جەتىسۋ ءان ونەرىنىڭ مۇراگەرلەرى

سولاردىڭ ءبىر لەگى تاقىرىپ اياسى جاعىنان حالىقتىڭ تاريحي قاسىرەتتەرىنە, اۆتوردىڭ ءوز تاعدىرىنا بايلانىستى ايتىلا كەلىپ, زامانانىڭ سىرى, ەلدىڭ مۇڭى رەتىندە ونەر تۋىندىسى بولىپ شىرقالادى. بۇعان شالتابايدىڭ «مەنىڭ اتىم شالتاباي», كەنەن ازىرباەۆتىڭ «كوك شولاق», «بوز­تورعاي», «بۇلبۇل», قاپەزدىڭ «دۇ­نيە-اي», «ايحوي», «مەركى», تاڭ­جارىقتىڭ «امانداسۋ» سياقتى اندەرىن جاتقىزۋعا بولادى.

بۇل اندەر ءوزىنىڭ ىشكى پسيحو­لوگيالىق يىرىمىمەن, فيليسو­فيا­لىق وي وزەگىمەن, ولەڭ ماتىندەرىنىڭ ءان اۋەنىمەن قابىسىپ, بىرلىك تا­ۋىپ, حالىق كوڭىلىنە جول تابادى.

پروفەسسور ا.جۇبانوۆ «كوك­شولاق» ءانىن جەتىسۋدىڭ ءداستۇرلى حالىقتىق ينتوناتسيا نەگىزىندە شىق­قانىن ايتسا, «بۇلبۇلدا» باسقا ءبىر قادام بار ەكەنىنە نازار اۋدارادى دا: «باسىندا كەنەن بىرنەشە ۇستامدى, سابىرلى, سازدى نوتالار ارقىلى ىشتەگى شەرىن شىعارىپ العانداي, تەك سودان كەيىن عانا سوزگە باعىنعان. قىسقا اۋەندىك مۋزىكالىق سويلەمدەر ار­قىلى ويىن ايتادى. سونداي-اق, «الاتاۋ اڭسادىم-اۋ..» دەپ باس­تالاتىن قايىرماسىندا دا ۇلكەن دالەل بار. كەنەننىڭ ول ءبىر كەزدەگى تۆورچەستۆولىق تۋىندىلارىنىڭ ىشىندە «بۇلبۇل» مۋزىكالىق ءتىلى­نىڭ انىقتىعىنان, بايسالدىلىعى­نان, ىرعاقتىڭ جان-جاقتىلىعى­نان ەرەكشە ورىن الادى دەسە بولادى», دەيدى. شىنىندا دا, كەنەننىڭ «بۇل­ب ۇلى» ءوزى تاقىرىپتاس جەتىسۋ ءان ونە­رىندەگى شوقتىعى بيىك شى­عار­ما ەكەندىگىندە داۋ جوق.

جەتىسۋ اۆتورلىق ءان ونەرىن­دە ليريكالىق موتيۆتەر دە جەتكى­لىك­تى. بۇل تاقىرىپ اياسىندا پى­شان جالمەندە ۇلىنىڭ (1884-1921) «قاي­­شا», موشان ۇلى سادىقو­جا­نىڭ (1917-1946) «احاۋ, ايىم», ۇسا ۇلى ساۋىتبەكتىڭ (1818-1931) «اق­بوپەسىن» جاتقىزۋعا بولادى. بۇل اندەر جاستىق, ماحاببات ما­سەلەلەرىن سيپاتتايدى, بارىنە ورتاق ءتۇپ قازىق – جىگىتتەردىڭ سۇي­­گەن قىزدارىنا دەگەن سەزىمى, ساعى­نىش سازى بولىپ توگىلەتىندەگى.

جەتىسۋدىڭ اۆتورلىق ءان ونە­رى مۇراگەرلەرىنىڭ ءبارىنىڭ شىعار­ماشىلىعىن بايانداۋ كوپ قيىندىق تۋدىراتىندىقتان, ءبىز سولاردىڭ ىشىنەن ءوز عاسىرىمىزدىڭ بەدەرىن­دە ءومىر كەشكەن بىرنەشەۋىنە توق­تال­ساق.

قاپەز بايعابىل ۇلى 1896 جى­لى الماتى وبلىسى, كەگەن اۋدانى, توعىزبۇلاق وڭىرىندەگى اقتوعاي بويىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى بايعابىل ورتا شارۋا, مولدادان وقىپ قارا تانىعان, كوزى اشىق ادام بولعان. قاپەز ماڭدايى كەرە قارىس, شاش قويمايتىن, قىر مۇرىندى, ورتا بويلى, اشاڭ ءجۇزدى, ارىقتاۋ, ات جاقتى جانە جۇتقىنشاعى دوڭكيىپ سىرتقا تەۋىپ تۇراتىن ادام بولعان.

ىستانبۇلدا وقىپ كەلگەننەن كە­­يىن حالىق اراسىندا قىزمەت ىستەيدى.

قاپەز جاستايىنان ونەرگە قۇش­­تار بولىپ وسەدى. جامبىل, كە­نەن, بولتىرىك, جۇسىپبەكقوجا, ال­بان اسان, قۇلاناياق قۇلمامبەت, شال­تاباي الپار ۇلى, اجەك مىرزا ۇلى, كۇيشىلەردەن مەيىرمان قو­جەكە نا­زار ۇلى, مەڭدەكە, بەكمۇ­حان­بەت بالاسى ومارحاندار شىعار­مالارىنان ءتالىم الادى.

كودەك مارالباي ۇلى, ماي­لى ورمان ۇلى, جۇسىپبەك شايحىس­لام­­ ۇلى, كارىبوز قاقجار ۇلى قا­پەزدىڭ زامانداستارى بولسا, نۇر­اقىن قاسىمبەك ۇلى, سادى­قوجا موشان ۇلى, بەيسەنباي ىرتاي­ ۇلى ونىڭ ونەردەگى, ولەڭدەگى شاكىرت­تەرى.

ءومىرىنىڭ كوبى اعارتۋشىلىقپەن وتكەن قاپەزدىڭ ەل اراسىندا كوپ تاراعان ولەڭدەرى مەن اندەرى ستا­ليندىك رەپرەسسيا جىلدارىنان باس­­تاپ ايتىلماي قالادى دا, كوبى ۇمىتىلادى. بۇگىندەرى «حالىق ءانى» اتالىپ جۇرگەن كەيبىر اندەرى قا­پەزدىكى دەگەن بولجامدار بار.

قاپەز اندەرىنىڭ نەگىزگى تاقى­رىبى – حالقىمىزدىڭ 30-جىلدار ىشىندەگى قاسىرەتى مەن تاعدىرى. مىسالى, «ايحايدا» اشارشىلىق جىلدارىنىڭ بولمىسى شىندىق تۇرعىسىنان كورىنىس تابادى. ءان سول ءبىر جىلدارداعى جەتىم, جەسىر, جەتىمەكتىڭ سابان اراسى مەن سۇر تىشقان ىنىنەن ءدان ىزدەگەن ايانىشتى دا مۇشكىل ءحالىن كوز الدىڭا ەلەستەتىپ, وتكەنگە زەر سالدىرادى, ويعا قالدىرادى, ەل تاعدىرىنا دەگەن الاڭداۋشىلىقتى تۋدىرادى. ال «قاپەز ءانى» بولسا, ءانشىنىڭ ءوز تاعدىرىن ارقاۋ ەتكەن. بۇل – 1937 جىلى ايدالىپ بارا جاتقاندا شىققان ءان. اندە ءانشىنىڭ ەلىم دەپ سوققان جۇرەك ءلۇپىلى, جازىقسىز جابىلعان جالا, ءوز ۇرپاعىنا دەگەن اكەنىڭ ىستىق ىقىلاسى, تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك – ءبارى-ءبارى ايقىن كورىنىس تاپقان.

«مەركى» – قاپەز بايعابىل­ ۇلى­نىڭ ءوزىن, ەل مەن جەرىن تانىستىرعان ءان. تاقىرىبى جاعىنان بۇل ءان دە جوعارىدا ايتىلعان اندەرمەن ماز­مۇنداس.

قاپەز اندەرىنىڭ نەگىزى ءداستۇرلى حالىق اندەرى مەن اۆتورلىق اندەر­دىڭ اراسىن جالعاستىرىپ تۇرعان كە­­رەمەت ءبىر التىن ارالىق سياقتى اسەر قالدىرادى. سەبەبى, بۇل ان­دەر­­­­دىڭ ولەڭىندە دە, مۋزىكالىق اۋە­­­­­نى­نەن دە جاڭالىقتىڭ لەبى ەسىپ تۇرادى.

قاپەز اندەرىندەگى جاڭالىقتىڭ لەبى نەدە؟

بىرىنشىدەن, قاپەز ەل ارالاپ, جۇرت كورىپ, ىستانبۇلدا وقىدى. ەكىن­شىدەن, ول – جاڭاشا ساۋاتتى ءارى ءبىلىمدى ادام. ۇشىنشىدەن, كەڭەس وكىمەتىنىڭ قىزمەتكەرى – ءبىلىم مەن مادەنيەت سالاسىنىڭ بىلىكتى مامانى.

مىنە, وسى جاعدايلار قاپەز­دىڭ ءان ونەرىن ءبىزدىڭ قازىرگى ءان مادە­نيەتىمىزگە ءسوزسىز جالعاستىرادى.

جەتىسۋ ءان ونەرى مۇراگەرلەرىنىڭ ەلەۋلى وكىلدەرىنىڭ تاعى ءبىرى – سادى­قوجا موشان ۇلى (1917-1946).

سادىقوجا موشان ۇلى – الما­تى وبلىسى, ۇيعىر اۋدانىنداعى كەت­پەن تاۋىنىڭ ەتەگىندە دۇنيەگە كەلگەن. ول – جاسىنان ءانشى اتان­عان ءارى سۋىرىپ سالما اقىندىعى­مەن دە, جىر-داستانداردى جىرلاعان جىرشىلىعىمەن دە حالىق جادىن­دا قالعان, از عۇمىر كەشسە دە, سو­ڭىنا وشپەس مۇرا قالدىرعان تالانت يەسى.

سادىقوجا قازاق ونەرىنىڭ التىن قورىنا قوسىلعان «سارى بيداي», «ەي, احاۋ», «احاۋ, ايىم», «سا­عىنساڭ قالقا, ءوزىڭ كەل», «اق قاز ەدىڭ», «ۋگاي-اي» سەكىلدى قايتا­لانباس اندەردى دۇنيەگە اكەلدى.

سادىقوجا 1931 جىلى كول­لەك­تيۆتەندىرۋ ساياساتىنىڭ ىقپالى­نان ەرىكسىز قىتايعا اۋعان تۋعان-تۋىستارىمەن بىرگە جات جەرگە قو­نىس اۋدارىپ, سول جاقتا 1946 جى­لى سۇزەك اۋرۋىنان قايتىس بولادى. سۇيەگى قۇلجا قالاسىنىڭ سولتۇستىگىندەگى تاۋ سىلەمىندەگى بى­لىك­شى دەگەن جەردە جاتىر.

باسپا بەتىن كورگەن كەيبىر ماتە­ريالدارعا قاراعاندا, سادىقوجانىڭ قايتىس بولعان جىلى, جاسى تۋرالى ءبىراز كەرەعار پىكىرلەر بارشىلىق.

سادىقوجا اندەرىنىڭ كوبى – عا­شىق­تىق, سۇيىسپەنشىلىك تاقىرى­بىنا ارنالعان ليريكالىق اندەر.

«احاۋ, ايىم», «احاۋ, قالاۋ­لىم-اي» اندەرىن بىزگە جەتكىزۋشى – ايگىلى ءانشى دانەش راقىشەۆ. ال­عاشقىسى ق.الپىسباەۆتىڭ اي­تۋى­مەن تۇڭعىش رەت نوتالىق نۇس­قاسى «جەتىسۋ اۋەندەرى» (1998 ج.) جيناعىندا بەرىلگەن.

«سارى بيداي» ءانىن جەتكىزۋشى – ءوزى دە ءانشى, ۇلكەن عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قۇنىپيا قوجاحمەت ۇلى الپىسباەۆ. ەندى سوعان از-كەم توق­تالا كەتەيىك.

«جاقىندا ەلۋ جىلدان سوڭ باس قوسىپ, الماتىنى انگە بولەگەن قى­­زىقتى ءساتتى قايىرا باستان كەش­­تىك. قۇنىپيانى قولقالاپ, ءسال سىر­قاتتانىپ جۇرگەنىنە قا­را­ماستان, «سارى بيدايدى» سال­دىر­دىق. سا­عىنىپ قالىپپىز ساعى­نىش­تى ءان­دى, قوسىلا شىرقاپ, شۋاق­تانىپ قال­دىق. وسىناۋ نا­زىك ءيىرىمدى ءان­نىڭ اۆتورى ءانشى-كومپوزيتور, قۇ­نىپيانىڭ تۋىستاس اتاسى سادى­قوجا موشان ۇلى ەكەنىن دە كەيىن ءبىلىپ, تالايلى تاعدىرىنا تانىس بولدىق. قازان ايىندا جەتىسۋ ءوڭىرى ونىڭ 100 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى. كونە كەتپەننىڭ بويى انمەن ار­لەندى.

...ادەبيەتتىڭ ماتەريالى – ءسوز ونەرى. ءسوز ونەرىنىڭ عىلىمي ماي­­­­دانى – ادەبيەتتىڭ ءۇش تەگىنىڭ كور­­كەمدىك-يدەيالىق دەڭگەيىنە با­عا بەرۋ. «ولەڭگە اركىمنىڭ دە بار تا­­لاسى» دەپ ابىز اقىن جازعان­داي, ادەبيەتكە قازاق بالاسى­نىڭ تا­­لاسى بار. بىراق ولاردىڭ دا تاڭ­­دامالىسى, تانىمدىسى, ادە­بي جۇ­­گىنىڭ قارىمدىسى جانە بار. 1974 جىلى قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەر­­سيتەتىنىڭ فيلولوگيا فا­كۋل­تە­تىن ءبىتىرىپ, ارمان جولىندا جان-جاققا تاراپ كەتكەندە, سوڭعى كەش­­­تەگى قوشتاسۋ داستارقانىندا «سارى بيداي» ءانىن سوڭعى رەت شىر­­­­­قاعان, قوڭىر دومبىرا­سىن قۇ­­شاقتاپ, كوزىنەن جاسى مون­شاق­تاپ, رەس­توراننىڭ الدىندا جال­عىز قالعان قۇنىپيا دوس ول كەزدە ادە­بيەتتىڭ عىلىمي ورتاسىنا دەندەپ كەتەتىنىن ءوزى دە بىلمەگەن دە بولار. قۇقاڭ وقۋ بىتىرگەسىن وزىنە ءبىلىم بەرگەن ۋنيۆەرسيتەتىندە قىز­­­مەتكە قالدى, وسىنداعى كاسىپ­وداق كوميتەتىنىڭ بەلسەندىسى بو­­لىپ العاشقى ەڭبەك جولىن باس­­­تادى. تۋعان ەلدىڭ عاجايىپ ان­­­دەرى جاس عالىمنىڭ رۋحاني دەڭ­گەيىن كوتەرىپ, كوپكە تانىتىپ, كوركەم ادەبيەتتىڭ جولىنا سالدى. كەشەگى ناۋبەت جىلداردا كەڭەستىك زۇلماتتان باس ساۋعالاپ, تاۋ اسىپ, ارماندا قالعان الىس جەرگە قونىس اۋدارعان قۇنىپيانىڭ اتا-اناسى 1956 جىلعى جىلىمىق كەزىندە اتا­­كۇلدىككە ات بايلاپ, وشاعىن تۇ­تاتتى. جەتى جاسقا كەلىپ, ءبىلىمنىڭ اۋى­لىنا اڭسارى اۋعان قۇقاڭ تۋ­عان ەلىنىڭ تۇڭعىشىنداي بولىپ مەك­تەپكە باردى. ۇلتىمىزدىڭ تا­­لاي زيالى دا زەردەلى, تالانتتى دا تال­عامدى تۇلەكتەرىن ۇشىرعان ال­ماتىداعى اتاقتى №12 مەك­تەپ­تى بىتىرگەن قۇنىپيامەن ءبىزدىڭ جو­لىمىز 1969 جىلى وسىلاي تو­عىسقان بولاتىن. دۇنعانا دالا­سىن­داعى دۋماندى كۇندەردە ول بىز­گە جەتىسۋ ءان مەكتەبىنىڭ تۋىن­دىلارىن جەتكى­زىپ, حالىق ان­دە­­رىنىڭ قاسيەتىن تا­نىت­تى. سو­نىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ وسكەن جەرى كەت­پەننىڭ اتى اتالاتىن «سارى بي­داي» ءانى ونىڭ ءان ونەرىندەگى پاس­پورتىنداي بولىپ, كوڭىل پا­را­عىندا مورلەندى», دەپ جازادى بەلگىلى اقىن, مەملەكەت­تىك سىي­لىقتىڭ لاۋرەاتى وتەگەن ورال­باي­ ۇلى ء«ان مەن ادەبيەت نە­مەسە «سارى بيداي» ءانىنىڭ ساعى­نىشى تۋ­رالى سىر مەن سىمبات» اتتى ما­قا­لاسىندا («Bairaq.kz», 30 قازان 2019 ج.).

ءان ءماتىنى العاش رەت «قازاق ان­­دەرىنىڭ انتولوگياسىنا» ەنگەن. سونىمەن قاتار «جەتىسۋ اۋەن­دە­رى» اتتى جيناقتا تۇڭعىش رەت جا­ريا­لانعان (1998 ج.).

كەيبىر انشىلەرىمىزدىڭ ءان ءما­تىنىن بۇرا تارتىپ, ء«بىزدىڭ اۋىل قازى­عۇرتتىڭ ەتەگىندە» دەگەن سياق­تى بۇزىپ ايتىپ جۇرگەنىن ەستىپ قالامىز. بۇل دۇرىس ەمەس. ءتىپتى انگە, انشىگە جاسالعان قيانات ەكەنى ءسوزسىز.

ءاننىڭ تۋ تاريحى جايلى قۋا­نياز بۇقىجان ۇلى قاريا بىلاي دەيدى: «سارى بيدايدى» سادىقوجا باۋىرىم ابزەلحانعا, تەك سوعان ارناپ شىعارعان. باسقا ەشكىمگە ار­ناماعان. ويتكەنى سادىقوجا سالت-ساناسى قالىپتاسقان, شى­جىم ءجىبى ۇزىلمەيتىن قازاق اۋىلى­نىڭ با­لاسى. بۇل ءان قوس عاشىق­تىڭ سۇيىس­­پەنشىلىگىن بەينەلەي­تىن سيقىر دۇنيە ەمەس پە؟! ەندەشە, ونى ايتپاۋ, ساعىنىش ساتتەرىن ەس­كە الماۋ مۇمكىن ەمەس قوي. ءوز جەرى­مىزگە, كەتپەنگە كوشىپ كەلگەن­نەن كەيىن دە سادىقوجانىڭ وسى ءانىن ىڭىلداپ ايتاتىن ەدىم», دەپ ەسكە الادى.

ءاندى تىڭداعاندا سەزىمتال جۇ­رەك شىركىن, بىردە شالقىپ, بىردە تىلسىم تۇڭعيىققا باتقان ساتتەر­دە ەلجىرەي ەمىنگەن ءار ىرعاقتان سىر ىزدەپ, كوككە قالىقتاعانداي كۇي كەشىپ, اسىپ-تاسىپ وتىراسىز. جوعىنا ىنتى-زارى اۋىپ, سۇيىك­تىسىن ىنتىعا ىزدەگەن جان عانا ءۇزى­لىپ ءتۇسىپ, سونداي ءبىر جۇمباق كۇي, توسىن حال كەشسە كەرەك.

ءان ماتىنىندەگى العاشقى ەكى جول مەن كەيىنگى ەكى جول ءاننىڭ ولەڭ­­دىك ويىن تەرەڭدەتىپ, اۋەننىڭ اسە­­رىن ارتتىرىپ تۇر. ونىڭ ادال وي, ىڭ­كار سەزىم ەكەنىنە سەنبەي كو­رىڭىز.

سازگەر-ءانشىنىڭ «ەي, احاۋ» ءانىن جەتكىزۋشى دە قۋانياز بۇقى­جان ۇلى, ورىنداۋشى قۇنىپيا الپىسباەۆ جەتپىسىنشى جىلدارى ەفيرگە شىعارعان. ءماتىنى قازاق اۋەندەرىنىڭ انتالوگياسىنا ەنگەن (1990 ج). نوتاسى قۇنىپيا ال­پىسباەۆتىڭ ورىنداۋىندا «جە­تىسۋ اۋەندەرى» جيناعىندا جاريا­لانعان.

قۋانياز بۇقىجان ۇلىنىڭ ەس­تە­لىكتەرىنە قاراپ ءانشىنىڭ سال-سەرى­لەردىڭ سوڭعى سارقىتى ما دەگەن ويعا قالاسىڭ. ەستەلىك بىلاي ايتىلادى: ء«وڭ-ءتۇسى قارا تورى, ۇزىن بويلى, سىلىڭعىر جىگىت ەدى... شاشىن ۇستارامەن تىپ-تىقىر قىپ العىزىپ تاستايتىن. باسىنا كيەتىنى اق قالپاق. ونىسى وزىنە سۇلۋلىق بەرىپ, جاقسى جاراسار ەدى. سىمىنىڭ (شالبارىنىڭ) ەتەگىن جايىپ جىبەرىپ, شاشاقتاتىپ قوياتىن».

ال قاپەز بەن سادىقوجانىڭ اندەرىن سالىستىرىپ قاراساق, ەكەۋى ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى بو­لىپ كەلەدى. مۇنى جۇرگەن ورتا­سىنىڭ دا اسەرى بولار دەپ ويلاي­مىز. قاپەزدى الىپ قاراساق, ونىڭ ىستانبۇلدا وقىعاندىعى, وتە ءبى­لىم­دى حالىق اعارتۋشىسى, باسقا ۇلت­تارمەن كوپ ارالاسقانىنىڭ اسە­رى بولار, اندەرىندە, جوعارىدا ايت­قانىمىزداي, جاڭا ءبىر لەپ بار – وسى زامانعى ءان-ونەرىمىزدىڭ باس­تاۋى سەكىلدى. قاپەز اندەرىنە ءتان قاسيەت – ليريكا. سادىقوجانى الىپ قاراساق, ناعىز قازاقي ورتادا جۇر­گەنىن اندەرىنەن-اق بايقاۋعا بولادى.

سادىقوجا اندەرىن حالىق اندە­رى­مەن بايلانىستى دەدىك. ءان يىرىم­دەرىنەن اقىندىقتىڭ لەبى ەسە­دى. قۋانياز قاريانىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا, سادىقوجا شالبارىنىڭ ەتە­گىن كەسىپ, شاشاقتاپ جايىپ جىبە­رۋىنىڭ ءوزى سال-سەرىلىكتىڭ بەلگىسى ەمەي, نەمەنە؟!

سادىقوجانىڭ سوڭىنا قال­دىر­عان مۇراسى اتالعان انمەن شەك­تەلىپ قالمايدى. تۋما دا­رىن, تالانت يەسى تاعى دا بىرنەشە اندەر مەن ايتىس ولەڭدەرىن قال­دىرعان.

جازگۇل دانىلباەۆا,

ءداستۇرلى ءانشى