەر اراسىندا موڭعوليا چەمپيونى بولعانىن قوسىڭىز.

بۇل از دەسەڭىز، 2011 جىلى تەلەگەي تەڭىزدى كەشىپ ءوتىپ، جاپونيادا وتكەن سۋموشىلار چەمپيوناتىنا قاتىستى. 17 جاسار بوزبالا نەبىر الىپتارمەن ايانباي ايقاسىپ، قولا جۇلدەگە قول جەتكىزدى. ءدال وسى تۇستا جاپوندىق كۇرەستىڭ عۇلا­ماسى وياكاتا تاكاساگانىڭ قىراعى كوزى سەرىكتى شالدى. بۇل باپكەر بۇعان دەيىن ۇلتى موڭعول داگۆادورج دەگەن بالانى جاتتىقتىرىپ، 25 دۇركىن ەل چەمپيونى اتاندىرعان جانە «اساشەوريۋ» دارە­جە­سىنە جەتكىزىپ، كۇللى عالامعا ايگىلى ەتكەن.

وياكاتا باپكەر سەرىككە جاتىپ كەلىپ جالىنادى. «جاپونيادا قال، قۇداي بۇيىرسا سەنىڭ دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرەتىن سۋموشى بولاتىن ءتۇرىڭ بار، ءتىرى ادامعا نە قاجەتتىڭ ءبارىن جاسايمىن». بۇل كەز كەلگەن بالۋانعا ايتىلاتىن ءسوز ەمەس، ءارى جاپوندىق باپكەر كولدەنەڭ كوك اتتىعا جالىنبايدى دا. بىراق ول باس تارتقان.

ءسويتىپ «سۋموسى قۇرىسىن» دەپ كۇن­شىعىس ەلىنەن اتتانعان سەرىك كەلەسى 2012 جىلى قازان ايىنىڭ 27-28 كۇندەرى گونكونگ قالاسىندا سۋمو كۇرەسىنەن الەم جەڭىمپازدارىن انىقتايتىن كەزەكتى چەمپيوناتقا شاقىرتۋ الدى. بۇل – ەكى جىلدا ءبىر دۇركىن وتكىزىلىپ تۇراتىن اسا مارتەبەلى جارىس. بۇل جولى 18-رەت جالاۋىن كوتەرگەن چەمپيوناتقا الەمنىڭ 40 ەلى­نەن 200-دەن استام سۋموشى كەلىپ كۇش سىناستى.

اتالعان الەم چەمپيوناتىندا 100 كي­لو سالماقتا موڭعوليا نامىسىن قور­عاعان سەرىك ء«ا» دەگەندە جەرگىلىكتى سۋ­موشىنى جىعىپ، كەلەسى بەلدەسۋدە گرۋ­زين بال­ۋان­ى­مەن جولى ءتۇيىستى. ونى دا جەڭگەن جاس جىگىت ءوز توبىنىڭ شەشۋشى سىنىندا رەسەيلىك بالۋاننان ايلاسىن اسىردى. ءسويتىپ سوڭعى چەمپيوندىق تيتۋل ءۇشىن جاپوندىق بالۋان، ستۋدەنتتەر اراسىنداعى الەم چەمپيونى ونامي اشيحاشيمەن كۇش سىناستى. بار-جوعى ەكى مينۋتتىڭ ىشىندە جاپوندى ايقىن باسىمدىقپەن جەڭگەن سەرىك بەردىمۇرات ۇلى الەم چەمپيونى اتاندى. ياعني اتى سۋمو كۇرەسىنەن الەم چەمپيونى اتانعان تۇڭعىش قازاق رەتىندە تاريحتا قالدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

شەت ەلدەگى قازاق گەنەرالدارى

قازاقستان • بۇگىن، 11:54

مەرەكە كۇندەر جاڭبىرلى بولادى

اۋا رايى • بۇگىن، 10:32

قادىر ءتۇنىنىڭ قاسيەتى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:10

ەرلىك پەن پاتريوتيزم مەكتەبى

قازاقستان • بۇگىن، 08:06

قارۋلى كۇشتەرىمىز وسىلاي قۇرىلعان

قازاقستان • بۇگىن، 08:05

ارداگەرلەر ازايىپ بارا جاتىر...

قازاقستان • بۇگىن، 07:38

ۇقساس جاڭالىقتار