دونور مەن دوتاتسيا: وڭىرلەردى وركەندەتۋ باعدارى قالاي وزگەرەدى؟

قازىرگى كورسەتكىش بويىنشا ەلىمىزدە اتىراۋ وبلىسى, الماتى جانە استانا قالاسى عانا دونور. قالعان وبلىستار بيۋدجەتكە تاۋەلدى, ياعني دوتاتسيا الىپ وتىرعان وڭىرلەر. ياعني جىلدىڭ باسىندا بۇكىل وبلىسقا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن اقشا بولەدى. ەكونوميكا زاڭدىلىعى بويىنشا شىققان شىعىستىڭ ءبارى كىرىسپەن تولىعۋى كەرەك. ال وسى قاعيداتتى ورىنداپ وتىرعان – ءۇش ءوڭىر, قالعاندارى مينۋسپەن شىقتى دەگەن ءسوز. مۇنىڭ ءوزى وڭىرلەردە تەڭگەرىمسىزدىك ساقتالىپ وتىرعانىن اڭعارتادى. سول سەبەپتەن پرەزيدەنت وڭىرلەردىڭ دەربەستىگىن ۇلعايتۋ, سالىق جيناۋ ساياساتىن رەتتەۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. ەگەر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت پەن جەرگىلىكتى بيۋدجەت اراسىن­دا تەپە-تەڭدىك ساقتالسا, وندا وڭىر­ل­ەر­دىڭ ەكونو­ميكالىق دامۋىنا دا جول اشىلادى.

ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە, وڭىرلەردىڭ دونورعا اينالۋى – ۇزاق ۇدەرىس. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين بىلتىر جۋرناليس­­تەرمەن كەز­دەسۋىندە ءبىرىنشى كەزەكتە وڭىر­لەردىڭ ءوز-ءوزىن اسىراۋ مۇم­كىن­دىگىنە كوڭىل بولىنەتىنىن ايتقان. مەملەكەتتىڭ سۋبۆەنتسيالارى ولار­دىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن جەكە كىرىسىنىڭ ايىرماشىلىعىن جابۋ­عا عانا باعىتتالادى.  

ال وڭىر­لەردى قارجىلاي كۇشەيتۋ كوبى­نەسە ءىرى ينۆەس­تيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا بايلانىس­تى بولادى. مىسالى, الماتى وبلىسىندا «الاتاۋ city» جوباسى ءوڭىردىڭ جانە الماتى ماڭىنداعى اگلومەراتسيانى دامىتۋعا زور ىقپال ەتەدى. «بولاشاقتا دونورلار قاتارىنا الماتى مەن شىعىس قازاقستان وبلىستارى قوسىلۋعا ءتيىس. بارلىعى قازىر ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا بايلانىستى بولادى», دەيدى ۆيتسە-پرەمەر.

جالپى, ءوڭىردىڭ سۋبۆەن­تسيا­لىق نەمەسە دونور ەكەنىن انىقتايتىن نەگىزگى پارامەتر – جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ كىرىس­ى مەن شىعىسىنىڭ اراقاتىناسى. ۇكى­مەت­تىڭ ەكونو­مي­كالىق بلوگى وتكەن جىلى بيۋدجەتارالىق قاتى­ناس­تار جۇ­يە­سىن رەفورمالاۋ كە­زىن­دە ترانس­فەرتتەردى ءبولۋدىڭ ۇتىمدى جولى مەن فيسكالدىق ورتا­لىق­سىزداندىرۋدى تەرەڭدەتۋ جوس­پارىن جاريالادى. بۇل وزگە­رىس­تەردىڭ ءبىر بولىگى بيۋدجەت كودەكسىنە دە ەندى.

سونداي-اق ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, اۋداندىق جانە اۋىلدىق بيۋدجەتتەرگە مارتەبە بەرۋدى كەش قولعا الدىق. سول سەبەپتى وڭىر­لەردىڭ دامۋ دەڭگەيىن تەڭەس­تىرۋگە باعىتتالعان بارلىق كۇش-جىگەر ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن ناتيجە بەرمەدى. دەگەنمەن دە كەلەشەكتە دونورلار كوبەيۋى مۇم­كىن. ءپوزيتيۆتى بولجام بويىنشا 2028 جىلدان باستاپ بۇل قاتارعا ماڭعىستاۋ وبلىسى قوسىلىپ, پاۆلودار وبلىسى ءوزىن-ءوزى قامتا­ماسىز ەتەتىن دەڭگەيگە كوتەرىلۋى ىقتيمال.

كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»

ساراپشىلار رەتسيپيەنت وب­لىستىڭ دونور وڭىرلەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋى جاقسى قۇبى­لىس ەكەنىن ايتادى. مىسالى, پاۆلودار وبلىسى وتكەن جىلدى ءتاۋىر كورسەتكىشپەن اياقتادى. كەيىنگى ەكى ايدا ەكىباستۇز وڭىرىن­دە ەكى بىردەي زاۋىت اشىلدى. ءۇشىنشىسى سالىنىپ جاتىر. اياق­­تال­عان سوڭ ەلىمىز فەرروسيليتسي وندىرۋدەن الەم بو­يىنشا 2-ورىنعا كوتەرىلەدى. وڭىردە بۇرىننان كەلە جاتقان كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسىن ءارتاراپتاندىرۋ بو­يىنشا وڭ ديناميكا بار.

وسى تاقىرىپ اياسىندا ءبىز ۇلتتىق ەكونوميكا ءبىرىن­شى ۆيتسە-ءمينيسترى ازامات ءامىريندى اڭگى­مەگە تارتىپ, ءبىراز ساۋالى­مىز­عا جاۋاپ الدىق.

ازامات كەمەڭگەر ۇلى اي­تىپ وتكەندەي, 2000 جىلداردىڭ باسىندا مەملە­كەت­تىڭ ساياساتى, سونىڭ ىشىندە بيۋدجەت ايتارلىقتاي ورتالىق­تان­دى­رىلدى. جەرگىلىكتى بيۋدجەت شى­عىن­دارىنىڭ كوپ بولىگى رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن قار­جى­لاندىرىلدى. مەملەكەت­تىك جانە بيۋدجەتتىك باسقارۋدىڭ ورتا­لىقتاندىرىلعان مودەلى قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قام­تاماسىز ەتۋدە, بيۋدجەتتىك جۇيە­نى شوعىرلاندىرۋدا شەشۋ­شى ءرول اتقاردى. بيۋدجەت قاراجاتىن نەعۇرلىم ءتيىمدى باسقارۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى شىعىستاردى قار­جى­لاندىرۋ بىرتىندەپ رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن جەر­گىلىكتى بيۋدجەتتەرگە بەرىلدى.

«جەرگىلىكتى اتقارۋ ورىندا­رى­نىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتىنا تاۋەلدىلىگىن قىس­قارتۋ ماقساتىندا سالىق تۇسىم­­دەرىنىڭ جەكەلەگەن تۇر­لە­رىن وزدە­رىنە بەردىك. رەسپۋب­لي­كالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر اراسىنداعى قارسى ترانس­فەرت­تەردى بارىنشا ازايتۋ, حالىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, وڭىرارالىق ديسپروپورتسيالاردى تومەندەتۋ تاسىلدەرى قايتا پىسىق­تالدى», دەيدى ازامات ءامىرين.

ونىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىنەن باسقا, كىرىس بو­لىگى دە رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت­تەن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە جوس­پارلى تۇردە بەرىلەدى.

بۇگىندە بارلىق سالىق جەرگى­لىكتى بيۋدجەتتەر بازاسىندا شو­عىر­­لانعان. ەندى وڭىرلەردىڭ قارجىلىق دەربەستىگىن نىعايتۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە قوسىمشا كىرىس كوزدەرى دە بەرىلدى. وسىلايشا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن كتس تۇسىمدەرى 2020 جىلى 481,6 ملرد تەڭگەدەن 2025 جىلى 1789,6 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايدى. 2026 جىلدان باس­تاپ جاڭا بيۋدجەت كودەكسى اياسىندا پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ سالىعى, باجدار مەن تولەمدەردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرى, ويىن بيز­نە­سىنە سالىناتىن سالىق, ياعني بۇرىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسكەن بارلىق ءتۇسىم, سونىڭ ىشىندە اكىمشىلىك ايىپپۇل تۇسىم­دەرى دە جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە بەرىلدى, دەيدى ا.ءامىرين.

ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەردى قا­لىپ­­تاس­تىرۋ تاسىلدەرى دە وزگەر­دى. قولعا الىنعان بۇل وزگە­رىس­تەر وڭىر­لەردىڭ جاۋاپكەر­شىلىگىن ارتتىرادى جانە جەر­گىلىكتى بيۋد­جەت­­تەر­دىڭ رەسپۋب­ليكالىق بيۋد­جەت­كە تاۋەل­دىلىگىن بىرتىندەپ تومەن­­­دەتەدى.

بۇرىن دونور وبلىستاردىڭ سانى 12 بولعان. قازىر ولاردىڭ سانى – 3-ەۋ. ساراپشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى مۇنىڭ سەبەبىن سول كەزدەگى سالىقتىق ءبولىنىستىڭ باسقاشا بولعانىمەن تۇسىندىرەدى. قازىر تەك اتىراۋ, استانا, الما­تى عانا «ورتاق قازانعا» قار­جى قۇيادى. قالعاندارى — سۋبۆەن­تسيا­لىق, ياعني اقشا قابىل­داي­تىن­دار.

وڭىرلەر قازىردىڭ وزىندە بيۋدجەتتەردى دەربەس باسقارادى. 2018 جىلدان باستاپ اۋىلدىق بيۋدجەتتەر جەكە قالىپ­تاس­تى­رىلادى. ساراپشىلار قازىر­گى باسقارۋ جۇيەسى 100 پايىزعا ىسكە اسىرىلماعانىن ءجيى ايتادى. سالىق جۇيەسى ورتالىق­تان­دىرىلعان, ياعني سالىقتار ورتا­لىق بيۋدجەتكە تۇسەدى, ترانسفەرت­تەر تۇرىندە قايتارىلادى, سون­دىق­تان سۋبسيديالاردى بار­لىق ءوڭىر الادى. ەگەر وڭىرلەر دەربەس بولسا جانە ولاردىڭ رەسۋرس­تارىن نىعايتۋعا مۇمكىندىك بە­رىل­سە, ونىڭ ناتيجەسى جاقسى بولۋى ابدەن مۇمكىن.

ەكونوميست-ساراپشى قۋا­نىش­بەك دۇيسەنوۆتىڭ ايتۋىن­­شا, وڭىرلەر دامۋ ءۇشىن مەم­­لە­كەتتىك باعدارلامالار ورىن­­دالىپ, جەكەلەگەن وڭىرلەردىڭ ەكونوميكالىق وسىمگە وڭ-تەرىس اسەرى ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە تەرەڭ زەرتتەلۋى كەرەك. بىزدە وڭىرلەردىڭ قانداي سالالارعا دامۋعا بەيىم ەكەنىنە كوڭىل كوپ بولىنبەيدى. بۇل ولاردىڭ ەكونوميكالىق ستراتەگياسىن ايقىنداۋعا كە­دەرگى كەلتىرەدى. قالعان ءوڭىردى ساقتايمىز دەپ قولداعى باردان ايىرىلىپ قالۋعا بولمايدى. «بيۋدجەتارالىق قاتى­ناستاردىڭ قازىرگى جۇيەسى ار­قىلى وڭىرلەردىڭ وركەندەۋ دەڭگەيىن تەڭەستىرىپ, دامۋدى ىنتالاندىرۋ كەرەك» دەگەن ماسەلەگە ۇكىمەت ءبىرىنشى كەزەكتە ءمان بەرۋى كەرەك. كەيىنگى 20 جىل ىشىندە سەگىز وڭىردەن تەك ءۇش دونور قالدى.

«كەيىنگى بەس جىلدا بيۋدجەت­تىڭ ەلەۋلى بولىگى ۇلتتىق قور­دان كەلەتىن ترانسفەرتتەرگە باي­­لانعان. بۇل – قاۋىپتى ترەند. بىزگە وڭىرلەردەگى وڭدەۋ ونەر­كə­سىبىنىڭ ۇلەسىن جالپى وڭىرلىك ءونىمنىڭ كەمىندە 15–20%-ىنا جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. ء«وندىرىس ديۆەرسيفيكاتسيالانعاندا عانا دو­نورلار سانى تابيعي تۇردە ارتادى. ايماقتاردا əرتاراپ­تان­دى­رىلعان ەكونوميكالىق جۇيە قالىپتاستىرۋ كەرەك, ايتپەسە ول جەردىڭ كىرىسىن تەك سالىقتى ارتتىرۋمەن كوتەرۋ مۇمكىن ەمەس», دەيدى ساراپشى.

ق.دۇيسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى بەس جىلدىڭ قورى­تىن­دىسى كورسەتكەندەي, رەسپۋب­لي­كالىق بيۋدجەتتىڭ سالىق تۇ­سىم­دەرىنە عانا ەمەس, ۇلتتىق قور­دان كەلەتىن ترانسفەرتتەرگە دە تəۋەلدىلىگى قاۋىپتى دەڭ­گەي­گە جەتتى. 2024 جىلدىڭ قورى­تىن­دىسى مەن 2025 جىلدىڭ باسىنداعى قارجى مينيسترلىگى مەن جوعارى اۋديتورلىق پالا­تانىڭ ەسەپتەرىنە قاراساق, رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق تۇسىمدەرىنىڭ جوس­­­­پار­دان قالۋى كەي ايلاردا 2,5–3 ترلن تەڭگەگە دەيىن جەتكەن. «بۇل – جاي عانا ستاتيستيكا ەمەس, بۇل ەلىمىزدەگى ناقتى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ باياۋلاعانىن, بيزنەس سەگمەنتىنىڭ تىنىسى تارىلىپ جاتقانىن بىلدىرەتىن ناقتى دابىل. ال بيىل كۇشىنە ەنگەن جاڭا سا­لىق كودەكسى اياسىندا بىزگە مول­شەرلەمەلەردى مەحانيكالىق تۇردە كوتەرۋدەن بارىنشا قاشۋ كەرەك. مəسەلەن, قوسىمشا قۇن سالىعىن 12%-دان 16%-عا دەيىن ءوسىرۋ قادامى تۇپتەپ كەلگەندە, بيزنەسكە اۋىر جۇك سالىپ, ينفلياتسيانى ودان ءارى قىزدىرۋى مۇمكىن. قازىر مولشەرلەمەنى وسىرگەننەن گورى سالىقتىق əكىم­­شىلەندىرۋدى تسيفرلاندىرۋ ارقىلى وڭتايلاندىرىپ, جيناۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ əلدەقايدا تيىم­دى­رەك بولار ەدى. سونىمەن قاتار ءتيىمسىز سالىق جەڭىلدىكتەرى مəسە­لەسىن شۇعىل تۇردە قايتا قاراۋى­مىز قاجەت», دەيدى ق.دۇيسەنوۆ.

كەيبىر ساراپشىلىق باعا­­­­لاۋ­­لار بويىنشا, شامامەن 7–9 ترلن تەڭگە كولەمىندەگى قارا­جات ءتۇرلى جەڭىلدىكتەر مەن پرەفەرەنتسيالار رەتىندە بيۋدجەتكە تۇسپەي قالىپ وتىر. بۇل – ەكو­نوميكالىق اينالىمعا قوسىل­ماي, مەملەكەت قازىناسىن ورتايتىپ جاتقان ء«ولى كاپيتال». وسى جەڭىلدىكتەرگە تولىق رەۆيزيا جاساپ, ەكونوميكالىق قايتارىمى دəلەلدەنبەگەندەرىن جويۋ ارقىلى بيۋدجەتتىڭ ىشكى رەزەرۆتەرىن ىسكە قوسۋ كەرەك. سونىمەن قاتار ەڭ باستى باعىتتىڭ ءبىرى – كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ۇلەسىن ازايتۋ ارقىلى سالىق بازاسىن كەڭەيتۋ.

«رەسمي دەرەكتەر بۇل كورسەت­كىشتى 2024 جىلدىڭ سوڭىندا 16,71% دەپ كورسەتكەنىمەن, بەي­رەسمي ەسەپتەر بويىنشا ول 30%-دان دا جوعارى بولۋى مۇم­كىن. سالىق جۇگىن ادال سالىق تولەۋ­شىلەردىڭ يىعىنا مىنگەس­تىرە بەرمەي, «كولەڭكەدە» جاتقان وراسان زور قارجىنى زاڭدى اينالىمعا شىعارۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ ءتيىمدى ءəرى əدىلەتتى شۇعىل شاراسى», دەيدى ساراپشى.

ق.دۇيسەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, وڭىرلەردىڭ قارجىلىق دەربەستىگى – تەك əكىمشىلىك شەشىم ەمەس, فيسكالدىق جۇيەنىڭ تۇبەگەيلى رەفورماسى. «مə­سەلەن, سالىق تۇسىمدەرىنىڭ كوپ بولىگى رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتكە كەتەدى دە, كەيىن سۋبۆەنتسيا رەتىندە كەرى ۇلەستىرىلەدى. 17 وبلىس پەن 3 مە­گاپوليستىڭ تولىق تəۋەلسىز بولۋى ءۇشىن بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردىڭ مودەلىن وزگەرتۋ كەرەك. 2020 جىلدان باستاپ شاعىن جəنە ورتا بيزنەستەن تۇسەتىن كورپوراتيۆتىك تابىس سا­لىعى وڭىرلەرگە قالدىرىلا باس­تادى, بۇل – العاشقى قادام. بىراق ناقتى بəسەكەلەستىك بولۋ ءۇشىن وڭىرلەرگە سالىقتىق پرەفەرەنتسيالار بەلگىلەۋ قۇقىعى مەن ينۆەستيتسيالىق كىرىستەردى باسقارۋ تەتىگى بەرىلۋگە ءتيىس. ونسىز «دەربەستىك» تەك دەكلا­راتيۆتى, جازباشا سيپاتتا قالا بەرەدى», دەيدى ق.دۇيسەنوۆ.

 ەكونوميكالىق ساياساتتى دامىتۋ بارىسىندا وڭىرلەرگە سالىق­تىق جانە بيۋدجەتتىك تəۋەل­سىزدىك بەرۋ كەرەك دەگەن پىكىر ءجيى ايتىلادى. ساراپشىنىڭ ايتۋىن­شا, بيۋدجەتتىك تəۋەلسىزدىك جەرگىلىكتى جەردەگى سالىق بازاسىن كەڭەيتۋگە جول اشادى. «بىزگە «ورتالىق – ءوڭىر» بالانسىن ساقتاۋ ءۇشىن ترانسفەرتتەردىڭ قاتاڭ فورمۋلالىق ەسەپتەۋىنە كوشۋ كەرەك. قاراپايىم تىلمەن ايتساق, بۇل – اقشانى «سۇراعانعا» ەمەس, «ناقتى مۇقتاجعا» بەرۋ دەگەن ءسوز. قازىر وڭىرلەرگە بيۋدجەتتى بولۋدە كوبىنە سۋبەكتيۆتى فاكتورلار, ياعني əكىمدەردىڭ پىسىقتىعى نەمەسە ورتالىق بيلىكتەگى ىقپالى ءرول ويناپ كەتەدى. سوندىقتان بىزگە حالىق سانى, جەر كولەمى, ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋ دەڭ­گەيى سياقتى ناقتى دەرەكتەردى ەسەپتەيتىن ماتەماتيكالىق مودەل كەرەك. سوندا مەملەكەتتىك قارجى «كىم جاقسى سويلەي بىلە­د­ى؟» دەگەن قاعيداتپەن ەمەس, ناقتى əدىلدىكپەن بولىنەدى. بۇل جەرگىلىكتى جەردەگى ماسىلدىقتى ازايتىپ, əكىمدەردى دايىن اقشا­عا سەنىپ وتىرا بەرمەي, ءوز بەتىن­شە ينۆەستيتسيا تارتىپ, تابىس تابۋعا مəجبۇرلەيدى, دەيدى ساراپشى.

الماتى