بايقال ءبايادىل,
«Egemen Qazaqstan»
ەڭ العاش ەكىباستۇز قالاسىندا وتكەن شاحتەرلەر تويىندا قارا اتى قارا ءۇزىپ كەلگەن. الامان بايگە ەدى. تۇپ-تۋرا جيىرما شاقىرىم. ول تۇستا مۇنداي قاشىقتىققا ات جۇگىرتۋ سيرەك. ءۇمىتىن اقتاپ, ەڭبەگى جانىپ, جارىسقا قوسقان جۇيرىگى ءبىرىنشى كەلگەندە بايگەگە تىگىلگەن كولىكتى العانىنا ەمەس, قازاقى تۇلپاردىڭ جەر تانابىن قۋىرعان جۇيرىكتىگى ءۇشىن الاقايلاپ, اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعانداي باسىنداعى بوركىن اسپانعا اتقان. الامان بايگە سۇراپىل جارىس قوي, اتتىڭ اتى عانا شىدايدى.
– بۇگىندە اعىلشىن جىلقىسىنىڭ باعى جانىپ تۇرعانى راس, – دەيدى ساياتشى كاكەن ەلەشەۆ, – ءاپ ەتكەن بەتتە جاقتان سۋىرىلعان جالعىز جەبەدەي زىمىرايتىنى راس. بىراق الىس قاشىقتىققا بەلى مىقتى قازاقى جىلقىدان ارتىق شاباتىن قىلقۇيرىقتىنىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس. تەك كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە جىلقىعا ءمان بەرىلمەي, تۇقىمىن ازدىرىپ العانىمىز وكىنىشتى. قازىر جەر-جەردە قازاقتىڭ قازاناتىنا جاپ-جاقسى كوڭىل اۋدارىلىپ جاتىر. اتامىز قازاق «جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار» دەگەن ەمەس پە؟! تۇقىمىن جاقسارتىپ, بابىن كەلتىرسەك, بايگەنىڭ ءبارىن الاش جىلقىسى الاتىنىنا ءسوز جوق.
پاۆلودار قالاسىندا 2007 جىلى ۇلتتىق سپورت ويىندارى شەڭبەرىندە ات جارىستان رەسپۋبليكا چەمپيوناتى وتكىزىلگەن. وسى چەمپيوناتتا كاكەن دۇيسەن ۇلىنىڭ «دوللار» دەپ اتالاتىن جورعاسى قارا ءۇزىپ كەلدى. ءتىپتى جارىسقا قاتىسقان, ۇستىنەن سۋ توگىلمەيتىن سان جورعا «دوللارمەن» قۇيرىق تىستەسۋگە دە جاراماعان. ءتورت اياعىن تەڭ باسقان جورعا وزگە جۇيرىكتەردى ارقان بويى جاقىنداتپاعان. اسىرەلەپ ايتقاندا, قوزىكوش جەرگە تاستاپ كەتىپتى.
– ەكەۋىن دە جىلقىنىڭ ءتىلىن جاقسى بىلەتىن ءسابيت اعاي جاراتىپ ەدى. مىنا قويتاس دەگەن جەردە شارۋاشىلىعىم بار. اتبەگى سول جەردە ەكى جۇيرىكتى ابدەن بابىنا كەلتىرگەن, – دەيدى كاكەن دۇيسەن ۇلى, – ەل ەسىندە ەمىس-ەمىس قالعان بۇرىنعىنىڭ جورالعىسى كەي-كەيدە تاڭعالدىراتىنى بار. بايگەگە قاتىساتىن دامەلى جۇيرىكتەردى كوبەڭ سەمىرتىپ بارىپ قايىرادى ەكەن. باستى شارت – بايگە اتىنىڭ جىلىگىنە ماي ءبىتۋى. بۇرىنعىلار جۇيرىكتىڭ جانىنا جاي جىلقىنى ەرتىپ, قوسا باعاتىن بولعان. ابدەن كۇيى جەتتى-اۋ دەگەن كەزدە جاي اتتى سويىپ, جىلىگىن جارىپ, مايدىڭ بىتكەن-بىتپەگەنىن كورگەن. جەمى, سۋى بىردەي بولعان سوڭ ەكى اتتىڭ قوڭدانۋى دا قارايلاس بولادى عوي. جىلىگىندە ماي بولماسا كۇش قايدان بولسىن.
كەيىپكەرىمىز جۇيرىكتى باپتاۋمەن بىرگە بۇل كۇندە تۇقىمى ازايىپ قالعان قازاقتىڭ توبەتى مەن تازىسىن دا باعادى. كوڭىلىنە جاعاتىنى شاشاق قۇلاق تازى. اسىلىندا, تازىنىڭ شىققان جەرى باتىس ازيانىڭ ءۇستىرت دالاسى دەگەن ۇعىم بار. قازاق جەرىنە تازى تۇقىمى سوناۋ ساق زامانىندا كەلگەن بولۋى مۇمكىن. بۇل ويىمىزعا دالەل رەتىندە ءتۇر-تۇلعاسى, دەنە ءبىتىمى تازىعا ابدەن ۇقسايتىن يتتەردىڭ جارتاسقا سالىنعان بەينەلەرى. باعزى زاماندا جۇيرىك ءيتتى, اسىرەسە تازىنى جەتى قازىنانىڭ بىرىنە ساناعان قازاق حالقى ولاردى جارعاق قۇلاقتى جانە شاشاق قۇلاقتى دەپ ەكىگە بولگەن.
– كەشەگى كەڭەس زامانى ورنىعاردىڭ الدىندا اق قاشىپ, قىزىل قۋعان الاساپىراندا قازاق توپىراعىن جايلاعان الاشتىڭ اردا ۇلدارى اتا-باباسىنىڭ كىندىك قانى تامعان قاسيەتتى توپىراقتى تاستاپ, تورتكۇل دۇنيەگە تارىداي شاشىلىپ كەتتى. سونداعى ەڭ باستى سەبەپ, اتا قازاق كەلىمسەككە نامىسىن تاپتاتقىسى, سۇيەگىن سىندىرعىسى كەلمەدى. ەكىنشىدەن, ۇرپاق تاعدىرىن, ونىڭ بولاشاعىن, قانىنىڭ تازالىعىن ويلاعان بولۋى كەرەك. قانشاما جۇرت شەكارا اسىپ, جات ەلگە, ءتىلىن, ءدىلىن, ءداستۇرىن, زاڭىن بىلمەيتىن بوگدە ايماققا, بوتەن جۇرتقا امالسىز قونىس اۋداردى. سول كوشكەن ەل سۇيەگى كىمدەر ەدى؟ جەتى اتاسىنان بەرى ساباسىنان اسىپ توگىلگەن بايلىق, تەپكىلەسە كەتپەس قۇت-بەرەكە, ىقىلىم زاماننان بەرى ءتىنى ۇزىلمەي كەلە جاتقان تەكتىلىك بىتكەن الاشتىڭ اقىرىپ تەڭدىك سۇرايتىن ايبارلى, ايدارلى ۇلدارى مەن قىزدارى ەمەس پە ەدى. سول تەكتىلىگىنىڭ ارقاسىندا الىس اۋعانستاندا, تارپاڭ تيبەتتىڭ ءزاۋلىم شىڭدارىندا, جان اياعى باسپاعان, قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن اپتاپ ىستىق ءشول مەن شولەيتتە ولمەي ءتىرى قالدى. ءتىپتى ولار كەيىن زاۋىت, فابريكا, ءتۇرلى كاسىپورىندار اشىپ, سول ەلدەردەگى باقۋاتتى ادامدارعا اينالدى. ونىڭ ءبارى تۇلا بويعا بىتكەن تۇمسا تەكتىلىكتىڭ ارقاسى, قاننىڭ تازالىعىنىڭ اسەرى ەدى, – دەيدى كاكەن دۇيسەن ۇلى, – كوشكەن ەلمەن بىرگە سان عاسىر بويى دالانىڭ ايبارى بولعان تەگى تازا, تۇقىمى مىقتى ءبورىباسار, تازى مەن توبەت بىرگە كەتتى. قازىر الىس, جاقىن شەتەلدەردە سول قازاق دالاسىنان كەتكەن, ارعى زاماندا ارىستانمەن الىسقان, جولبارىسپەن جۇلقىسقان, قاسقىردى شوپاق قۇرلى كورمەگەن, كەۋدەسى كەرىسكەدەي, بۇقا مويىن قازاقى توبەتتەردەن قالعان تۇقىم ۋاقىت وتە كەلە جاڭا سيپاتپەن دامىپ كەلەدى. قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن الىپ, وشكەنىمىز جانىپ, جوعالعانىمىز تابىلىپ جاتقان بۇگىنگى اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان ايپارا زاماندا ۇلتتىق برەندىمىز, كوركىنە كوزىڭ تويمايتىن, كۇش-قۋاتىنا ءاز جانىڭ سۇيسىنەر قازاقتىڭ توبەت ءيتىنىڭ تۇقىمىن كوبەيتسەك, جاراسىمدى ەمەس پە؟!
جەتى قازىنا جايلى جاراسىمدى اڭگىمە ايتقان كاكەن دۇيسەن ۇلىنىڭ تەكتى توبەت جايلى ايتارى دا از ەمەس. ەڭ ءبىرىنشى ايىرماشىلىعى دەنە بىتىمىندە ەكەن. بىزگە دەيىنگى اتا-بابامىز ءار ءسوزدىڭ بوياۋىن, ءدامىن ايىرا بىلگەن عوي. اتاۋىنىڭ وزىنەن كورىنىپ تۇرعان جوق پا؟ ءبورىباسار, دەمەك, ءبورىنى الاتىن, سوعان شاماسى قاپتال جەتەتىن قايراتتى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرسە كەرەك قوي. ءبورىباساردىڭ باسى ەرەسەن ۇلكەن, مويىنى جۋان, باس پەن مويىن زور كەۋدەگە قولادان قۇيعانداي تۇتاسىپ كەتكەن ءتارىزدى بولادى. ەزۋى جارتى قارىس. ازۋ تىستەرى سالالى, ءارى وتكىر, مىقتى كەلەدى. كەۋدەسى جۋان, اياقتارى ءسىڭىرلى, ۇزىن. شىنتاق كەۋدەدەن ءسال الشاقتاۋ. بەلى ساداقتىڭ جاعىنداي سەرىپپەلى. كۇدىستەۋ بىتكەن مويىن ومىرتقا جوندانىپ بارىپ كۇشتى سەرپىندى بەلگە جىمداسا جالعاسادى. داۋىسى كومەيىنەن, جۇتقىنشاقتىڭ تۇبىنەن بالكىم زور كەۋدەنىڭ وزىنەن شىققان ءتارىزدى قويۋ گۇرىل ارالاسىپ سالماقتى لەپپەن شىعادى.
– ەگەر وسى ىسپەن ونداعان جىل اينالىسىپ جۇرسەم ارينە, ەرمەك دەۋگە كەلمەس. زايىرى, ەرمەك – ەرىككەننىڭ ءىسى. ءوزىڭىز ويلاپ كورىڭىز قازىر مەندە قىرىققا جۋىق اسىل تۇقىمدى يت بار. ەرمەك ەتكەن ادام قىزىعى مەن ازابى بىردەي وسىنشا ءيتتى گەنەتيكا زاڭىن ساقتاي وتىرىپ, وسىرە الار ما ەدى. ول ءۇشىن ايرىقشا ءتوزىم, ەرەكشە ىنتا كەرەك. ءار ءيتتىڭ مىنەز-قۇلقىن قاداعالاۋ, دەنساۋلىعىن كوزدەن تاسا ەتپەۋ, داعدىلاندىرۋ, تاربيەلەۋ كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ازابى مول شارۋا. قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەي تۇرعان مىنا زاماندا يت تۇگىل ادامدى اسىراۋ وڭايعا تۇسپەي تۇرعان شاقتا ەرىككەن ادام ەلۋ يت باعا الار ما ەدى,– دەيدى «تازى, توبەت, ءبورىباسار» رەسپۋبليكالىق فەدەراتسياسىنىڭ باسشىسى ورالبەك قايسانوۆ, – يت اسىراۋمەن جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بويى اينالىسىپ كەلەمىن. اسىل تۇقىمدى ءيتتى ءبىر شەتى اۋعانستان مەن ءبىر شەتى تۇرىكمەنستاننان جينادىم. وتباسىم يت اسىراعانىما قارسى ەمەس. ءار ادامنىڭ الدىنا قويعان ءبىر ماقساتى بولادى عوي. مەنىڭ ماقساتىم وسى. كەيبىر تۇسىنبەيتىن ادامدار باسقاشا دا ويلاۋى مۇمكىن. ال كورشىلەرىم العاشقىدا ۇركە قاراپ, ەپتەپ كۇڭكىلدەگەندەرى دە راس, كەيىن كوندىگىپ كەتتى. ولاي بولاتىنى مەنىڭ توبەتتەرىم كورشىنىڭ قاز-ۇيرەگىن ۇرلايتىن بۇرالقى يت ەمەس. كىسى قاپپايدى. ەشكىمگە زيانى جوق. سوسىن دا كورشى-قولاڭ توبەتتەردىڭ تۇلعاسىن كورىپ تەكتىلىگىن تانىپ ءتانتى بولىپ, وزدەرى دە قىزىقتاپ جۇرەدى. قازىرگى تاڭدا اسىل تۇقىمدى يتتەردى ساتۋ وزىنشە بيزنەس ەكەندىگى دە راس. ءارى تۇقىمى تۇزداي قۇرىپ بارا جاتقان توبەتتەردىڭ قىمبات باعالاناتىندىعى ءارتۇرلى جارىستاردا جۇلدە العان بەلگىلى, اتاقتى توبەتتەردىڭ قۇنى اسا بەرەتىندىگى ەشكىمگە جاسىرىن سىر ەمەس. تۇقىم جاڭالاۋ ءۇشىن ءوزىمىز دە ساتىپ الىپ ءجۇرمىز. تەكتى توبەتتەر بەس مىڭ دوللاردان جوعارى باعالانادى. بىراق مەن توبەتتەردى ساتۋ ءۇشىن ەمەس, ولاردىڭ تۇقىمىن جاڭالاپ, كوبەيتۋ ءۇشىن باعامىن.
يت جەتى قازىنانىڭ ءبىرى دەپ الاشتىڭ سۇڭعىلا قارتتارى تەگىن ايتپاعان. توبەت بارلىقتىڭ, بايلىقتىڭ, تەكتىلىكتىڭ بەلگىسى. قازاق دالاسىن جىرتقىشتان, جاۋدان قورعاپ قالعان توبەتتىڭ جيىرما ءبىرىنشى عاسىردا دا ءومىر سۇرۋگە تولىق قاقىسى بار. تازا تۇقىمدى تازىنىڭ تۇقىمى تۇزداي قۇرىعان شىعار دەپ ويلاۋشى ەدىك. الدىنان كەزىككەن اڭدى قۇتقارمايتىن, يت اتاۋلىنىڭ ىشىندەگى اقىلدىسى, باعزى زاماندا ۇيگە كىرۋ قۇقىعىنا يە بولعان دەگدار تازىنىڭ انە ءبىر كەزەڭدە ەشكىمگە كەرەك بولماي قالعانى دا راس. تازى تۋرالى اۋىزەكى اڭگىمەلەردە كوپ ايتىلادى. اقسۇيەك جۇتتا تىگەرگە تۇياق قالماي, بار مالىنان ايىرىلىپ, اشارشىلىق جايلاعان جىلدارى وسى ەرەيمەن وڭىرىندە ءبىر اۋىلدى ءبىر تازى اسىراپتى دەيتىن اڭىزدار دا بار. اۋىز ادەبيەتىندە دە قۇس تورەسى, ات تۇلپارى ءتارىزدى, ەرەن جۇيرىك تازىلار تۋرالى ءتامسىل ءجيى كەزدەسەدى.
ادەتتە, قازاق تازىسى ارقا, شىعىس, ارال, كاسپي, وڭتۇستىك تازىلارى بولىپ بولىنەدى. نەگىزىندە وندا ورتاق ەرەكشەلىكتەرىنە, سىرتقى تۇرپاتىنا قارايدى. بۇرىنعىلاردىڭ باعامداۋىنا قاراعاندا, قانسوناردا 3-4 قويان ىلگەن تازى ونشالىقتى ماداققا يە بولماسا كەرەك, 4-5 قويان ىلگەن تازىنىڭ جۇيرىكتىگى ورتاشا دەپ باعالانادى. ال كۇنى بويعى قۇيىن پەرەن شابىستان بەلى تالماي, وكپەسى وشپەي, 6-7 قويان قاققان تازى جۇيرىك بولىپ ەسەپتەلسە كەرەك.
ەرەيمەننىڭ ەتەگىندە ەلىنىڭ كەشەگىسىن, باعالىسىن قايتا جاڭعىرتىپ وتىرعان كاكەن دۇيسەن ۇلى بۇگىندە زەينەت دەمالىسىندا. وتىز بەس جاسىنان باستاپ اڭسارى اۋعان وسى ءبىر ىسپەن اينالىسىپ كەلەدى ەكەن. قازىر بۇل وڭىردە ەل اعاسىنان ونەگە الىپ, جەتىنشى قازىنانىڭ جايىن بىلگىسى كەلىپ جۇرگەندەر جىرتىلىپ ايىرىلادى. وسىنداي ۇردىسپەن سايىن دالانىڭ سالتاناتى اسا بەرسە, جاراسىمدى ەمەس پە؟!
اقمولا وبلىسى,
ەرەيمەنتاۋ اۋدانى
