تانىم • 12 قاڭتار، 2021

پابلو پولوتنوسىنان قاراساق...

30 رەت كورسەتىلدى

«شار ۇستىندەگى قىز» – الەمگە ايگىلى كەسكىندەمەشى پيكاسسونىڭ ەڭ تانىمال كارتينالارىنىڭ ءبىرى. سۋرەتشى ءوزىنىڭ وسىناۋ شەدەۆرىن 1905 جىلى جازعانىن بىلەمىز. ەرەكشە ايتا كەتەتىن جايت، «شار ۇستىندەگى قىز» پابلو شىعارماشىلىعىنداعى جاڭا كەزەڭدى بەلگىلەيدى. ونى زەرتتەۋشىلەر سۋرەتشى زەرتحاناسىنداعى «قىزعىلت كەزەڭنىڭ» ءونىمى دەپ اتاپتى. شىنىمەن دە اتاقتى كەسكىندەمەشىنىڭ بىزگە بەلگىلى باسقا ەڭبەكتەرىنەن مۇنداي اشىق جانە انىق كونتەكستى بىردەن اڭعارۋ قيىن.

 

البەتتە بۇل جەردە كونتەكست دەپ كەسكىندەمەنىڭ ىشكى مازمۇ­نىن ايتۋعا كەلمەيتىن شىعار. كوپ زەرت­تەۋشى سۋرەتشىنىڭ پولوتنو­لارى كوڭىلدى جانە جاعىمدى دە­گەن بايلام جاسايدى. الايدا وسى كەسكىندەمەدەگى بارلىق كەيىپ­كەر كوڭىلدى دەي الماس ەدىك. كارتينا­داعى باستى كەيىپكەرلەر – تسيرك ونەرپازدارى. اۋەلى جالپى فونعا نازار اۋدارار بولساق، الدىمەن جالاڭاش ءشولدى نەمە­سە قۋ دالانى كورەمىز. ءبارىن بى­لاي قويعان­دا بۇل پارامەتر تسيرك­تىڭ كوڭىل كۇيىنە ەشقانداي ساي­كەس كەلمەيدى. شىن مانىندە تسيرك دەسە كوز الدىمىز­عا قىزىلدى-جاسىلدى كو­ڭىلدى دەكوراتسيا كەلۋى كەرەك ەدى. بىراق پيكاسسو تسيركى ءبىزدىڭ تسيركتەن باسقا ەكەنىن ۇعامىز. سۋ­رەتتەن بايقاعانىمىزداي، ەلدى ارالاپ ونەر كورسەتىپ، تىرشىلىك­تى تىرنەكتەپ ءسۇرىپ جۇرگەن ادامدار توبىنىڭ، اسىرەسە ونداعى ەر ادامنىڭ ءبىر نۇكتەگە قا­دا­لا ويلانىپ كەتكەن كوڭىل كۇيى ءومىردىڭ اۋىرتپالىعىن اڭ­عارتپاي قويمايدى. ءبىر سوز­بەن ايت­قاندا سۋرەتشى بۇل ادام­دار­دىڭ ءومىرى تەك كوڭىلدى، قۋا­نىش­تى جانە كورەرمەندەردىڭ قول شاپالاقتاۋلارىنان تۇرماي­تىنىن باسا ايتادى. بىراق كورە بىلگەن ادامعا بۇل جەردە قۋانىش تا، قايعى دا، ءومىردى اۋىر دەپ قا­بىلداۋ دا، جەڭىل دەپ قاراۋ دا بار.

اكروباتتاردىڭ كەزبە ترۋپپاسىندا بەينەلەگەن كەيىپكەرلەر تۋرالى جەكە-جەكە ايتىپ ءوتۋ كەرەك. كومپوزيتسيانىڭ ورتاسىنداعى باستى ەكى كەيىپكەر – گيمناست قىز جانە الىپ كۇش يەسى، اكروبات ەر ادام. بالكىم اكە، بالكىم اعا، بالكىم مۇلدە ءبىر-بىرىنە تۋىس ەمەس، ارىپتەس ادامدار. شار ۇستىندەگى قىز بالا كورەرمەن الدىنا الىپ شىعاتىن ءنومىرىن قايتالاپ تۇر. قىزدىڭ نازىك ءمۇسىنى ادەمى ءيىلىپ، تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن كوتەرگەن قولدارى ونى ءتىپتى بيلەپ تۇرعان ادامداي كورسەتەدى. سۋرەتشى وسى ەكى كەيىپكەر ارقىلى ەڭ الدىمەن ەر ادامنىڭ مىنەزىنەن بولەك تۇلعاسىنداعى ىرىلىكتى دە الدىعا شىعارعانىن كورەمىز. سپورتشى ەر ادام قوزعالماي وتىر، ونىڭ قۋاتتى دەنەسى ۇستامدىلىقتى، نازىكتىك­كە قورعان تۇلعانى اڭعارتادى. ءتىپتى كارتينانىڭ كوپ بولىگىن ەر ادامنىڭ ءىرى دەنەسى جاۋىپ تۇر. ارينە، ونىڭ سىرتىندا قوزعالىس ءمانى، توقتاۋ زاڭى سياقتى نەبىر ءتاپسىرى تەرەڭ كونتەكستەر بۇعىپ جاتقانىن بايقايمىز. جالپى قاي جاعىنان الىپ قاراساق تا باستى ەكى كەيىپكەر ءبىر-بىرىنە مۇلدەم قايشى. ولاردىڭ قايشىلىعى سونداي-اق وزدەرىندە عانا ەمەس، ولاردىڭ يەلىگىندەگى فيگۋرالاردان دا انىق اڭعارىلادى.

بۇل كارتيناداعى شار – ەركىن­دىكتى، تەكشە – قالىپقا كونگەن تۇراقتىلىقتى بىلدىرەدى. ال ەندى ونىڭ يەلەرىنە كەلسەك تە وسى وي جەتەگىنەن الىسقا كەتە قوي­ماي­مىز. جاستىق شاق ەركىندىكتى ەلەستەتەدى، ەگدە مولشەر تۇراقتى بولمىسقا يكەم. قالاي دەسەك تە شار – ادامنىڭ تابيعي ەركىندىگى، ال تەكشە – ادامزاتتى ىشىنە قا­ماپ، تاۋەلدى ەتىپ تاستاعان قور­شاۋ، ءبىرجولا توقتاعان قالىپ. ءۇي، كەڭسە، ساراي، قورا، تۇرمە، ساح­نا ت.ب. بۇنىڭ ءبارى تەكشە پى­شىن­دەگى شەكتەۋلى كەڭىستىكتەر. تار­شىلىق تاۋقىمەتى پيكاسسو كەيىپكەرىن دە وسى تەكشەنىڭ ىشىنە تۇتقىنداعان. شىن مانىندە ەر ادام تەكشەنىڭ ۇستىندە ەمەس، ىشىن­دە وتىر. جاستىق سيمۆولى دا شار­دىڭ ىشىندە، قيال الەمىندە ەركىن، باقىتتى، اسەم. نەگىزى ءار شىعارمادان اۆتوردى ىزدەيتىنىمىز راس. فلوبەر ايتقانداي «سۋرەتشى ءوز شىعارماسىنىڭ ىشىنە مىندەتتى تۇردە قاتىسۋى كەرەك، الەمدى جا­راتقان قۇداي سياقتى، كوزگە كو­رىنبەگەنمەن بارلىق جەردە بولۋى كەرەك». «شار ۇستىندەگى قىز­دا» پابلونىڭ تارشىلىققا تىعىلعان تالايلى تاعدىرى قىل­قالامنىڭ ايقىش-ۇيقۇش بوياۋىمەن استاسىپ تۇرعانىن كورەمىز.

سىنشىلاردىڭ كوبى بۇل جەر­دەگى شار ۇيلەسىمدىلىك پەن قۇداي جاراتقان ءمىنسىز الەمدى بەينەلەي­دى دەپ قارايدى. تەپ-تەگىس شار نە­گىزىنەن باقىتپەن، ومىردەگى ءتۇرلى كەدەرگىلەر مەن قيىندىقتارعا قا­راماي قوزعالا الاتىن ءپىشىن رە­تىندە قابىلدانادى. بىراق قىز­دىڭ اياعىنىڭ استىنداعى شار اناۋ ايتقانداي تەپ-تەگىس دەۋگە كەلىڭكىرەمەيدى.

تەكشە بولسا جەردەگى ماتە­-
ريالدىق الەمدى بەينەلەيدى. سون­­داي-اق ءبىز جوعارىدا ايتىپ كەت­­كەندەي تەكشەنىڭ ءىشى بوس سياق­تى كورىنەدى. كارتينانى باسقا دا تالداۋشىلار «بۇل تەكشە تسيرك رەكۆيزيتتەرىن ساقتاۋعا ارنالعان قوراپقا ۇقسايدى، ال اكەسى ولاردى قىزىنا بەرۋگە دايىن، بىراق قازىر ول وعان تسيرك ءومىرىنىڭ بارلىق شىن­­دىعىن اشقىسى كەلمەيدى» دەيدى.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، باستى ەكى كەيىپكەر بىزگە ايەل-ەركەك قاي­شىلىعىن عانا ەمەس، جاستىق پەن ەگدە مولشەردىڭ، نازىكتىك پەن مىق­تىلىقتىڭ، سونىمەن قاتار اسپان مەن جەردىڭ دە قاتىناسىنان سىر شەرتەدى. ونى ءبىز جاس قىز بەن ەر ادام­نىڭ كيىمدەرىنەن انىق باي­قايمىز.

وسى جەردە ءبىر سۇراق، جالپى بۇل كەيىپكەرلەر تسيرك ونەرپازدارى دەسەك، تسيرك قايدا؟ بىزگە جاپان تۇزدەن باسقا ەشقانداي لوكاتسيا بايقالمايدى. بالكىم ءبىز سول تسيركتىڭ ىشىنەن سىرتتاعى ونەر­پازدارعا قاراپ تۇرعان بولارمىز. ساحنانىڭ سىرتىنداعى ءومىر تۋرالى تولعانار بولساق، تسيركتەگى بارلىق ارەكەت الدامشى، شىن ءومىر، شىن تسيرك – ادام تاعدىرى. كەسكىندەمەشى جالپى تسيرك وكىلدەرى ارقىلى نەنى ايتقىسى كەلدى؟ بۇل البەتتە اۋقى­مى الدەقايدا ۇلكەن ماسەلە.

نەگىزىنەن اتالعان كارتيناعا قاتىستى ەركىندىك تاقىرىبىن كوپ ايتۋعا بولادى. تۇستەرگە قاتىستى الىپ قاراعاندا كەيىپكەرلەردىڭ كيىمدەرىنەن، اكسەسسۋارلارىنان قىزىل ءتۇستى ەكى-اق جەردەن بايقايمىز. سۋرەت تىلىندە ايت­ساق، قىزىل ءتۇس ەركىندىكتى بەي­نەلەيدى. ال ەندى ەركىندىكتى ءۇمىت دەپ مولشەرلەسەك، ءۇمىت – اناسى­نىڭ قاسىندا ەركىن، ءومىردىڭ ەش­قان­داي بايلاۋىنا تۇسپەگەن جاس بالدىرعان. ال ودان ءبىراز ەرەسەك اتلەت قىزدا بۇل ءتۇس تەك شاشىنا قىستىرعان قىزىل گۇلدە عانا قالعان. ول دا اتا-اناسىنىڭ ىزىمەن تسيرك الەمىندە تولىعىمەن «تۇتقىنعا الىنعانداي»، قىپ-قىزىل ەركىندىك ءۇمىتى كۇلگىندەنىپ، كوك، سۋىق تۇسكە ۇلاسىپ كەتكەن. ءومىر دەگەن شىنىمەن دە تۇستەردىڭ سوعىسى سياقتى كۇردەلى كارتينا عوي. قىزىل دەكوراتسيا پابلونىڭ بۇل پولوتنوسىندا وسىنداي مانگە يە دەپ توپشىلاۋعا بولاتىنداي.

بۇل كەيىپكەرلەردەن بولەك ارت­قى فوندا تاعى بىرنەشە كەيىپ­كەردىڭ بار ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. ولاردى ءتىپتى قوسالقى كەيىپ­كەرلەر دەۋگە دە كەلمەس ەدى. ءبىر عانا اق ات پەن قارا ءيتتىڭ ءوزى كوپ جايتتان ماعلۇمات بەرەتىندەي. اق پەن قارا ءومىردىڭ ەكى ايقىن بوياۋى. ال ەندى ءبىر بالاسىن كوتەرىپ، ءبىر بالاسىن جەتەگىنە الىپ تۇرعان ايەل بەينەسى ءومىردىڭ ناعىز قانىق بوياۋى دەسەك بولادى. جالپى كەز كەلگەن قوعامنىڭ كەلبەتىن سول قوعامداعى ايەلدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن، كەسكىن-كەلبەتىنەن، ءجۇرىس-تۇرىسىنان بايقاۋ قيىن ەمەس. بۇل الەۋمەتتىك توپ كەدەي­شى­لىكتىڭ كەبىسىن سۇيرەتىپ كەلە جاتقان، جوقشىلىققا جولداس جاندار ەكەنىن وسىناۋ ايەل كەسكىنى كوبىرەك اڭعارتادى.

سونداي-اق سۋرەت سىنشىلارى قارا ءيتتى ءولىمنىڭ سيمۆولى دەپ توپشىلايدى. ال ەندى ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا، يت كوپ جەردە ءۇيدى كۇزەتۋشى ماق ۇلىق رەتىندە قابىلدانسا، ات كوبىنە جورىقپەن شەندەسەدى. ال سىنشىلار مۇنداعى اق ات بەينەسىن تاعدىردىڭ سيمۆولى رەتىندە قارايدى. ۇزاق ۇڭىلسەك شار ۇستىندەگى قىز بەن تەكشە ۇستىندەگى ەر ادامنىڭ اراسىن تۋرا ءبولىپ تۇرعان وسى – اق ات. ياكي، تاعدىر.

ارينە، كارتينا تۋرالى پىكىر ءارالۋان. كەيبىر كوزقاراستار بۇل كەسكىندەمە تۋرالى ءتىپتى باس­قاشا پايىم جاسايدى. ايتا­لىق، ءبىر پىكىر بۇل كارتينا نا­زىك­تىككە الاڭداعان ادامزات كۇيىن سۋ­رەتتەيدى دەپ تۇيەدى. ءتىپتى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىسقا قارسى مانيفەست دەپ تە كورەدى. ءبارى دۇرىس، كىم قالاي ينتەرپرەتاتسيالايدى، ەڭ ­باستىسى ونەر ءوز ماقساتىن ورىنداپ تۇر. ادامزاتپەن ديالوگقا كەلگەن كەز كەلگەن شىعارمانىڭ ارتىندا شىنايى تالانت تۇرادى. پيكاسسو بۇل رەتتە اسقان دارىن يەسى ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك.

ەڭ قىزىعى جاس كەزىندە پيكاس­سو پاريجدە جەرگىلىكتى تسيرك ارتىس­تەرىمەن اجەپتاۋىر ارالاسقان ەكەن. «شار ۇستىندەگى قىزدى» جازۋ­دا سۋرەتشى تسيرك ارتىستەرىنىڭ ومى­رىنەن تولىق حابارى بارى كورىنىپ تۇرادى. شىنايى بايلانىس وتە ايقىن وقيعا جەلىسىن ءساتتى بەرە العان.

شار ۇستىندەگى اكروبات يدەيا­سىن سۋرەتشى ايگىلى ءمۇسىنشى گيوت­­تسەدەن العان دەگەن بولجام بار. الايدا نەمىس ءمۇسىنشىسىنىڭ ەڭ­بە­گىندە ەر بالا بولسا، پيكاس­سو كەسكىندەمەسىندە قىز با­لا. باستاپقىدا بۇل ەڭبەك «اكرو­باتتاردىڭ وتباسى» دەگەن جالپى كارتينانىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە ويلاستىرىلعان، بىراق جۇمىس ناتيجەسىندە «شار ۇستىندەگى قىز» تاۋەلسىز يدەياعا اينالعان.

كارتينا سونداي-اق «شار ۇس­تىندەگى قىز» ەمەس، «تەكشە ۇستىن­دەگى ەركەك» دەپ تە اتالۋى مۇمكىن ەدى عوي. الايدا، سۋرەتشىنىڭ شە­بەر­لىگىنىڭ ءوزى سوندا، كەز كەلگەن ادام­نىڭ نازارىن كارتينانىڭ جار­تىسىنان كوبىن الىپ تۇرعان ەر ادامعا ەمەس، اۋەلى ءناپ-نازىك قىز بالاعا اۋدارتادى. بالكىم اتاۋى «شار ۇستىندەگى قىز» دەگەندىكتەن بە ەكەن؟ كىم بىلەدى؟

 

سوڭعى جاڭالىقتار

«كيىك جاپپاي قىرىلىپ جاتىر»..

ايماقتار • بۇگىن، 14:15

پنەۆمونيادان 5 ادام قايتىس بولدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:00

شقو-دا تۇرعىندار ەۆاكۋاتسيالاندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

تاسقىن قاۋپى اۋەدەن زەرتتەلدى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

الماتىدا تاۋ باۋرايى وتقا وراندى

ايماقتار • 09 ءساۋىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار