كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
جيناق ءابۋ ناسىردىڭ ءال-ءفارابيدىڭ ءار جىلدارى جازعان بىرقاتار ەڭبەگىنەن الىنعان.
حاكىمنىڭ ول دۇنيەلەرى كەزىندە دجامال اد-دين ءال-قيفتي (1167-1248), يبن ءابي ۋسايبيعا (1203-1270) ءتىزىپ بەرگەن ەڭبەكتەرى ىشىندە شىنىندا دا بار. جيناققا ۇڭىلەيىك. ونى قۇراستىرۋشىلار ج.ساندىباەۆ, ى.پالتورە دانىشپاننىڭ ناقىل سوزدەرىن «ادام», «قوعام», «وركەنيەت» دەگەن ۇلكەن ءۇش تاراۋعا بولگەن. اۋەلى ءابۋ ناسىردىڭ ولمەس, وشپەس ەڭبەگىنىڭ اراب, سوسىن قازاق, ودان كەيىن ورىس تىلىندەگى اۋدارمالارىن بەرگەن. اۋەلى باستى تاقىرىپ «ادام» ماسەلەسىنە توقتالايىق. مۇندا ءابۋ ناسىردىڭ ادام بالاسى تولىققاندى ادام بولۋ ماسەلەسىن ءسوز ەتەتىن 44-كە جۋىق دانالىق ويلارى جيناقتالعان. ادام ادام دەگەن ارداقتى اتقا جەتۋ جولىندا «باقىتقا جەتەلەيتىن ۇستازعا مۇقتاج». وتە ورىندى ايتىلعان. سونداي-اق «ادام ءبىلىمدى جانە تاجىريبەلى بولماي تۇرىپ, كوپتەگەن نارسەنى تەرىستەپ, نەگىزسىز دەپ تابادى, ولاردى ابسۋرد دەپ ويلايدى, ال عىلىمدى مەڭگەرىپ, تاجىريبەسىن مولايتقان شاعىندا ول ءۇشىن ولار قاجەتتى نارسەلەرگە اينالادى. ءسويتىپ ءوزى بۇرىن ابسۋرد دەپ ويلاعان اتىنا قايران قالادى», دەيدى وتىرارلىق دانىشپان. بۇعان الىپ, قوسار ەشتەڭە جوق قوي دەپ ويلايمىن.
«ادام ءبىلىمدى بولۋ ءۇشىن وقۋ مەن بىلىمگە ءاتۇستى قارامايدى» دەگەن ءابۋ ناسىر ءارى قاراي ءوز ويىن «ادام وقۋعا ءاتۇستى قاراماۋى كەرەك. سوكراتتىڭ شاكىرتتەرى بولعان, پلاتون مەن اريستوتەلدە دە شاكىرت بولعان. ويتكەنى عىلىم – كومىلىپ جاتقان قازىنا, وعان اللا جولىن جەڭىلدەتكەن ادام عانا قول جەتكىزە الادى», دەپ تۇجىرىمدايدى. وتىرار پەرزەنتى تاعى ءبىر ناقىل سوزىندە «بىلىمگە جەتۋى ەڭ كەمەل بولعان ادام ەڭ جوعارى راحاتقا يە بولادى. جانى ەڭ كەمەل ءارى ىزگى بىلىمگە جەتكەن ادامنىڭ الاتىن ءاربىر راحاتى ەڭ تولىق ءارى كەمەل راحات سانالماق» دەيدى. ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى ادام بالاسىنىڭ جەتىلۋى, ناعىز ادام دەگەن اتقا لايىق بولۋى ارقاشان تولعاندىرعان. ونى بۇل ماسەلە گرەك عالىمدارى سوكرات پەن اريستوتەل سياقتى ۇنەمى تەرەڭ ويعا جەتەلەگەن.
ادام ىزدەنۋ, عىلىم, بىلىمگە ۇمتىلىپ, جەتىستىككە جەتۋى ءۇشىن شىنىندا دا ونى زەرتتەي جانە تەرەڭ پايىمداي الۋى قاجەت. وسى ىزدەنىس جولىندا ول «ولاردىڭ كەيبىرىنىڭ سەنىمدى جانە مىعىم, ال كەيبىرىنىڭ ءالسىز جانە ماڭىزسىز ەكەندىگىن كورەدى». سول سەبەپتى دە ادام بالاسى بىلىمگە ۇمتىلىس كەزىندە ماقساتىن ايقىنداي الۋىنىڭ ماڭىزى زور. سەبەبى «ادام ءوزى ءۇشىن قاجەتتى جانە ءوزى ءۇشىن مىندەتتى ەتۋى ءتيىس ءبىلىم – ناقتى ءبىلىم». سونداي-اق «ادام ەڭ جوعارعى كەمەلدىلىككە جەتۋ ءۇشىن ونىڭ مىنەزى مەن تابيعاتى جانە ارەكەتتەرىمەن بىرگە تاعى پراكتيكالىق جانە تەوريالىق ويلاۋ كۇشتەرى قاجەت». بۇل ءدال دە ورىندى ايتىلعان پىكىر.
ادام عىلىم, ءبىلىم جولىندا اداسپاس ءۇشىن نە كەرەك؟ ول ءۇشىن ءابۋ ناسىر ءال-فارابي «ادامنىڭ اقىل-ويى ءوزىنىڭ كەمەلدىك شەگىنە جەتسە, وندا ءمانى بويىنشا [ارەكەتشىل] اقىل-ويدىڭ مانىنە جاقىن بولادى» دەۋمەن قاتار «ادام باقىتتى تەك تەوريالىق اقىل-وي كۇشى ارقىلى عانا تانىپ-بىلەدى, باسقا ەشقانداي كۇش ارقىلى ەمەس» دەيدى. ادام بالاسىنىڭ نەگىزگى مۇراتى يگىلىكتى ءىس ىستەپ, باقىتتى ءومىر ءسۇرۋ دەسەك, ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ بۇل ماسەلەدە دە وزىندىك ايتار-بەرەرى بار. «ەگەر ادام باقىتقا جەتىپ, تانىپ, بىراق ونى ءوزىنىڭ مۇراتى قىلماسا, ونى كوڭىلى قالاماي نەمەسە سەلقوس قاراسا, ءسويتىپ وزىنە باسقا نارسەنى ومىرلىك ماقسات قىلىپ, سوعان جەتۋ ءۇشىن بار كۇشىن سالسا, وندا بۇدان ابسوليۋت ز ۇلىمدىق تۋادى» نەمەسە «ەگەر ادام ءومىرىنىڭ ماقساتى باقىتقا – ەڭ جوعارعى كەمەلدىلىككە جەتۋ بولسا, وندا ول قابىلەتىنە سايكەس سوعان جەتۋىنە كومەگى تيەتىن نارسەنىڭ ءبارىن الۋى ءتيىس», دەيدى. اباي دا بەس نارسەگە اسىق, بەس نارسەدەن قاشىق بولۋدى ايتقان. سوعان قاراعاندا بۇل شىعىس دانالارىنىڭ ءبارى ۇستانعان باستى قاعيدالار دەۋگە بولادى.
باقىت تۋرالى 10 جەردە ءسوز ەتكەن ول ادام ءوزى جەكە دارا كەمەلدىلىككە جەتىپ, باقىتتى بولا المايتىنىن, ادام بالاسى ءوزارا ىقپالداسا, بىرىنە-ءبىرى سۇيەۋ, مەدەۋ بولا ءبىلۋى ارقاسىندا عانا بيىك بەلەسكە شىعا الاتىنىنا كوڭىل بولە كەلە ء«اربىر ادام ءوزىنىڭ شاماسىنا قاراي كەمەلدىلىككە جەتۋى ءۇشىن باسقا ادامداردىڭ قورشاۋىندا بولۋعا جانە سولارمەن بىرىگۋگە مۇقتاج» دەيدى جانە «ادام جاراتىلىسىنان ءوزى تەكتەس قاۋىم وكىلدەرىنىڭ اراسىنان پانا ىزدەيدى, سولاردىڭ قورشاۋىندا تۇرۋدى كوزدەيدى», سونداي-اق ءوز ويىن «باقىت دەگەنىمىز – ابسوليۋتتىك ىزگىلىك» دەي وتىرىپ «شىن باقىت دەگەن – بۇل ىزگىلىك, سۇلۋلىق پەن جاقسىلىق, ال وسىدان باسقانىڭ بارلىعى ز ۇلىمدىق, جاماندىق پەن كۇناھارلىق» دەپ تۇيىندەيدى.
«كەيبىر ادامدار باقىتتى بايلىق دەپ ەسەپتەيدى, باسقالار باقىت دەپ راحاتتانۋدى ايتادى, كەبىرەۋلەر بيلىكتى باقىت دەپ سانايدى, ەندى باسقالارى باقىت دەپ عىلىمدى ايتسا, باعزى بىرەۋلەر باقىتتى باسقا نارسە دەپ تانيدى». وسىلاي ءابۋ ناسىر بۇل ماسەلەدە تاڭداۋدى ادامنىڭ وزىنە قالدىرادى. بىراق ول شىن باقىتتى بايلىقتان, راحاتتان ىزدەمەۋگە شاقىرىپ تۇرعان سياقتى. بىلە بىلگەنگە ىزگى ويلى, يگى ماقساتتى عىلىمنان تاپ دەپ تۇرعانداي. ءابۋ ناسىردىڭ ءوزى دە باقىتتى عىلىمنان تاپتى دەپ ويلايمىن.
ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تاعى ءبىر ناقىل ءسوزى كىمدى بولسا دا ويلانتپاي قويمايدى. ول «قايسىبىر سالادا وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە قابىلەتى مول ادام قابىلەتى جوق ادامعا باسشى بولادى» دەيدى. قولىڭنان كەلمەيتىن ىستە, بىلىمسىزدەرگە ءبىلىمدى ادام جەتەكشىلىك ەتۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى ۇلكەن ويشىل. ونىڭ بۇل ءسوزىنىڭ دۇرىستىعىنا عىلىم, ءبىلىم سالاسىن الار بولساق تا كوز جەتكىزۋگە بولادى. مەن رۋحانيات سالاسىنان وقۋ, عىلىم سالاسىنا كەلگەلى 7 جىل ىشىندە 5 مينيستر, 5-تەن استام عىلىم كوميتەتىنىڭ توراعالارى اۋىستى.
بۇل ويلانارلىق جايت ەمەس پە؟ ءابۋ ناسىر ء«بىز ناقتى سەنىمدى بولماعاندىقتان جاقسى دەپ ويلاپ جۇرگەن ادامىمىز سۇمپايى ءارى وتىرىكشى بولىپ شىعۋى مۇمكىن نەمەسە ءوزىمىزدى الداپ, مازاق ەتىپ جۇرگەن ادامدى بىلمەي قولداپ ءجۇرۋىمىز دە ىقتيمال» دەيدى. بۇل ءومىر كورگەن تاجىريبەلى ادامنىڭ ءسوزى.
يسلام ءدىنى ۇستاز جانە تاربيە ارقىلى العان بىلىمدە قايىر بار دەپ ەسەپتەيدى. وسى پىكىردى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي دە ايتقان. ول «ادامنىڭ بارلىعى بىردەي جاراتىلىسىنان «باقىت» ۇعىمىن جانە ءبىلۋى ءتيىس باسقا دا نارسەلەردى بىلە بەرمەيدى». ول ءۇشىن اقىلگوي ۇستاز ءارى تالىمگەر كەرەك» دەپ ەسەپتەيدى. ءابۋ ناسىر سونداي-اق «ادامدار ىشىندەگى ەڭ تاڭداۋلى جان ءبىرىنشى باسشى بولۋعا ءتيىس, ول تەگىندە, كوپشىلىككە قاجەت دەپ ەسەپتەلەتىن بىلىممەن استە شەكتەلىپ قالمايدى» دەگەن وتىرار ويشىلى ءبىلىم الۋدا شەك جوق, ۇمتىل, ءبىلىم ال, ءبىلىمىڭ كەمەل بولسىن دەيتىن سياقتى.
وسى بولىمدە ول ادامداعى اقىل كۇشى, جۇرەك سەزىمى, اشۋ مەن قاتىگەزدىك, كوركەمدىك سەكىلدى مىنەز كەمەلدىلىگى, وجدان, ىزگى قاسيەتتەر, مىرزالىق, قاراپايىمدىلىق, ۇستامدىلىق, قايىرىمدىلىق, پاكتىك, ماتەريانى دا ءسوز ەتكەن. «ەگەر ادام ءوز بويىندا جوق نارسەلەردى قالاۋىنشا وزىنە تاڭا بەرەتىن بولسا, وندا ول ادامدا كولگىرسۋشىلىك پايدا بولادى» دەۋ ارقىلى ول جالعان ماقتانگەرشىلىكتى, اتاققۇمارلىقتى, داڭعويلىقتى ايتىپ تۇرعان جوق پا؟ سونداي-اق ول مەملەكەت قايراتكەرى بويىندا بولۋى ءتيىس نارسەگە دە توقتالعان. «ادام» تاراۋى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «ادامعا ەڭ ءبىرىنشى ءبىلىم ەمەس, تاربيە كەرەك. تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەگەن دانالىق سوزىمەن اياقتالعان.
ول ۇستاز جايلى: «ۇستازدىق مىنەز-قۇلىق نورماسى مىناداي بولۋعا ءتيىس: ول تىم قاتال دا, تىم ىرىققا دا جىعىلا بەرمەۋى كەرەك. ويتكەنى تىم قاتالدىق شاكىرتتى ءوزىنىڭ ۇستازىنا قارسى قويادى. ال تىم ىرىققا كونە بەرۋ ۇستازدىڭ قادىرىن كەتىرەدى. ونىڭ بەرگەن ساباعى مەن عىلىمىنا شاكىرتى سەلسوق قارايتىن بولادى», دەيدى. بۇل ايتىلعاندار ۇزاق جىلعى ىزدەنىس, ۇستازدىق جايلى ويلانۋ-تولعانۋدان تۋعانداعى ءسوزسىز جانە ول بۇگىندەرى دە وزەكجاردى دەپ ويلايمىز.
ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى ادام تاربيەسى ونى جەتىلدىرۋ, رۋحاني بايىتۋ ءار كەز تولعاندىرىپ وتىرعان. بۇل رەتتە ويپاز «ۇستاز تاراپىنان بارىنشا ىنتا مەن تاباندىلىق قاجەت. ويتكەنى بۇلار جۇرت ايتقانداي تامشىسىمەن تاس تەسەتىن بەينەبىر سۋ ءتارىزدى» دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. بۇدان اسىرا, بۇدان تەرەڭىرەك ايتۋ كەز كەلگەننىڭ قولىنان كەلەتىن ءىس ەمەس دەپ ويلايمىز.
«وتاعاسى وتباسى مۇشەلەرىنىڭ تاربيەشىسى ءارى ۇستازى بولعانى سەكىلدى باسشى دا حالىقتىڭ تاربيەشىسى ءارى ۇستازى. ءدال سول سياقتى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە جاۋاپتى ادام ولاردىڭ تاربيەشىسى ءھام ۇستازى. مىنە, بۇلاردىڭ ءبارى مەيىرىم جانە يلاندىرۋمەن تاربيەلەسە, ەندى ءبىرى باسقاسىن ماجبۇرلەۋ ارقىلى تاربيەلەيدى. باسشى دا وسىلاي تاربيەلەنۋى ءتيىس» دەيدى ول تاعى ءبىر بەتتەردە.
وتىرار ويشىلىنىڭ «قوعام» جايلى ويلارى دا ورنىقتى ەكەندىگىن ايتقان ءجون. ول الدىڭعى بولىممەن ۇندەس. مۇندا عىلىم, پاراسات, ەتيكا, مىرزالىق, ساراڭدىق, ىسىراپشىلدىق, ىزگىلىك, مەيىرباندىق سەكىلدى ت.ب. ادام بويىنداعى قاسيەتتەر تىلگە تيەك بولعان.
ءيا, ۇلى ويشىلدى قوعام ماسەلەسى دە ەشۋاقىت بەيجاي قالدىرماعان. «ادام قوعامى ۇلى, ورتاشا جانە شاعىن قوعامدارعا بولىنەدى. ۇلى قوعام دەگەنىمىز – بىرىمەن- ءبىرى بىرىككەن جانە بىرىنە-ءبىرى كومەك كورسەتەتىن كوپ حالىقتىڭ جيىنتىعى. ورتاشا قوعام دەگەنىمىز ءبىر حالىق. شاعىن قوعام – ءبىر قالانىڭ توڭىرەگىندە توپتاسقان قوعام. قوعامنىڭ وسى ءۇش ءتۇرى كامىل قوعام بولادى» دەيدى.
باسشى جانە باسقارۋ. باسشى دەگەن كىم؟ كىم باسشى بولا الاتىنى ماسەلەسىنە ول «باسشى – باسقاعا ۇيرەتىپ, جول كورسەتۋگە قۇدىرەتتى ادام» دەپ جاۋاپ بەرەدى. سونداي-اق «باسقارۋدىڭ ەكى ءتۇرى بار» دەيدى ول, ء«بىر ءتۇرى شىن باقىتقا جەتكىزەتىن ارەكەتتەردى, مىنەز-ق ۇلىقتى, ەرىك قاسيەتتەرىن نىعايتادى جانە بۇل ىزگى باسقارۋ. وسىنداي باسقارۋعا باعىناتىن قالالار مەن حالىقتار ىزگى قالالار مەن حالىقتار بولىپ سانالدى». مۇنداي جولداردى ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «ىزگى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراسى» اتتى اتاقتى تراكتاتىنان وقيمىز. «قوعام» تاراۋىنىڭ تاعى ءبىر جەرىندە وتىرارلىق كەمەڭگەر «باسقارۋدىڭ ەكىنشى ءتۇرى قالالاردا شىن باقىت بولىپ سانالمايتىن قيالداعى باقىتقا قول جەتكىزەتىن ارەكەتتەر مەن قاسيەتتەردى نىعايتادى, مۇنداي باسقارۋ نادان باسقارۋ بولماق» دەيدى. ءادىل باسشى, ادىلەتتى دە ىزگى قوعام جالپى ادام بالاسى دا, عالىمدار مەن ويشىلدار دا عاسىرلار بويى ارمانداپ كەلە جاتقان جايت. ونىڭ قوعام تۇرلەرىنە بەرىلگەن وسىنداي انىقتاماسى دا, ارينە قىزىق.
حالىق. داناگويدىڭ بۇل ماسەلە تۋرالى ايتقانى دا كوڭىل اۋدارارلىق. ء«بىر حالىقتىڭ ەكىنشى حالىقتان مىناداي تابيعي ايىرماشىلىعى بار: تابيعي جاراتىلىسى, تابيعي مىنەز-قۇلقى جانە ءۇشىنشىسى – سويلەيتىن ءتىلى».
باقىت ماسەلەسىنە ول بىرنەشە رەت قايرىلىپ وتىرعان جانە باقىتقا جەتۋدى ول قايىرىمدىلىقپەن بايلانىستىرعان. «قايىرىمدىلىق باقىتقا جەتۋ ءۇشىن قاجەت» دەپ سانايدى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي.
ال قايىرىمدى قوعام دەگەن نە دەگەن ساۋالعا ول: «حالقى ءوزارا باقىتقا جەتكىزەتىن نارسەلەر ءۇشىن ءبىر-بىرىنە كومەك بەرەتىن قوعام – قايىرىمدى قوعام. باقىتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن قالالارى ءبىر-بىرىنە كومەك كورسەتەتىن ۇمبەت – قايىرىمدى ۇمبەت» دەپ جاۋاپ بەردى. ال ادام بالاسىنىڭ باقىتقا جەتۋىنە نە كەدەرگى دەگەندە ول «زۇلىمدىقتى» اتايدى. وسى ويدى ول «قالالار مەن حالىقتاردا ز ۇلىمدىق جويىلعاندا عانا باقىت ورنايتىنىن» ايتقان جانە دە «ەگەر قايسىبىر قالا تۇرعىندارىنىڭ ءىس-ارەكەتى باقىتقا جەتۋگە باعىتتالماعان بولسا, وندا ول جاماندىققا ۇشىرايدى» دەيدى. سول سەبەپتى كەز كەلگەن باقىتتى ومىرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن حالقىن, قوعامىن ادال ەڭبەك ەتۋگە جەتەلەۋى كەرەك» دەيدى ول.
ز ۇلىمدىق ادام بالاسىنىڭ جانە جالپى قوعامنىڭ قاس جاۋى ەكەنىن ءبارى بىلەدى. سول سەبەپتى ۇلى دالا پەرزەنتى «قالالار مەن حالىقتاردا ز ۇلىمدىق جويىلعاندا عانا باقىت ورنايدى» دەپ سانايدى. مەملەكەتتى, قالانى, جالپى ەلدى باسقاراتىن پاتشاعا, سۇلتانعا, رۋحاني باسشى ياعني يمامعا, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا پرەزيدەنتكە, مينيستر مەن اكىمگە ءبىرىنشى باسشى بولۋ ءۇشىن تومەندەگىدەي قاسيەتتەر بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى وتىرارلىق دانا:
«بۇل ادام – يمام, ىزگى قالانىڭ ءبىرىنشى باسشىسى. مۇنداي جاعدايعا تەك بويىندا جاراتىلىسىنان دارىعان ون ەكى قاسيەتى بار ادام عانا جەتە الادى:
1) وسى قاسيەتتەردىڭ ءبىرى – ونىڭ مۇشەلەرى كەمشىلىكسىز جانە ساۋ بولۋى, بۇل مۇشەلەردىڭ ونى جانە وزدەرىنە قاتىستى ارەكەتتەردى جاساۋعا قابىلەتتى بولۋى;
2) ول وزىنە ايتىلعان بار نارسەنى جاقسى ءتۇسىنىپ, قابىلداۋ قابىلەتىنە جاراتىلىسىنان يە بولۋ كەرەك;
3) تۇسىنگەن, كورگەن, ەستىگەن, قابىلداعان نارسەسىن ەسىندە ساقتاۋعا قابىلەتتى بولۋى قاجەت;
4) كوكىرەك كوزى وياۋ, وتە اقىلدى بولۋى ءتيىس;
5) وسىنداعى نارسەنى تولىق جەتكىزە الاتىن كوركەم سويلەۋ قابىلەتى بولۋى قاجەت;
6) ۇيرەنۋدى, ىزدەنۋدى ءسۇيۋى كەرەك, وعان ءوزىن ارناۋى كەرەك, ۇيرەنۋدىڭ قيىنشىلىقتارىن جەڭىپ, قيىندىقتارعا سابىر ەتۋى ءتيىس;
7) دۇرىستىقتى, دۇرىس ادامداردى ءسۇيۋى كەرەك, جالعاندى جانە وتىرىكشىلەردى جەك كورۋى قاجەت. رۋحى بيىك جانە نامىستى بولۋى ءتيىس;
8) ءىشىپ-جەۋ مەن جىنىستىق لاززاتقا ۇمتىلمايتىن, ولاردى قالامايتىن ادام بولۋى كەرەك. قۇماردان بويىن اۋلاق سالىپ, ونداي نارسەلەردەن تۋىندايتىن ءلاززاتتى جەك كورۋى قاجەت;
9) رۋحى بيىك بولۋى كەرەك, نامىستى, جومارتتىقتى ءسۇيۋى كەرەك, رۋحى جامان جانە تومەن نارسەلەردەن جوعارى بولۋى ءتيىس, ەڭ جوعارى نارسەلەرگە قاراي ۇمتىلۋى كەرەك;
10) كۇمىس, التىن جانە سول سەكىلدى دۇنيەلىك نارسەلەردى ەلەمەۋى قاجەت;
11) ادىلەتتى جانە ءادىل ادامداردى ءسۇيىپ, قىسىم مەن ز ۇلىمدىقتى جانە وسىلاردى ىستەيتىندەردى جەك كورۋى كەرەك;
12) ىستەلۋى مىندەتتى دەپ تاپقان نارسەگە بايلانىستى جىگەرلى, شەشىمگە بەرىك بولىپ, قورقىنىش پەن السىزدىك تانىتپاي, باتىلدىقپەن ونى جۇزەگە اسىرۋى كەرەك.
شىن باقىت دەگەن نە؟ جۇرت ونى قالاي تۇسىنەدى. ول تۋرال ءابۋ ناسىر: «شىن باقىت دەگەن – بۇل ىزگىلىك, سۇلۋلىق جانە جاقسىلىق, ال وسىدان باسقانىڭ بارلىعى زۇلىمدىق, جاماندىق جانە كۇناھارلىق» دەيدى. وسىلاردان ول قاشاندا قاشىق بولۋعا شاقىرادى.
ءابۋ ناسىر ءال-فارابي تراكتاتتارىندا اسىرەسە وركەنيەت ماسەلەسىنە دە ەرەكشە ءمان بەرىلگەن. «فيلوسوفيانىڭ ءمانى مەن ماڭىزى – بولمىستى زەرتتەۋ» دەگەن ول ءارى قاراي «پلاتون مەن اريستوتەل – فيلوسوفيانى جاساعان ەكى دانىشپان. ولار فيلوسوفيانىڭ باستاماسى مەن نەگىزىن قالاپ, ونىڭ كەيبىر سالالارىن سوڭىنا جەتكىزىپ ءتامامدادى. دارا مەن جالپىدا, ۇساق جانە ماڭىزدى ماسەلەلەردە وسى ەكەۋىنە سىلتەمە جاسالادى» دەيدى دە, عىلىمنىڭ زەرتتەيتىن وبەكتىلەرى مەن ءپانى نە مەتافيزيكالىق, نە فيزيكالىق, نە لوگيكالىق, نە ماتەماتيكالىق نەمەسە ساياسات ونەرى بولادى. ال فيلوسوفيا ولاردان ناتيجە شىعارىپ, بارلىعىن قورىتىپ وتىرادى. ءسويتىپ الەمدە فيلوسوفيانىڭ قاتىسى بولماعان زات قالمايدى» دەپ ناعىز فيلوسوف, حاكىم داناشا سويلەپ كەتەدى.
فيلوسوفيانى وتىرار ويشىلى «بارلىق عىلىمنىڭ اۋەلگىسى» سانايدى. ال فيلوسوفيانىڭ ءمانى مەن مازمۇنى نە دەگەن ساۋالعا «بولمىستى زەرتتەۋ, ال ماقساتى – ادام قابىلەتىنىڭ قابىلەتى كەتكەنشە بولمىستى تانۋ» دەپ ەسەپتەيدى.
جاراتۋشى يەمىز اللا تاباراكا ۋا تاعالا تۋرالى: «ول – جالعىز, اقيقات بارلىعىن جاراتۋشى. وندا پايدا بولۋ دا, جوعالۋ دا جوق» دەيدى:
«اريستوتەل لوگيكا عىلىمىن دامىتتى ءارى پلاتون باستاعان فيلوسوفيانىڭ باسقا دا سالالارىن تولىقتىردى», «پلاتون مەن اريستوتەلدىڭ زەرتتەۋلەرى سىرتقى كورىنىستە ءارتۇرلى بولعانىمەن, ماقساتتا ءبىر» دەيدى. شىنىندا دا سولاي. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي وسىنداي كونە گرەك ويشىلدارىنىڭ شىعارمالارىنا تۇسىندىرمە جاسادى. ول ءومىر سۇرگەن كەزدە تۇسىندىرمە جازۋ, جاساۋ عىلىمنىڭ وزەكتى ءبىر سالاسى بولاتىن.
مەملەكەت باسشىسى قانداي بولۋى كەرەك؟ بۇل ماسەلەگە دە ول قايىرىلا سوعىپ وتىرعان. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي: «باسشى – باسشىعا ۇيرەتىپ, جول كورسەتۋگە قۇدىرەتتى ادام» جانە دە «ابسوليۋتتىك ماعىنادا ءبىرىنشى باسشى دەگەنىمىز – باسقا بىرەۋدىڭ باشىلىعىن مۇلدەم كەرەك ەتپەيتىن, عىلىمى مەن ءبىلىمىنىڭ جەتىلگەنى سونشا – بۇل جونىندە وزىنە جول كورسەتەتىن باسقا ادامعا مۇلدەم تاۋەلدى بولمايتىن ادام» دەپ وي قورىتقان. سونداي-اق ول: «بۇرىنعى حالىقتاردان جازىلىپ كەلگەن زاڭداردىڭ نەگىزىندە قالانى بيلەۋشى اكىم – جالعاستىرۋشى اكىم» دەيدى.
ء«ادىل (ابزال) پاتشا. «قۇلقىننىڭ ق ۇلى بولماي, (قۇلقىنىن) تىيىپ ۇستاعان پاتشا – ەڭ ىزگى (ابزال) پاتشا», «پاتشالارعا جاقىنداستىراتىن ەڭ جاقسى نارسە ەكى ءتۇرلى بولماق: ك ۇلىمسىرەگەن ءجۇز بەن استى تارتا جەۋ». «پاتشالار نەمقۇرايدىلىق تانىتپاۋعا ءتيىس ءۇش نارسە: قالىڭ جۇرتتى (قارا حالىقتى) قورعاۋ, ادىلەتسىزدىككە جول بەرمەي, ءجىتى باقىلاۋ جاساۋ, ىستەرىنىڭ باسى-قاسىنا يگى جاقسىلاردى (ساليح ادامداردى) جيناۋ (تاڭداۋ)» دەيدى.
ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ جوعارىدا ارنايى ءسوز بولعان دانالىق سوزدەرى, وي مەن عيبراتتى سوزدەرى وتىرار پەرزەنتى شىعارمالارىمەن سۋسىنداعىسى, ول جايلى تانىم بىلىگىن تەرەڭدەتكىسى, ءىلىم-بىلىمىنەن ۇيرەنگىسى كەلەتىندەرگە مول ماعلۇمات, تىڭ سەرپىن بەرەتىندىگى ءسوزسىز.
بۇل ەڭبەك ءcويتىپ اسىل بابا مۇراسىمەن حالقىن تاعى ءبىر رەت قاۋىشتىرعان عيبراتتى دا ونەگەلى, ەستە ساقتار ءىس بولدى.
ءابۋ ناسىر ءال-فارابي رۋحانيات پەن ءتۇرلى عىلىم سالالارىن ءوزارا ۇشتاستىرا, ۇيلەستىرە تەرەڭ وي قوزعاپ, ساليقالى وي-پىكىرلەر ايتا بىلگەن ۇلى دالانىڭ شىن مانىندەگى قايتالانباس دارا تۇلعاسى.
وسى كۇندەرى قۇندىلىقتار وزگەرىپ, كاپيتال اتقا ءمىنىپ, عىلىم, بىلىمگە دەگەن ۇمتىلىس, تالپىنىس ازايعان, جۇرت عىلىم, ءبىلىم ۇيرەنۋدە كىم ۇلگى بولۋى كەرەكتىگى ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە كوتەرىلگەن كەزدە, ءتىل ۇيرەنۋ, عىلىم, ءبىلىم, الۋدا جاستارىمىز عانا ەمەس, جاسامپازدارىمىز ءۇشىن دە ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بىزگە اداستىرماس باعدار بولاتىن ناعىز جارىق جۇلدىز.
ءابۋ ناسىر ۇلى عالىم, تەرەڭ پايىم, پاراسات يەسى بولعاندىقتان دا عىلىم ماسەلەسىنە تەرەڭىرەك ءۇڭىلدى, وعان اسا ءمان بەرە قارادى. «عىلىم ەكىگە بولىنەدى: بىرەۋىنىڭ ماقساتى ىزگىلىككە جەتۋ, ەكىنشىسىنىڭ ماقساتى پايداعا يە بولۋ» (كەنەلۋ – ءا.د.) دەگەن ول ءارى قاراي ماقساتى تەك ىزگىلىككە جەتۋ ونەرى فيلوسوفيا دەپ اتالادى جانە ول ابسوليۋت ماعىنادا – ادامي دانالىق» دەيدى.
فيلوسوفتاردى ول جالعان ورەسىز, دۇمبىلەز دەپ بولەدى.
ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى, سونداي-اق مىنەز ماسەلەسى دە قىزىقتىرعان. «جامان مىنەز-ق ۇلىق – رۋحاني دەرت. بۇل دەرتتەن ايىعۋ ءۇشىن ءتان كەسەلىن ەمدەۋدە قولداناتىن دارىگەردىڭ تاجىريبەسىنە ەلىكتەۋىڭ كەرەك» دەپ ەسەپتەيدى. ۇلى ۇستازدىڭ وسىلاي تاربيە ماسەلەسىن ءبىرىنشى ورىنعا قويعانىنا ريزا بولاسىڭ.
ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ وسيەت سوزدەرى تەك وسىلارمەن شەكتەلىپ قالماعان. ول سونداي-اق ادەپ, ادەپتىلىك, سابىر ەتۋ, كىسىگە جاقسىلىق جاساۋ, ادىلدىك, قىزعانىش, اقىل, وپاسىزدىق, ناداندىق, ءجابىر كورسەتۋ, ۇيات, اشۋ, ءازىل, قۇلقىنىڭ ق ۇلى بولماۋ, ادال دوستىق ماسەلەسىن دە ءسوز ەتۋدى ۇمىتپاعان.
جاقسىلىق. «جاقسىلىق جاساعان ادام جاساعانىن سول ساتتە ۇمىتۋعا تىرىسسىن. جاقسىلىق كورگەن ادام ونى ەشقاشان ەسىنەن شىعارماسىن», «ادامعا جاقسىلىق ەتسەڭ قارىمتا كۇتپە» دەپ ەسكەرتەدى.
ناداندىق. ء«وز پىكىرىن وزگەگە (ادامدارعا) كۇشتەپ تاڭۋ – ناداندىقتىڭ بەلگىسى» دەيدى. مۇنى دا ەستە بولار وسيەت دەگەن ءجون.
ءوز تاراپىمىزدان ءبىز ءابۋ ناسىر ءال-فارابي سياقتى دانا, كورەگەن ويشىل عالىم تۋدىرعان جانە دانا پەرزەنتىنىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرىنە قۇلاق قويا بىلگەن, ونى تياناقتى ورىنداعان – باقىتتى ادام, باقىتتى قوعام, وركەنيەتتى ەل دەپ قورىتىندىلار ەدىك.
ءسويتىپ ادام, قوعام, وركەنيەت بولىمدەرىنىڭ ءوز ايتار, بەرەرى, ءتالىم تاربيەسى, عيبراتتى وي-پىكىرى بار دەۋگە تولىق نەگىز بار. وتىرار پەرزەنتىنىڭ وي مەن ونەگەگە تولى وسىنداي جولدارىن تەك جوعارىدا اتالعان شىعارمالارىنان عانا ەمەس, وزگە دە دۇنيەلەرىنەن تابۋعا بولادى.
ءابساتتار قاجى دەربىسالى,
ۇعا اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
