ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنا بيىل دا ادەتتەگىدەي ءۇش فاكتوردىڭ اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. ولار – مۇناي باعاسى, رەسەي ءرۋبلىنىڭ دوللارعا قاتىستى باعامى جانە دوللار يندەكسى. قازاقستان مۇناي ەكسپورتىمەن اينالىسادى. ەندەشە تەڭگە باعامى ءبىرىنشى كەزەكتە «قارا التىننىڭ» قۇنىنا تاۋەلدى. ءرۋبلدىڭ جايى دا – ماڭىزدى فاكتور. ويتكەنى, رەسەي – قازاقستاننىڭ ساۋداداعى نەگىزگى سەرىكتەسى. ال دوللاردىڭ جايى ءبىزدىڭ ەلدىڭ عانا ەمەس, الەمدەگى بىرقاتار مەملەكەتتەردىڭ «باس اۋرۋى» دەسە دە بولعانداي.
قارجى ساراپشىسى اندرەي چەبوتارەۆتىڭ پىكىرىنشە, دوللار تۇراقسىزدىق تانىتۋدا. ەندەشە ونىڭ ءوزى دە السىرەۋى يا نىعايۋى ىقتيمال.
– البەتتە, ءبىز تەڭگە باعامىنا نەگىزىنەن ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ساياساتى اسەر ەتسە دەپ تىلەيمىز. بىراق ازىرشە بۇل مۇمكىن بولماي تۇر. قازىر تەڭگە باعامىن سۇيەمەلدەۋدە بىرنەشە ءادىس قولدانىلىپ وتىر. وسى ورايدا ۇلتتىق بانكتىڭ اشىقتىق اۋىلىنا بەت بۇرعانىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. قارجىلىق رەتتەۋشى ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسيالار تۋرالى اشىق ايتاتىن بولدى جانە تەڭگە باعامىنىڭ قۇبىلمالىلىعىنا قاتىستى ۇنەمى ۇستانىمىن بىلدىرەدى. بۇرىن تەڭگە باعامىن وزدىگىنەن رەتتەيتىن ۇلتتىق بانك سوڭعى ۋاقىتتا نارىقتىق قاتىناستارعا بەيىمدەلە باستادى. ياعني باس بانك ۇلتتىق ۆاليۋتانى قولداۋعا نارىقتىق قاتىناستارعا يەك ارتادى, – دەدى اندرەي چەبوتارەۆ.
قارجىگەر تەڭگەنىڭ ناقتى قانداي ءدالىز شەگىندە قۇبىلاتىنىن اشىپ ايتپادى.
– بولجامنىڭ ءبارى بوس دۇنيە ەكەنىن 2020 جىل دالەلدەپ بەردى. سوندىقتان تەڭگە باعامىنا قاتىستى كەلەر جىلعا بولجام جاساۋعا اسىقپايىق. الەمدىك ەكونوميكاعا اسەر ەتەتىن ءتۇرلى وقيعالاردىڭ اياق استىنان ورىن الاتىنىنا كوزىمىز جەتتى. ەگەر كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا تابىلسا, الەمدىك ەكونوميكا ءوسىم كورسەتەرى انىق. ءدال وسىنداي ستسەناري جالعاسسا, تەڭگە نىعايادى. بۇدان بولەك, بىلتىر وپەك+ مۇناي ءوندىرۋ بويىنشا كەلىسىمدى بەكىتتى. بۇل دا تەڭگە باعامىنا وڭ اسەر ەتەتىن فاكتور. ەگەر كوروناۆيرۋس قايتا ءورشىپ, مۇناي كەلىسىمى «كۇيرەيتىن» بولسا, تەڭگەنىڭ السىرەيتىنى داۋسىز, – دەدى ول.
بانك ماسەلەلەرى بويىنشا تاۋەلسىز ساراپشى نۇرجان بياقاەۆ 2021 جىلى قازاقستان ەكونوميكاسىندا تۇبەگەيلى وڭ وزگەرىستەر ورىن الارىنا كۇمانمەن قاراپ وتىر.
– بىردەن ايتايىن, ەلدىڭ ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن سىرتتان قارىز الۋ دۇرىس ەمەس. جاعدايعا وڭ اسەر ەتەتىن بىرنەشە فاكتور بار. سونىڭ ءبىرى – لوكداۋندى تولىقتاي الىپ تاستاۋ. تاعى ءبىر فاكتور – شەكارانى اشۋ. ياعني بيزنەس بەلسەندىلىك تانىتىپ, اۋەلگى قالپىنا كەلمەيىنشە, وڭ وزگەرىستەر بايقالمايدى. وتكەن جىل شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە اۋىر سوققى بوپ تيگەنى بەلگىلى. مۇنىڭ سالقىنىن قاراپايىم قازاقستاندىقتار دا سەزىندى. جاعدايعا وڭ اسەر ەتەتىن تاعى ءبىر جول بار. ول – ينفلياتسيا دەڭگەيىن تومەندەتۋ. 2020 جىلى ۇلكەن وقيعالار ورىن السا دا, ينفلياتسيا دەڭگەيى 2019 جىلعى كورسەتكىشپەن بىردەي بولدى. ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ينفلياتسيالىق مولشەرلەمەنى تومەندەتىپ, ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءونىمدى كوبىرەك شىعارۋ كەرەك, – دەدى نۇرجان
بياقاەۆ.
جاقىندا قازاقستان مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن قىسقارتۋ جانە «قارا التىننىڭ» باعاسىن ۇستاپ تۇرۋ ماقساتىندا جاسالعان وپەك+ مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەر كەلىسىمىندەگى كونسەنسۋسقا قولداۋ ءبىلدىردى. كەلىسىمگە سايكەس, 2021 جىلدىڭ قاڭتارىندا مۇناي ءوندىرۋ تاۋلىگىنە 7,2 ملن باررەلدەن اسپاۋى كەرەك. ال قازاقستان ءۇشىن 2021 جىلدىڭ قاڭتارىندا تاۋلىگىنە 1,417 ملن باررەل مۇناي ءوندىرۋ مىندەتى جۇكتەلىپ وتىر. وسى ورايدا وتاندىق نارىقتا ون جىلداي ساراپتاما جاساۋمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان Applied Economics Research Centre – AERC مەكەمەسىنىڭ جەتەكشى ساراپشىسى گۇلميرا يسيمباەۆا اتالعان جاعدايعا بايلانىستى پىكىرىمەن ءبولىستى.
– وپەك+ مۇناي ءوندىرىسىن شەكتەۋدى ءساۋىر ايىندا باستادى. Brent سۇرىپتى مۇناي باعاسى COVID-19 سالدارىنان سۇرانىستىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى ايتارلىقتاي تومەندەدى. سول تۇستا تەڭگە دە السىرەپ, ءبىر دوللارعا قاتىستى باعامى 450 تەڭگەگە جەتتى. مۇناي باعاسىن ۇستاپ تۇرۋ جانە ودان كەيىن كوتەرۋ ءۇشىن وپەك+ ەلدەرى 2020-2021 جىلدارى مۇناي ءوندىرىسىن تومەندەتۋگە كەلىستى. سوندىقتان COVID-19-عا قارسى ۆاكتسينا جاساۋ تۋرالى جاڭالىقتىڭ تارالۋىمەن مۇناي باعاسى دا ءوستى. سوعان سايكەس تەڭگەنىڭ دە ايتارلىقتاي نىعايعانىن بايقادىق. دەمەك, تەڭگە باعامى ءۇشىن مۇناي باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى وڭ اسەر ەتپەك. وپەك+ ەلدەرىنىڭ ءوندىرىستى ودان ءارى تەجەۋ ساياساتى مۇناي باعاسىنا, سول ارقىلى تەڭگەگە دە, مۇناي ءوندىرۋشى ەلدەردىڭ ۆاليۋتالارىنا سەرپىن بەرەرى داۋسىز. الايدا كەلىسىمدى ساقتامايتىن مەملەكەتتەر بارىن ۇمىتپاۋ كەرەك. بۇدان بولەك, وپەك+ قۇرامىنا كىرمەيتىن ەلدەردى دە ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. سوندىقتان نارىقتاعى مۇناي جەتكىزىلىمىنىڭ تۇراقتىلىعىنا, سونداي-اق كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋ ۇزاقتىعى مەن قارقىندىلىعىنا بايلانىستى ورىن العان بەلگىسىزدىك كوپشىلىكتى الاڭداتۋدا, – دەدى گۇلميرا يسيمباەۆا.
قارجى ساراپشىسى راسۋل رىسمامبەتوۆ كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينالاردىڭ نارىققا شىعۋىمەن الەمدىك ەكونوميكادا سەرپىلىس پايدا بولارىنا سەنىمدى. سوندىقتان 2021 جىلدىڭ جازىندا بيزنەس قالپىنا كەلۋى مۇمكىن.
– ەگەر ىندەت «اۋىزدىقتالسا», ەل ەكونوميكاسى 2021 جىلدىڭ كۇزىندە قالپىنا كەلىپ, 2022 جىلى ءوسۋ جولىنا تۇسەدى. مۇناي باعاسى باياۋ وسسە, تەڭگەنىڭ جاعدايى جاقسارادى. ال الەمدىك ەكونوميكا جىلدام قالپىنا كەلسە, وندا مۇناي ءوسىپ, تەڭگە ءوزىن جاقسى سەزىنبەك. بۇل – قىسقا مەرزىمگە بولجام. ال ۇزاق مەرزىمدى جاعدايعا مۇنداي وپتيميستىك كوزقاراس تانىتا المايمىن. قالاي دەسەك تە, قازاقستان تاۋار ءوندىرىسىن جولعا قويۋى كەرەك. ايتپەسە, تەڭگە ءاردايىم السىرەي بەرمەك. كەز كەلگەن ۆاليۋتانىڭ باعامى ەل ەكونوميكاسىنىڭ كۇش-الەۋەتىنە بايلانىستى. شيكىزاتقا باعدارلانعان ءبىزدىڭ ەكونوميكا تەڭگەنىڭ دوللارعا قاتىستى باعامى بويىنشا دا, رۋبلگە قاتىستى باعامى دا بويىنشا السىزدىك تانىتىپ كەلەدى. ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىك جانە باسقا دا ماڭىزدى تاۋارلاردى وندىرمەيىنشە, تەڭگەنىڭ نىعايۋى نەعايبىل. ءوز كەزەگىندە تەڭگەنىڭ السىزدىگى قازاقستان ەكونوميكاسىنا تارتىلاتىن كۇردەلى ينۆەستيتسيالاردى تەجەۋى مۇمكىن. بۇل ءتۇپتىڭ تۇبىندە يمپورتتىڭ ۇلعايۋىنا جانە ۆاليۋتانىڭ ودان ءارى السىرەۋىنە اكەپ سوقتىرۋى دا ىقتيمال, – دەدى راسۋل رىسمامبەتوۆ.
تۇپتەپ كەلگەندە بيىل مەملەكەتتەر پاندەميانىڭ سالدارىمەن كۇرەسىپ, ەكونوميكانىڭ ەتەك-جەڭىن جيناۋعا تىرىسادى. جاسالعان قادامداردىڭ قانداي ناتيجە بەرەرى ۋاقىت ەنشىسىندە, ارينە. دەسە دە, 2021 جىل قاي جاعىنان الساق تا, جاۋاپتى كەزەڭ بولماق.
