تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ديپلوماتياسىندا ءۇش تىلدەگى سوزدىك جارىققا شىقتى
جالپى, سوزدىك دەگەن ەڭبەكتى ءازىرلەۋ اسا كۇردەلى, ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ باتىلى بارا بەرمەيتىن قيىن جۇمىس. بۇل قازاعىمىز ايتقان ناعىز «ينەمەن قۇدىق قازعانداي» تىرلىك. ءوزى سوزدىك قۇراستىرىپ كورمەگەن ادامعا ول قاجەتتى سوزدەردى جيناپ, قۇراستىرىپ بەرە سالۋ سياقتى, وپ-وڭاي بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. بىراق مۇلدە ولاي ەمەس. بۇل – عىلىم, بۇل اسا مول تاجىريبە مەن ءبىلىمدى ءارى ۇلكەن ءتوزىمدى قاجەت ەتەتىن ءىس. مۇنى ءبىز نيۋ-يورك پەن لوندوندا «اعىلشىن جانە تۇركى ءتىلدەرىنىڭ سوزدىگىن» (اعىلشىن جانە تۇرىك, تۇركىمەن, ازەربايجان, قازاق, قىرعىز, وزبەك, ۇيعىر) شىعارعان ءوز تاجىريبەمىزدەن بىلەمىز.
قۇراستىرۋشى-اۆتور سوزدىكتىڭ ءار تەرمين, ءار ءارپى ءۇشىن جاۋاپتى بولۋى كەرەك.
تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ديپلوماتياسىندا ءۇش تىلدەگى سوزدىك جارىققا شىقتى
جالپى, سوزدىك دەگەن ەڭبەكتى ءازىرلەۋ اسا كۇردەلى, ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ باتىلى بارا بەرمەيتىن قيىن جۇمىس. بۇل قازاعىمىز ايتقان ناعىز «ينەمەن قۇدىق قازعانداي» تىرلىك. ءوزى سوزدىك قۇراستىرىپ كورمەگەن ادامعا ول قاجەتتى سوزدەردى جيناپ, قۇراستىرىپ بەرە سالۋ سياقتى, وپ-وڭاي بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. بىراق مۇلدە ولاي ەمەس. بۇل – عىلىم, بۇل اسا مول تاجىريبە مەن ءبىلىمدى ءارى ۇلكەن ءتوزىمدى قاجەت ەتەتىن ءىس. مۇنى ءبىز نيۋ-يورك پەن لوندوندا «اعىلشىن جانە تۇركى ءتىلدەرىنىڭ سوزدىگىن» (اعىلشىن جانە تۇرىك, تۇركىمەن, ازەربايجان, قازاق, قىرعىز, وزبەك, ۇيعىر) شىعارعان ءوز تاجىريبەمىزدەن بىلەمىز.
قۇراستىرۋشى-اۆتور سوزدىكتىڭ ءار تەرمين, ءار ءارپى ءۇشىن جاۋاپتى بولۋى كەرەك.
سونىمەن بىرگە, ونىڭ وزىندىك قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرى, قاتاڭ ساقتاۋدى تالاپ ەتەتىن ءتىل ءستيلى, سالالىق سوزدىك بولعان جاعدايدا, كاسىبي ەرەكشەلىكتەرى مۇقيات ەسكەرىلۋى ءتيىس. ەلىمىزدەگى جانە الەمدىك سوزدىكتەر قۇراستىرۋدىڭ وزىق ۇلگىلەرىنە زەردەلەي ۇڭىلمەي بولمايدى. ال ءۇش تىلدەگى سوزدىكتىڭ جۇمىسى ءتىپتەن كۇردەلى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
بۇل وي تاياۋدا «اتامۇرا» باسپاسىنان جارىققا شىققان «قازاقشا-اعىلشىنشا-ورىسشا» جانە «ورىسشا-قازاقشا-اعىلشىنشا» ديپلوماتيالىق ەكى تومدىق سوزدىكتى كورىپ, وقىعاننان كەيىن كەلىپ وتىر. اتالمىش ەڭبەكتى ءازىرلەۋ جۇمىسىنا سىرتقى ىستەر مينيسترىنىڭ ورىنباسارى قايرات سارىباي باسشىلىق جاساعان. ال سوزدىكتى قۇراستىرىپ, ءارى جۇمىس توبىنا جەتەكشىلىك ەتكەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كەڭەسشىسى, پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, بەلگىلى جۋرناليست, اۋدارماشى بولات جامكەنوۆ. ەڭبەككە جاۋاپتى وسى ازاماتتاردىڭ اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان سوزدىككە ەكى جارىم جىلعا جۋىق ۋاقىت جۇمساپ, سىن-ەسكەرتپەلەردى مۇقيات ەلەكتەن وتكىزۋى بۇل جۇمىسقا قانشالىقتى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعاندىعىنىڭ ايعاعى. مۇنى سوزدىكتى پاراقتاي وتىرىپ بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. ديپلوماتيا سالاسىندا ءبىراز جىل قىزمەت ىستەپ, الدارىنان قانشاما حالىقارالىق قۇجاتتار وتكەندىكتەن وسى سالانىڭ قىر-سىرىن جەتىك بىلەتىن بىلىكتى مامان قولتاڭباسىن, ىزدەنىس ءىزىن انىق اڭدايسىز.
الدىمەن ايتارىمىز, بۇگىنگى قازاق تەرمينولوگياسىنداعى ەلەۋلى پروبلەما – بىرىزدىلىكتىڭ ساقتالماۋى. ياعني, كەيبىر تەرميندەردىڭ قازاقشا اۋدارماسى ءار سوزدىكتە ءارتۇرلى الىنۋى جانە قولدانىلۋى. بۇل ءتىلىمىزدى شۇبارلاپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋگە دە ۇلكەن قولبايلاۋ تۋعىزىپ جۇرگەنىن بىلەمىز. ال مىنا «قازاقشا-اعىلشىنشا-ورىسشا», «ورىسشا-قازاقشا-اعىلشىنشا» ەكى تومدىق ديپلوماتيالىق سوزدىكتەردى ازىرلەۋ بارىسىندا وسى وزەكتى ماسەلە – سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى قازاق تىلىندەگى تەرميندەردى جانە شەت مەملەكەتتەر اتاۋلارىن جازۋدى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ, ولاردىڭ ورتاق نورماسىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا ۇلكەن جۇمىس اتقارىلعان.
سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قايرات سارىبايدىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن شەتەلدەردەگى قازاقستان ەلشىلىكتەرى مەن كونسۋلدىق مەكەمەلەرى ارقىلى جان-جاقتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, تاجىريبەلى ديپلوماتتاردى, عالىمداردى كەڭىنەن قاتىستىرا وتىرىپ, ساليقالى تالقىلاۋ-ساراپتامالاردان سوڭ ءار مەكەمەدە ءارتۇرلى جازىلىپ, ەلەۋلى پروبلەما تۋدىرىپ جۇرگەن بىرقاتار شەت مەملەكەتتەردىڭ, ولاردىڭ باستى قالالارىنىڭ قازاق تىلىندەگى اتاۋلارى قايتا قارالىپ, سوزدىكتەرگە ارنايى قوسىمشالار ەتىپ ەنگىزىلۋى قۇپتارلىق ءىس. سونىڭ بىرەر تۇسىنا توقتالا كەتەيىك. ۆەنگريا رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنا سايكەس 2012 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ مەملەكەت اتاۋى «ماديارورساگ» بولىپ جازىلادى. سول سەبەپتى, تۇركى تىلدەرىنە ءتان تاريحي-لينگۆيستيكالىق فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, قازاق تىلىندە «ماجارستان» ەتنوپوليتونيمىن پايدالانۋ ۇسىنىلدى. بۇدان باسقا, قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق ەرەكشەلىكتەرىن, سونداي-اق ءار مەملەكەتتىڭ ءتيىستى رەسمي تىلدەردە ايتىلۋىن نەمەسە ەلدىڭ ءوز ىشىندە ايتىلۋىن ەسكەرە كەلىپ, ماماندار قازاق تىلىندە اۆستريانى اۋستريا, اۆستراليانى اۋستراليا, ەۆروپانى ەۋروپا تۇرىندە جازۋدى جانە بۇدان بىلاي كاتاردى قاتار, ليۆيانى ليبيا, ءازىربايجاندى ازەربايجان, ستامبۋلدى ىستانبۇل (تۇرىكشەسى – Istanbul) ۇلگىسىندە قولدانۋدى نورماعا ساي دەپ شەشكەنىن اتاپ وتپەكپىز. سونداي-اق, قازاق ءتىلى فونەتيكاسىنىڭ زاڭىن ەسكەرە وتىرىپ, كەيبىر مەملەكەتتەر اتاۋىنداعى «ك» ارپىنەن كەيىن «ءى» ءارپىن قوسىپ جازۋ ۇسىنىلادى. مۇنىڭ مىسالى رەتىندە «پاكىستان» ءسوزىن ايتۋعا بولادى.
ارينە, حالىقارالىق قۇجاتتار ازىرلەۋ ءۇشىن كەرەكتى, شەت مەملەكەتتەردىڭ وكىلدەرىمەن, ديپلوماتتارمەن, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ماماندارىمەن ءارتۇرلى كەلىسسوزدەر مەن سۇحباتتار جۇرگىزۋ كەزىندە قاجەت بولاتىن سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلۋى ورىندى. ەڭبەكتى ازىرلەۋ بارىسىندا سوزدىكتەر قۇراستىرۋدىڭ كەيبىر ۇتىمدى الەمدىك وزىق ۇلگىلەرى مەن تاجىريبەسى ءتيىمدى پايدالانىلعان. ايتا كەتەيىك, سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى تەرميندەردىڭ قازاق تىلىندە ءدال بالاماسىن قامتاماسىز ەتۋدە بۇرا تارتىپ جاتاتىنىمىز, كوبىنە سول سوزدەردىڭ ەتيمولوگيالىق توركىنىنە جەتكىلىكتى نازار اۋدارىلماعاندىقتان تۋىندايتىنىن تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. سوزدىكتى قۇراستىرۋشى وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرگەن مامان-ديپلوماتتاردىڭ شوعىرلانعان ارتىقشىلىعىن پايدالانىپ, بۇرىن كوپ ەشكىم ءبىلمەيتىن, بىراق ديپلوماتيالىق قىزمەتتە قولدانىلاتىن حالىقارالىق تەرميندەردى دۇرىس پايدالانۋ ءۇشىن ولارعا ارا-تۇرا ەتنولينگۆيستيكالىق جانە كاسىبي ەرەكشەلىكتەرى تۇرعىسىنان قىسقا-قىسقا تۇسىنىكتەمەلەر بەرىپ وتىرۋى دا سوزدىكتىڭ قۇندىلىعىن ارتتىرا تۇسەرى انىق. بۇل ەۋروپا ەلدەرىندە شىعارىلعان سوزدىكتەردە بۇرىننان بار ءتاسىل.
– كەيبىر تەرميندەردىڭ ءار سوزدىكتە ءارتۇرلى الىنۋى, ءتىپتى, پارلامەنتتىڭ ماجىلىسىندە تۇزەتىلگەن حالىقارالىق قۇجات سەناتتا ءبىر بولەك, ۇكىمەتتە تاعى باسقاشا تۇزەتىلىپ, ديپلوماتتارىمىزدى اۋرە-سارساڭعا سالۋى قىنجىلتادى, دەيدى, – سوزدىكتى قۇراستىرۋشى بولات جامكەنوۆ. – ءوز سالاسىن ديپلوماتتاردان ارتىق كىم بىلەدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ سىرتقى قاتىناستار قىزمەتىندەگى سوزدىكتەرىمىز ورتاق نورما قالىپتاستىراتىن كومەكشى قۇرال بولار دەپ سەنەمىز. مەنىڭ ءبىراز جىلدان بەرى مەملەكەتتىك ءتىل سالاسىندا ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ تۇيگەنىم, مەملەكەتتىك تىلدە ءىس جۇرگىزۋدى جولعا قويۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, سوزدىكتەر شىعارۋدى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ قاجەت دەر ەدىم. مۇنى رەسپۋبليكا ۇكىمەتى جانىنداعى مەملەكەتتىك تەرمينولوگيا كوميسسياسى ەسكەرەر دەپ ويلايمىن.
ايتا كەتەيىك, وزىندىك كاسىبي ەرەكشەلىكتەرىنە, قاتاڭ ساقتاۋدى تالاپ ەتەتىن ءتىل ستيلىنە ءتان بىرقاتار ديپلوماتيالىق تەرميندەر مەن ءسوز تىركەستەرى مامانداردىڭ مۇقيات ساراپتاماسىنان كەيىن سوزدىكتەر قۇرامىنا العاش رەت ەنگىزىلىپ وتىر. مىسالى: رابوچايا گرۋپپا – جۇمىس توبى, پەرەدوۆايا گرۋپپا – الدىڭعى توپ, اككرەديتاتسيا – اككرەديتتەۋ, راتيفيكاتسيا – راتيفيكاتسيالاۋ, سونداي-اق ديپلوماتيچەسكي پاسپورت – ديپلوماتيالىق پاسپورت (ديپلوماتتىق ەمەس), ديپلوماتيچەسكي رانگ – ديپلوماتيالىق دارەجە, ۆيزيت ۆەجليۆوستي – ىزەتتىلىك جۇزدەسۋ, دەماركاتسيا – دەماركاتسيا, دەليميتاتسيا گرانيتسى – شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ, سترانا پرەبىۆانيا پوسولستۆا – ەلشىلىكتىڭ بولۋ/ورنالاسقان ەلى, پوسلاننيك – ۋاكىل ەلشى جانە باسقالار.
جالپى, سوزدىك ازىرلەۋ اسا كۇردەلى, ۇجىمدىق ەڭبەكتى, ەلىمىزدىڭ جەتەكشى ديپلوماتتارى مەن فيلولوگتارىنىڭ لينگۆيستيكالىق ساراپتاماسىن, اقىل-كەڭەستەرىن, جۇرتشىلىقتىڭ كۇش-جىگەرىن تالاپ ەتەتىن ءىس ەكەنى داۋسىز. بۇل رەتتە, سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قايرات سارىبايدىڭ سوزدىك ماتەريالدارىن الدىن الا الماتى مەن استانادا «دوڭگەلەك ۇستەل» وتىرىستارىندا تالقىلاپ, ابىلاي حان اتىنداعى قازاق حالىقارالىق قاتىناستار جانە الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشى-عالىمدارىنىڭ, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ تەرمينولوگ-عالىمدارىنىڭ, ادىلەت مينيسترلىگى جانىنداعى زاڭ ينستيتۋتى لينگۆيستيكالىق ورتالىعىنىڭ ماماندارىنىڭ ساراپتامالارىنان وتكىزۋگە ۇيىتقى بولۋى دا سوزدىكتەردىڭ ساپاسى مەن قۇندىلىعىن ارتتىرا تۇسكەنى انىق.
تۇجىرىمداي كەلە ايتارىمىز, سىرتقى ساياسات سالاسىندا قازاق تىلىندەگى باسىلىمدار مەن عىلىمي-ادىستەمەلىك قۇرالداردىڭ ءالى دە تاپشى ەكەنىن ەسكەرسەك, ەكى كىتاپتان تۇراتىن ءۇش تىلدەگى بۇل العاشقى كولەمدى ەڭبەك سول ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرىپ, ديپلوماتتار مەن حالىقارالىق قاتىناستار سالاسى ماماندارىنىڭ كۇندەلىكتى قىزمەتىنە قاجەتتى قۇندى كومەكشى قۇرالىنا اينالادى دەپ ويلايمىز.
جۇماعالي ءابۋوۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
استانا.
