سۋرەت: iz.ru
پرەزيدەنت بۇل وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋدا سالماقتىلىق, كاسىبيلىك, كەڭ قوعامدىق تالقىلاۋ, ۇزاقمەرزىمدى ۇلتتىق مۇددەلەرگە باعدارلانۋ ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى. ءىس جۇزىندە ماسەلە تەك ينستيتۋتسيونالدىق قايتا قۇرۋدا عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن زاڭ شىعارماشىلىعىنىڭ نەگىزىندە جاتقان ويلاۋ ءتاسىلىن وزگەرتۋدى تالاپ ەتەتىن قوعامدىق سۇرانىستا. وسى تۇرعىدا ابايدىڭ «بىرلىك مالدا ەمەس, اقىلدا» دەگەن ءسوزى جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورما ءۇشىن تىكەلەي ادىسنامالىق باعدار بولا الادى.
قوعامدىق سانادا ءالى دە الدىمەن زاڭ قابىلدانسا, سودان كەيىن عانا وڭ وزگەرىستەر بولادى دەگەن كوزقاراس قالىپتاسقان. الايدا رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ تاجىريبەسى مەن قازىرگى زامانعى ويلاۋ ءتاسىلى بۇل ۇستانىمنىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. شىن مانىندە, زاڭ – باستاۋ نۇكتەسى ەمەس, ول بەلگىلى ءبىر ويلاۋ پاراديگماسىنىڭ, قوعامداعى قۇندىلىقتار, ۇعىمدار مەن كاتەگوريالاردى قالاي تۇسىنەتىنىمىزدىڭ ناتيجەسى.
كەز كەلگەن قوعامدىق ماڭىزى بار قىزمەت ءۇش نەگىزگى فۋنكتسيونالدىق پوزيتسيانى قامتيتىن تۇتاس الەۋمەتتىك بىرلىك. ياعني مۇددەلەردى, ماقساتتى, بولاشاقتىڭ بەينەسىن ايقىندايتىن تاپسىرىس بەرۋشى, نورمالاردى, شەشىمدەردى قابىلداپ, سۋبەكتىلەردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن ۇيىمداستىراتىن باسقارۋشى, قابىلدانعان نورمالار مەن شەشىمدەردى ىسكە اسىراتىن ورىنداۋشى ورتا.
بۇل ۇشتىكتەگى نەگىزگى ءرول تاپسىرىس بەرۋشىگە تيەسىلى. سەبەبى ءدال وسى دەڭگەيدە قىزمەتتىڭ ءمانى مەن ماعىناسى ايقىندالادى. تاپسىرىس بەرۋشى «قىزمەت نە ءۇشىن جۇزەگە اسىرىلادى؟», «ونىڭ تۇپكى ماقساتى قانداي؟», «بۇل ارەكەتتەر قوعامدى قانداي بولاشاققا جەتەلەيدى؟» دەگەن ىرگەلى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى. پوزيتسيا ايقىندالماعان جاعدايدا باسقارۋ يميتاتسياعا, ال زاڭ شىعارۋ فورمالدىلىققا اينالادى.
پرەزيدەنت ءوز سوزدەرىندە «ەستيتىن مەملەكەت», «ادىلەتتى مەملەكەت» جانە كاسىبي پارلامەنت تۋرالى ايتا وتىرىپ, بيلىك جۇيەسىندە قوعامدىق تاپسىرىس بەرۋشى پوزيتسياسىن نىعايتۋ قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى. بۇگىندە قوعام الەۋمەتتىك تاپسىرىستى قالىپتاستىرۋدىڭ جانە ستراتەگيالىق ماقسات قويۋدىڭ سۋبەكتىسىنەن گورى, كوبىنە رەتتەۋ وبەكتىسى رەتىندە كورىنەدى. سوندىقتان ازاماتتاردى قوعامدىق تالقىلاۋلارعا كەڭىنەن تارتۋعا, اناليتيكتەر مەن ساراپشىلاردى جۇمىلدىرۋعا, كەرى بايلانىستىڭ تسيفرلىق پلاتفورمالارىن پايدالانۋعا ەرەكشە ءمان بەرۋ قاجەت. بۇل رەتتە ءسوز فورمالدى دەموكراتيا ەمەس, قوعامدىق وزگەرىستەردىڭ باستاپقى لوگيكاسىن قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى بولىپ وتىر. ياعني قوزعالىس زاڭنان الەۋمەتتىك تاپسىرىسقا ەمەس, سانالى قوعامدىق تاپسىرىستان زاڭعا قاراي جۇرۋگە ءتيىس. مۇنداي قوعامدى اباي «كوكىرەگى ءتىرى قوعام» – ءتىرى ساناعا, اقىل مەن ار-وجدانعا يە قوعام دەپ اتاعان.
ۇلى اقىن التىنشى قارا سوزىندە پايداعا, قورقىنىش پەن تاۋەلدىلىككە قۇرىلعان جالعان بىرلىكتى سىنعا الىپ, قوعامدا ىشكى مازمۇنسىز بىرىگۋدىڭ قاۋىپتى ەكەنىن ەسكەرتەدى. ونىڭ پايىمىنشا, شىنايى بىرلىك – اقىلداعى بىرلىك, ياكي ورتاق جاۋاپكەرشىلىككە, ادال ەڭبەككە جانە ۇزدىكسىز دامۋعا نەگىزدەلگەن سانالى تۇتاستىق. بۇگىن دە بۇل يدەيا وزەكتى. مەملەكەتتىك ولشەمدە ورتاق الەۋمەتتىك ويلاۋ پاراديگماسى قالىپتاسپايىنشا, ەشبىر رەفورما ناقتى ناتيجە بەرمەيدى. قابىلدانعان زاڭدار مازمۇنىن جوعالتادى. ال ازاماتتاردىڭ ساناسى سەرگەك, بەلسەندى بولماسا, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار تەك فورمالدى قۇرىلىم رەتىندە عانا قالادى. وسى رەتتە قوعامدىق ويلاۋ جۇيەسىن قۇرا الاتىن ءادىسناماشىلاردىڭ ءرولى ارتا تۇسەدى. ويتكەنى ولار رەفورمالاردىڭ يدەيالىق نەگىزىن قالىپتاستىرىپ, الەۋمەتتىك تاپسىرىستى جۇزەگە اسىرۋدا لوگيكاسىن جۇيەلەيدى.
قوعام الدىندا ەسەپ بەرەتىن قۇقىقتىق مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋدىڭ باستى شارتى – ازاماتتىق سانانىڭ ورنىعۋى, بىرلەستىكتەر مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋى. وسىعان بايلانىستى وتاندىق ءادىسناماشىلار اتا زاڭدى جانە باسقا دا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋگە ارنالعان الەۋمەتتىك تاپسىرىستىڭ مىناداي قاعيدالارىن ۇسىندى:
1) ەلدىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىعى – جەر, جەر قويناۋى, سۋ, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى جانە ادام – مەملەكەتتىڭ باستى ستراتەگيالىق الەۋەتى, دامۋدىڭ باستاپقى ءارى تۇپكى باعدارلارى;
2) مەملەكەتتىك باسقارۋ سۋبەكتىلەرى: ا) ءوز قىزمەتىندە ديالەكتيكالىق وزگەرىستەردىڭ وبەكتيۆتى ادىستەرىن, فۋنكتسيونالدىق-سيمۆولدىق بەينەلەردىڭ ويشا ءتىلىن جانە فۋنكتسيونالدىق, جۇيەلى ءتاسىلدى قولدانۋعا; ب) قىزمەتتىڭ نەگىزگى سۋبەكتىلەرىنىڭ تيپتىك قيىندىقتارى بانكىن, يننوۆاتسيالار بانكىن جانە جاڭاشىلدار بانكىن قۇرۋعا; ۆ) الدىن الا اپروباتسيادان وتكەن, اشىق فۋنكتسيونالدىق قىزمەت جانە ءوزارا ءىس-قيمىل مودەلدەرى قوسا بەرىلگەن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋگە جانە راسىمدەۋگە; گ) نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ ىسكە اسىرىلۋىن تەكسەرۋدىڭ (ۆەريفيكاتسيانىڭ) قاعيدالارىن باسشىلىققا الۋعا ءتيىس.
ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسى ءالى اياقتالعان جوق. جەرگىلىكتى نە ورتالىق بيلىك ورگاندارىنا دەپۋتاتتاردى تاڭداۋدىڭ بىرىڭعاي فۋنكتسيونالدىق كريتەريلەرى ءالى قالىپتاسپاعان. كوبىنە سايلاۋشىلاردا بىتىراڭقى جەكە جانە توپتىق مۇددەلەر, سۋبەكتيۆتى كوزقاراس باسىم. كاسىبي ەمەس سايلاۋشىلار, نەگىزىنەن, كاسىبي دەپۋتاتتاردى تاڭداي المايدى. وسىعان بايلانىستى قازىرگى تاريحي كەزەڭدە دەپۋتاتتاردى سايلاۋدى ەكى كەزەڭمەن وتكىزۋ ۇسىنىلادى. ءبىرىنشى, كانديداتتاردى جوعارى اناليتيكالىق جانە باسقارۋشىلىق كاسىبيلىك كريتەريلەرى بويىنشا الدىن الا ىرىكتەۋ. ەكىنشىسى, ىرىكتەلگەن كانديداتتاردىڭ وكىلدى بيلىك ورگاندارىنا دەپۋتات بولىپ سايلانۋىنا ءداستۇرلى سايلاۋ ارقىلى قاتىسۋى.
سونداي-اق دەپۋتاتتىققا كانديداتتاردى الدىن الا ىرىكتەۋ فۋنكتسيالارىن جوعارى بىلىكتى كاسىبي ءادىسناماشىلار توبىنا (جۇيەلى اناليتيكتەرگە, عالىمدارعا, زاڭگەرلەرگە, پەداگوگتەرگە, جۋرناليستەرگە, بىلىكتى قوعام قايراتكەرلەرىنە) بەرۋ; ولاردىڭ كاسىبيلىگى ءتيىستى سەرتيفيكاتتارمەن, ناقتى قىزمەت ناتيجەلەرىمەن, كاسىبي قاۋىمداستىقتاردىڭ ۇسىنىمدارىمەن راستالۋى مىندەتتى. وعان قوسا الدىن الا ىرىكتەۋ تەتىگى كانديداتتاردىڭ ءبىلىمىن, پىكىرتالاس ۇيىمداستىرۋ جانە جۇرگىزۋ قابىلەتتەرىن, جۇيەلى ويلاۋ مەن فۋنكتسيونالدىق مودەلدەۋدىڭ زاماناۋي ادىسنامالىق قۇرالدارىن پايدالانا وتىرىپ كوزقاراستاردى كەلىسۋ داعدىلارىن تەكسەرۋدى كوزدەۋگە ءتيىس. ىرىكتەۋ «قوعامدىق وزگەرىستەر مەن ەلدىڭ يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق دامۋىن مودەلدەۋدىڭ ادىستەرى مەن مودەلدەرى» تاقىرىبىنداعى اناليتيكالىق-ازىرلەمەلىك سەمينار تسيكلىن وتكىزۋ ارقىلى جۇرگىزۋ ۇسىنىلادى. وندا سىبايلاس جەمقورلىق, ينفلياتسيا, باعانىڭ ءوسۋى, كاسىبي جاۋاپسىزدىق سياقتى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋگە قاتىستى نورماشىعارماشىلىق قىزمەتتىڭ تيپتىك جاعدايلارى پىسىقتالادى. ال سەمينارلار قورىتىندىسىندا سەرتيفيكات العان كانديداتتار ءداستۇرلى سايلاۋ ارقىلى دەپۋتاتتىققا ۇمىتكەر بولۋ قۇقىعىنا يە بولادى.
بۇگىنگى پارلامەنتتىك رەفورما – بيلىك قۇرىلىمىنىڭ كەزەكتى وزگەرىسى ەمەس, بۇل بۇكىل قوعام ءۇشىن تاريحي تاڭداۋ. ءبىز «كۇنكورىس ءۇشىن» فورمالدى زاڭ شىعاراتىن ەسكى سۇرلەۋمەن جۇرە بەرەمىز بە, الدە ەل بولاشاعىن بىرگە جاسايتىن تەڭ اۆتورعا اينالىپ, كاسىبي پارلامەنت حالىقتىڭ ۇجىمدىق اقىل-ويىن توعىستىراتىن شىنايى بيلىك ينستيتۋتى بولاتىن جۇيەنى قۇرامىز با؟
ۆالەري تسوي,
استانا قالاسى جۇيەلىك اناليتيكا جانە مودەلدەۋ اكادەمياسىنىڭ ديرەكتورى
