البەتتە بۇل جەردە كونتەكست دەپ كەسكىندەمەنىڭ ىشكى مازمۇنىن ايتۋعا كەلمەيتىن شىعار. كوپ زەرتتەۋشى سۋرەتشىنىڭ پولوتنولارى كوڭىلدى جانە جاعىمدى دەگەن بايلام جاسايدى. الايدا وسى كەسكىندەمەدەگى بارلىق كەيىپكەر كوڭىلدى دەي الماس ەدىك. كارتيناداعى باستى كەيىپكەرلەر – تسيرك ونەرپازدارى. اۋەلى جالپى فونعا نازار اۋدارار بولساق, الدىمەن جالاڭاش ءشولدى نەمەسە قۋ دالانى كورەمىز. ءبارىن بىلاي قويعاندا بۇل پارامەتر تسيركتىڭ كوڭىل كۇيىنە ەشقانداي سايكەس كەلمەيدى. شىن مانىندە تسيرك دەسە كوز الدىمىزعا قىزىلدى-جاسىلدى كوڭىلدى دەكوراتسيا كەلۋى كەرەك ەدى. بىراق پيكاسسو تسيركى ءبىزدىڭ تسيركتەن باسقا ەكەنىن ۇعامىز. سۋرەتتەن بايقاعانىمىزداي, ەلدى ارالاپ ونەر كورسەتىپ, تىرشىلىكتى تىرنەكتەپ ءسۇرىپ جۇرگەن ادامدار توبىنىڭ, اسىرەسە ونداعى ەر ادامنىڭ ءبىر نۇكتەگە قادالا ويلانىپ كەتكەن كوڭىل كۇيى ءومىردىڭ اۋىرتپالىعىن اڭعارتپاي قويمايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا سۋرەتشى بۇل ادامداردىڭ ءومىرى تەك كوڭىلدى, قۋانىشتى جانە كورەرمەندەردىڭ قول شاپالاقتاۋلارىنان تۇرمايتىنىن باسا ايتادى. بىراق كورە بىلگەن ادامعا بۇل جەردە قۋانىش تا, قايعى دا, ءومىردى اۋىر دەپ قابىلداۋ دا, جەڭىل دەپ قاراۋ دا بار.
اكروباتتاردىڭ كەزبە ترۋپپاسىندا بەينەلەگەن كەيىپكەرلەر تۋرالى جەكە-جەكە ايتىپ ءوتۋ كەرەك. كومپوزيتسيانىڭ ورتاسىنداعى باستى ەكى كەيىپكەر – گيمناست قىز جانە الىپ كۇش يەسى, اكروبات ەر ادام. بالكىم اكە, بالكىم اعا, بالكىم مۇلدە ءبىر-بىرىنە تۋىس ەمەس, ارىپتەس ادامدار. شار ۇستىندەگى قىز بالا كورەرمەن الدىنا الىپ شىعاتىن ءنومىرىن قايتالاپ تۇر. قىزدىڭ نازىك ءمۇسىنى ادەمى ءيىلىپ, تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن كوتەرگەن قولدارى ونى ءتىپتى بيلەپ تۇرعان ادامداي كورسەتەدى. سۋرەتشى وسى ەكى كەيىپكەر ارقىلى ەڭ الدىمەن ەر ادامنىڭ مىنەزىنەن بولەك تۇلعاسىنداعى ىرىلىكتى دە الدىعا شىعارعانىن كورەمىز. سپورتشى ەر ادام قوزعالماي وتىر, ونىڭ قۋاتتى دەنەسى ۇستامدىلىقتى, نازىكتىككە قورعان تۇلعانى اڭعارتادى. ءتىپتى كارتينانىڭ كوپ بولىگىن ەر ادامنىڭ ءىرى دەنەسى جاۋىپ تۇر. ارينە, ونىڭ سىرتىندا قوزعالىس ءمانى, توقتاۋ زاڭى سياقتى نەبىر ءتاپسىرى تەرەڭ كونتەكستەر بۇعىپ جاتقانىن بايقايمىز. جالپى قاي جاعىنان الىپ قاراساق تا باستى ەكى كەيىپكەر ءبىر-بىرىنە مۇلدەم قايشى. ولاردىڭ قايشىلىعى سونداي-اق وزدەرىندە عانا ەمەس, ولاردىڭ يەلىگىندەگى فيگۋرالاردان دا انىق اڭعارىلادى.
بۇل كارتيناداعى شار – ەركىندىكتى, تەكشە – قالىپقا كونگەن تۇراقتىلىقتى بىلدىرەدى. ال ەندى ونىڭ يەلەرىنە كەلسەك تە وسى وي جەتەگىنەن الىسقا كەتە قويمايمىز. جاستىق شاق ەركىندىكتى ەلەستەتەدى, ەگدە مولشەر تۇراقتى بولمىسقا يكەم. قالاي دەسەك تە شار – ادامنىڭ تابيعي ەركىندىگى, ال تەكشە – ادامزاتتى ىشىنە قاماپ, تاۋەلدى ەتىپ تاستاعان قورشاۋ, ءبىرجولا توقتاعان قالىپ. ءۇي, كەڭسە, ساراي, قورا, تۇرمە, ساحنا ت.ب. بۇنىڭ ءبارى تەكشە پىشىندەگى شەكتەۋلى كەڭىستىكتەر. تارشىلىق تاۋقىمەتى پيكاسسو كەيىپكەرىن دە وسى تەكشەنىڭ ىشىنە تۇتقىنداعان. شىن مانىندە ەر ادام تەكشەنىڭ ۇستىندە ەمەس, ىشىندە وتىر. جاستىق سيمۆولى دا شاردىڭ ىشىندە, قيال الەمىندە ەركىن, باقىتتى, اسەم. نەگىزى ءار شىعارمادان اۆتوردى ىزدەيتىنىمىز راس. فلوبەر ايتقانداي «سۋرەتشى ءوز شىعارماسىنىڭ ىشىنە مىندەتتى تۇردە قاتىسۋى كەرەك, الەمدى جاراتقان قۇداي سياقتى, كوزگە كورىنبەگەنمەن بارلىق جەردە بولۋى كەرەك». «شار ۇستىندەگى قىزدا» پابلونىڭ تارشىلىققا تىعىلعان تالايلى تاعدىرى قىلقالامنىڭ ايقىش-ۇيقۇش بوياۋىمەن استاسىپ تۇرعانىن كورەمىز.
سىنشىلاردىڭ كوبى بۇل جەردەگى شار ۇيلەسىمدىلىك پەن قۇداي جاراتقان ءمىنسىز الەمدى بەينەلەيدى دەپ قارايدى. تەپ-تەگىس شار نەگىزىنەن باقىتپەن, ومىردەگى ءتۇرلى كەدەرگىلەر مەن قيىندىقتارعا قاراماي قوزعالا الاتىن ءپىشىن رەتىندە قابىلدانادى. بىراق قىزدىڭ اياعىنىڭ استىنداعى شار اناۋ ايتقانداي تەپ-تەگىس دەۋگە كەلىڭكىرەمەيدى.
تەكشە بولسا جەردەگى ماتە-
ريالدىق الەمدى بەينەلەيدى. سونداي-اق ءبىز جوعارىدا ايتىپ كەتكەندەي تەكشەنىڭ ءىشى بوس سياقتى كورىنەدى. كارتينانى باسقا دا تالداۋشىلار «بۇل تەكشە تسيرك رەكۆيزيتتەرىن ساقتاۋعا ارنالعان قوراپقا ۇقسايدى, ال اكەسى ولاردى قىزىنا بەرۋگە دايىن, بىراق قازىر ول وعان تسيرك ءومىرىنىڭ بارلىق شىندىعىن اشقىسى كەلمەيدى» دەيدى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, باستى ەكى كەيىپكەر بىزگە ايەل-ەركەك قايشىلىعىن عانا ەمەس, جاستىق پەن ەگدە مولشەردىڭ, نازىكتىك پەن مىقتىلىقتىڭ, سونىمەن قاتار اسپان مەن جەردىڭ دە قاتىناسىنان سىر شەرتەدى. ونى ءبىز جاس قىز بەن ەر ادامنىڭ كيىمدەرىنەن انىق بايقايمىز.
وسى جەردە ءبىر سۇراق, جالپى بۇل كەيىپكەرلەر تسيرك ونەرپازدارى دەسەك, تسيرك قايدا؟ بىزگە جاپان تۇزدەن باسقا ەشقانداي لوكاتسيا بايقالمايدى. بالكىم ءبىز سول تسيركتىڭ ىشىنەن سىرتتاعى ونەرپازدارعا قاراپ تۇرعان بولارمىز. ساحنانىڭ سىرتىنداعى ءومىر تۋرالى تولعانار بولساق, تسيركتەگى بارلىق ارەكەت الدامشى, شىن ءومىر, شىن تسيرك – ادام تاعدىرى. كەسكىندەمەشى جالپى تسيرك وكىلدەرى ارقىلى نەنى ايتقىسى كەلدى؟ بۇل البەتتە اۋقىمى الدەقايدا ۇلكەن ماسەلە.
نەگىزىنەن اتالعان كارتيناعا قاتىستى ەركىندىك تاقىرىبىن كوپ ايتۋعا بولادى. تۇستەرگە قاتىستى الىپ قاراعاندا كەيىپكەرلەردىڭ كيىمدەرىنەن, اكسەسسۋارلارىنان قىزىل ءتۇستى ەكى-اق جەردەن بايقايمىز. سۋرەت تىلىندە ايتساق, قىزىل ءتۇس ەركىندىكتى بەينەلەيدى. ال ەندى ەركىندىكتى ءۇمىت دەپ مولشەرلەسەك, ءۇمىت – اناسىنىڭ قاسىندا ەركىن, ءومىردىڭ ەشقانداي بايلاۋىنا تۇسپەگەن جاس بالدىرعان. ال ودان ءبىراز ەرەسەك اتلەت قىزدا بۇل ءتۇس تەك شاشىنا قىستىرعان قىزىل گۇلدە عانا قالعان. ول دا اتا-اناسىنىڭ ىزىمەن تسيرك الەمىندە تولىعىمەن «تۇتقىنعا الىنعانداي», قىپ-قىزىل ەركىندىك ءۇمىتى كۇلگىندەنىپ, كوك, سۋىق تۇسكە ۇلاسىپ كەتكەن. ءومىر دەگەن شىنىمەن دە تۇستەردىڭ سوعىسى سياقتى كۇردەلى كارتينا عوي. قىزىل دەكوراتسيا پابلونىڭ بۇل پولوتنوسىندا وسىنداي مانگە يە دەپ توپشىلاۋعا بولاتىنداي.
بۇل كەيىپكەرلەردەن بولەك ارتقى فوندا تاعى بىرنەشە كەيىپكەردىڭ بار ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. ولاردى ءتىپتى قوسالقى كەيىپكەرلەر دەۋگە دە كەلمەس ەدى. ءبىر عانا اق ات پەن قارا ءيتتىڭ ءوزى كوپ جايتتان ماعلۇمات بەرەتىندەي. اق پەن قارا ءومىردىڭ ەكى ايقىن بوياۋى. ال ەندى ءبىر بالاسىن كوتەرىپ, ءبىر بالاسىن جەتەگىنە الىپ تۇرعان ايەل بەينەسى ءومىردىڭ ناعىز قانىق بوياۋى دەسەك بولادى. جالپى كەز كەلگەن قوعامنىڭ كەلبەتىن سول قوعامداعى ايەلدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن, كەسكىن-كەلبەتىنەن, ءجۇرىس-تۇرىسىنان بايقاۋ قيىن ەمەس. بۇل الەۋمەتتىك توپ كەدەيشىلىكتىڭ كەبىسىن سۇيرەتىپ كەلە جاتقان, جوقشىلىققا جولداس جاندار ەكەنىن وسىناۋ ايەل كەسكىنى كوبىرەك اڭعارتادى.
سونداي-اق سۋرەت سىنشىلارى قارا ءيتتى ءولىمنىڭ سيمۆولى دەپ توپشىلايدى. ال ەندى ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, يت كوپ جەردە ءۇيدى كۇزەتۋشى ماق ۇلىق رەتىندە قابىلدانسا, ات كوبىنە جورىقپەن شەندەسەدى. ال سىنشىلار مۇنداعى اق ات بەينەسىن تاعدىردىڭ سيمۆولى رەتىندە قارايدى. ۇزاق ۇڭىلسەك شار ۇستىندەگى قىز بەن تەكشە ۇستىندەگى ەر ادامنىڭ اراسىن تۋرا ءبولىپ تۇرعان وسى – اق ات. ياكي, تاعدىر.
ارينە, كارتينا تۋرالى پىكىر ءارالۋان. كەيبىر كوزقاراستار بۇل كەسكىندەمە تۋرالى ءتىپتى باسقاشا پايىم جاسايدى. ايتالىق, ءبىر پىكىر بۇل كارتينا نازىكتىككە الاڭداعان ادامزات كۇيىن سۋرەتتەيدى دەپ تۇيەدى. ءتىپتى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قارسى مانيفەست دەپ تە كورەدى. ءبارى دۇرىس, كىم قالاي ينتەرپرەتاتسيالايدى, ەڭ باستىسى ونەر ءوز ماقساتىن ورىنداپ تۇر. ادامزاتپەن ديالوگقا كەلگەن كەز كەلگەن شىعارمانىڭ ارتىندا شىنايى تالانت تۇرادى. پيكاسسو بۇل رەتتە اسقان دارىن يەسى ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك.
ەڭ قىزىعى جاس كەزىندە پيكاسسو پاريجدە جەرگىلىكتى تسيرك ارتىستەرىمەن اجەپتاۋىر ارالاسقان ەكەن. «شار ۇستىندەگى قىزدى» جازۋدا سۋرەتشى تسيرك ارتىستەرىنىڭ ومىرىنەن تولىق حابارى بارى كورىنىپ تۇرادى. شىنايى بايلانىس وتە ايقىن وقيعا جەلىسىن ءساتتى بەرە العان.
شار ۇستىندەگى اكروبات يدەياسىن سۋرەتشى ايگىلى ءمۇسىنشى گيوتتسەدەن العان دەگەن بولجام بار. الايدا نەمىس ءمۇسىنشىسىنىڭ ەڭبەگىندە ەر بالا بولسا, پيكاسسو كەسكىندەمەسىندە قىز بالا. باستاپقىدا بۇل ەڭبەك «اكروباتتاردىڭ وتباسى» دەگەن جالپى كارتينانىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە ويلاستىرىلعان, بىراق جۇمىس ناتيجەسىندە «شار ۇستىندەگى قىز» تاۋەلسىز يدەياعا اينالعان.
كارتينا سونداي-اق «شار ۇستىندەگى قىز» ەمەس, «تەكشە ۇستىندەگى ەركەك» دەپ تە اتالۋى مۇمكىن ەدى عوي. الايدا, سۋرەتشىنىڭ شەبەرلىگىنىڭ ءوزى سوندا, كەز كەلگەن ادامنىڭ نازارىن كارتينانىڭ جارتىسىنان كوبىن الىپ تۇرعان ەر ادامعا ەمەس, اۋەلى ءناپ-نازىك قىز بالاعا اۋدارتادى. بالكىم اتاۋى «شار ۇستىندەگى قىز» دەگەندىكتەن بە ەكەن؟ كىم بىلەدى؟
