ءابجاي ەرلىگى

اراعا جىلدار تۇسكەن سايىن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ سۇراپىل وقيعاسى الىستاپ بارادى. بىراق جەڭىس كۇنى قارساڭىندا ونىڭ جاڭعىرىعى جالپاق ەلدى ارالاپ شىققانداي, سالدارىن ەسكە سالىپ قايتا جاقىنداتا تۇسەدى. وسىعان وراي ەلىمىزدىڭ قاي تۇكپىرىن المايىق سوعىس زاردابىن تارتپاعان, سالقىنىن سەزىنبەگەن بىردە ءبىر شاڭىراق جوق ەكەندىگى, وندا ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ جان اياماي سوعىسقاندىعى, جەڭىس ءۇشىن تەر توگىپ ەڭبەك ەتكەندىگى جانە بۇل ەرلىكتىڭ ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ, تاريح­تا قالعاندىعى ودان ءارى ايقىندالا بەرەدى. جەرلەستەرىمىزدىڭ ەل باسىنا كۇن تۋعاندا ءبىر كىسىدەي اتقا قونىپ, قان مايداندا وزگە دە ۇلت وكىلدەرى­مەن قاتار ءبىر تۋدىڭ استىندا جۇدى­رىقتاي ءتۇيىلىپ جاۋعا باتىل سوققى بەرگەنى ەشۋاقىتتا ۇمىتىلمايدى. ارينە, باتىر اتاعىنا پاراپار ءىس جاساعان سوڭ ونىڭ لايىقتى باعاسى­نا كەنەلىپ, ماداقتالعانى جانعا قۋات بەرەدى. بىراق, ومىردە ءبارى بولا­دى دەگەندەي, لايىقتى جاسال­عان ءىستىڭ جاقسىلىعىن ارتىندا قالعان ۇرپاقتارىنىڭ ماڭگىلىك سەزىنىپ جۇرۋىنەن ارتىق قۇرمەت بار ما ەكەن. 1944 جىلى بەلورۋسسيا جاۋ قولىنان ازات ەتىلدى. بۇل سوعىستا تالاي ادام ەر­لىگى­مەن كوزگە ءتۇستى. سوندا توعى­زىنشى گۆارديا­لىق كاۆالەريالىق كۋبان ديۆيزيا­سىنىڭ 151-ءشى تانك پولكىنىڭ باس­شىلىعى ناعىز جان­قيارلىق ەرلىك كورسەتكەن بىرنەشە جاۋىنگەردى كەڭەس وداعىنىڭ باتى­رى اتاعىنا لايىق دەپ ۇسىنىس ءازىر­لەي­دى. ولار­دىڭ اراسىندا سوناۋ 1937 جىلى باتىس قازاقستان وب­لىسى, كازتالوۆ اۋدانىنان قى­زىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلعان ءابجاي ساليەۆتىڭ دە ەسىمى بولاتىن. ول سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ وتى­زىن­شى جىلدارى بار بولعانى ون جەتى جاسىندا-اق سول كەزدەگى عاجا­يىپ تەحنيكا بولىپ تابىلاتىن تراكتور جۇرگىزۋدى, جوندەۋدى بەس ساۋساقتاي مەڭگەرەدى. سونىڭ سەپتىگى ءتيدى مە, مايدانعا كەلىسىمەن گوركي قالاسىنداعى تانك ۋچيليششەسىن قىسقا مەرزىمدە وقىپ شىعادى. سودان تانك كومانديرى رەتىندە ساۋىتتى تەحنيكانىڭ شىنجىر تابا­نىمەن بەلورۋسسيا, ۋكراينا, باتىس ەۋروپا جەرلەرىن باسىپ ءوتىپ, كوپتەگەن ەلدىڭ حالقىن نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىنان ازات ەتۋگە ءوز ۇلەسىن قوسادى. سوعىس جىلدارىنداعى كەڭەستىك تانكىشىلەردىڭ پراگانى ازات ەتۋدە كەسكىلەسكەن ايقاستارداعى ەرەكشە ەرلىكتەرى تۋرالى تالاي جازىلدى. كوركەم فيلمدەر دە ءتۇسىرىلدى. سول جازبالاردا ءابجاي ساليەۆتىڭ دە ەسىمى بار ەكەن. بىردە ول باسقارعان تانك وقىستان وتقا ورانىپ, ءجۇرىس­تەن شىعادى. سودان قان مايداننىڭ قاق ورتاسىندا جاياۋ قالعان ەكيپاج مۇشەلەرى بوراعان وقتىڭ اراسىمەن ءوتىپ, دامىلداپ تۇرعان نەمىستىڭ “پانتەرىن” باسىپ الادى. الگىنىڭ ساۋىتىنا “100” دەگەن تسيفردى جازا­دى دا, كەرى بۇرادى. ودان ءارى قاپتاعان جاۋدى ءوز تانكىسىمەن تاپتاي جونەلەدى. ال ۆەنگريانىڭ ديۋدا-كەتەد­حا اۋدانىندا ءابجاي ەكيپاجى جاۋدىڭ قورعانىسىن بۇزىپ وتەدى. سودان ولاردىڭ جەلكە تۇسىنان كۇيرەتە سوق­قى بەرەدى. مۇندايدى كۇتپەگەن جاۋ قورشاۋدا قالعان ەكەنبىز دەپ ارا­لارىندا ۇرەي تۋادى. اركىم ءوز الدى­نا قۇتىلۋعا تىرىسا­دى. مىنە, سول ءساتتى ءتيىمدى پايدالانا بىلگەن ساليەۆ 15 اربانى, تىركەمەسى بار 3 كولىكتى جانە 30 اسا فاشيستىك ساربازدار مەن ساردارلاردىڭ كوزىن جويادى. جالپى, ءابجان ساليەۆتىڭ تەحني­كا ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەنى, تانكتى باسقارا بىلۋدەگى شەبەرلىگى, باتىل­دىعى مەن توسىن شەشىمگە كەلۋى ونىڭ ەكيپاج مۇشەلەرىنىڭ تالاي قيىندىقتا جول تابۋىنا كومەگىن تيگىزەدى. 1944 جىلى سلۋتسك قالاسى ءۇشىن ۇرىستا ءابجاي تانكى جاۋ قاپ­تالىنا شىعىپ وقىستان ات وينا­تىپ, الەك سالادى. ساسقان جاۋ نە ىستەرىن بىلمەي اڭتارىلادى. وسى ءساتتى الدىن الا كوزدەگەن ءابجاي تانكى سلۋچ وزەنىن ءبىرىنشى بولىپ كە­سىپ وتەدى. سوسىن نەگىزگى كۇش كە­لىپ جەتكەنشە وتكەلدى ەكيپاج ءمۇ­شە­لەرى قاسىق قاندارى قالعانشا ۇستاپ تۇرادى. بۇل سول كەزدە ناعىز كوزسىز ەرلىك ەدى. ال ەندى بىردە مير قالاسىنا ءوتۋ مۇمكىن بولمايدى. ستوبتسى بەكەتىندەگى تەمىر جول بويىن قورعانعا اينالدىرعان جاۋ تۇمسىق سۇقتىرار ەمەس. جاياۋ اسكەر تۇگىلى ساۋىتتى تەحنيكالار دا قور­عان­­دى بۇزا المايدى. مىنە, وسى كەزدە ءابجاي ءبىر اللاعا سىيىنىپ, تاس ءتۇيىن بەكىنەدى دە ءوزىنىڭ تانكىسى­مەن جارىلعىش سناريادتار تيەلگەن ۆاگوندى كەلىپ تۇيەدى. وراسان جارى­لىس اينالانى قوپارىپ, بار دۇنيەنى توڭكەرىپ تاستايدى. جاۋدىڭ جارىمى جەر جاستانادى. كەڭەستىك اسكەرگە جول اشىلادى. ءسويتىپ, تانك بولىمشەسىنىڭ كو­مان­­ديرى ءابجاي ساليەۆتىڭ سوعىس­تا كورسەتكەن ەرلىگى ەرەكشە باعالا­نا­دى. سوندىقتان ونى باسشىلىق جوعا­رى اتاق – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنادى. بىراق, ومىردە ءبارى بولادى دەپ جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ۇسىنىس ماسكەۋگە دەيىن جەتپەيدى, ۇشاق وققا ۇشىپ, بار قۇجات جانىپ كەتەدى. ايتسە دە, ول ماراپاتتان ادا قالمايدى. جاۋىن­­گەرلىك قىزىل تۋ, “قىزىل جۇل­دىز”, ء“ى دارەجەلى وتان سوعى­سى” وردەندەرىمەن, مەدالدار­مەن جانە جوعارى باس قولباسشى­نىڭ 16 العىسىمەن ماراپاتتالادى. ونىڭ ەرلىگىن ەل ەشقاشان ۇمىتپايدى. الەكساندر تاسبولاتوۆ. ۇلاعاتتى ۇرپاق ۇندەستىگى جەڭىستىڭ مەرەيلى مەرەكەسى جاقىنداعان سايىن جەر-جەردە اعا ۇرپاقتىڭ باتىرلىعى مەن باتىلدىعى جايلى اڭگىمە قىزا تۇسۋدە. وسىنداي تاربيەلىك مانىمەن ەستە قالاتىن “ ۇلى جەڭىستىڭ ۇلاعاتتى ۇرپاعى” دەپ اتالعان جاستار اكتسياسى تالدىقورعاندا جالعاستى. قالا اكىمدىگى مەن “سوۆرەمەننوە وبرازوۆانيە” قوعام­دىق قورى, الماتىدان كەلگەن جوعارى جانە ورتا ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى قاتىسقان اكتسيا جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى مەن جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىگىنەن مول ماعلۇمات بەرۋىمەن ەرەكشەلەنىپ, كوپشى­لىك نازارىن اۋداردى. ورتالىق الاڭعا قالالىق مەكتەپتەردەگى جوعارعى سىنىپ وقۋشىلارى جينالىپ, بولاشاق ماماندىقتارى بويىنشا اقپارات بەرەتىن ارنايى كورمەنى تاماشالاسا, ونداعى فوتوسۋرەتتەر قىزىقتى ستۋدەنتتىك ومىردەن سىر شەرتتى. جاستارعا بۋكلەتتەر مەن شاعىن انىقتاما­لىق­تار تاراتىلىپ, ەرەكشە بەلسەندىلىك تانىتقان وقۋشى­لار ادەبي كىتاپتارمەن ماراپاتتالدى. قوعامنىڭ بەلسەندى كۇشى – ۇلاعاتتى ۇرپاق. دەمەك, ولاردىڭ ۇلى جەڭىستىڭ وتكەن تاريحى مەن بۇگىنگى بەيبىت ءومىر اراسىنداعى بايلانىس جايلى جان-جاقتى ءبىلۋى شارت. كەزدەسۋدە وسى ماسەلەلەر دە نازارعا الىندى. سونىمەن قاتار جاستاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋى ەسكەرىلىپ, تالدىقورعان قالالىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جاستار ءۇشىن بوس جۇمىس ورىندارىنىڭ جارمەڭكەسىن وتكىزدى. باسقا ماماندىقتى مەڭگەرگىسى كەلگەندەرگە تەگىن وقىتاتىن كاسىپ تۇرلەرى ۇسىنىلدى. جاستارعا دەگەن قامقورلىق مۇنىمەن شەكتەلگەن جوق. وبلىستىق سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ورتالىعىنىڭ وكىلدەرى قالاداعى ساۋىقتىرۋ ورىندارىن پايدالانىپ, سپورتپەن جانە دەنە شىنىقتىرۋمەن اينالىسۋعا ۇندەدى. وسىلايشا الماتى مەن تالدى­قورعان قالاسىنىڭ جاستارى ءبىر-بىرىمەن جاقىن تانى­سىپ, كەلەلى كەڭەس قۇرۋعا مۇمكىندىك تۋدى. كەش بارى­سىندا ستۋدەنتتەر مەن جاستار كونتسەرتتىك باعدارلاما­لارى­مەن كوپشىلىكتى قۋانتتى. كۇمىسجان بايجان. الماتى وبلىسى.