زەينەتاقى جيناعى – جارىلقايتىن يگىلىك (ىلكىمدى باستاما جاڭا جىلدان باستاپ ىسكە اسىرىلا باستايدى)

قاراجاتىن الۋعا كىمدەردىڭ مۇمكىندىگى بار؟

بىراق اقشانىڭ تيىننان قۇ­رالاتىنى سياقتى تۇرعىن ءۇي دە تۋعان-تۋىستىڭ قولعابىسىمەن قول­­جەتىمدى بولماق. ياعني وتباسى مۇشەلەرىنە جەكە-جەكە جي­ناعىنداعى الۋعا بولا­تىن قارجىنى بىرىكتىرىپ, ور­تاق ماقساتقا پايدالانۋعا مۇم­­كىندىك جاسالىپ وتىر. مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرما­سىمەن قولعا الىنعان بۇل باس­تا­ما كەڭ تالقىلاۋعا ۇسىنى­لىپ, جان-جاقتى ويلاستىرى­لىپ, ءتيىمدى تاسىلدەرى قاراس­تى­رىلدى. ءبىزدىڭ ەلدە بۇرىن-سوڭ­دى بولماعان تىڭ ءىس-شارانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى زاڭ جۇزىندە ناقتىلاندى.

پرەزيدەنت بيىلعى جول­داۋ­ىندا «مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا ەل تۇر­عىن­دارىنىڭ زەي­نەتاقى جيناعىنىڭ ءبىر بو­­لى­گىن پايدالانۋ ماسەلەسى پى­سىقتالدى. بۇل, اسىرەسە, قازىر ەرەكشە ماڭىزدى. 2021 جىل­دىڭ وزىندە بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەي­نەتاقى قورىنىڭ 700 مىڭ سالىمشىسى ءوز جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن تۇرعىن ءۇي الۋعا, ەمدەلۋگە جۇمساي الادى نەمەسە باسقارۋشى كومپانيالاردىڭ يە­لىگىنە بەرەدى. ۇكىمەتكە ۇلت­تىق بانكپەن بىرلەسىپ, وسى جىل­­دىڭ سوڭىنا دەيىن بار­لىق قاجەتتى نورماتيۆتىك-قۇ­­قىق­تىق اكتىلەردى قابىلداپ, دايىن­دىق جۇ­مىستارىن جۇر­گى­زۋ­دى تاپسىرامىن. بۇل رە­فور­ما ەڭبەك قاتىناستارىن اشىق ءارى زاڭ­دى جۇرگىزىپ, زەي­نەتاقى جۇيە­سىنە قا­تى­سۋعا ىن­تالاندىرا­تىن پارمەندى قۇ­­رالعا اينا­لادى», دەپ اتاپ كور­سەتتى.

اتالعان ماقساتتا «قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اك­تىلەرىنە ەكونوميكالىق ءوسۋدى قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تو­لىق­تىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى اياسىن­دا قاجەتتى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر پىسىقتالىپ, 23 جەلتوقساندا پارلامەنت قۇجاتتى قابىلدادى. زاڭعا سايكەس, 2021 جىلدان باستاپ قازاقستاندىقتارعا زەي­­نەت­اقى جيناقتارىنىڭ ءبىر بولىگىن تۇرعىن ءۇي جاعدايلارىن جاقسارتۋعا, قىمبات تۇراتىن ەمدەلۋگە اقى تولەۋگە نەمەسە جەكە باسقارۋشى كومپانيالارعا باسقارۋعا بەرۋگە پايدالانۋ قۇقىعى بەرىلەدى.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى اقمادي سارباسوۆ باس­تامانىڭ ىسكە اسىرىلۋ بارىسىن ءتۇ­سىن­دىرىپ, زەينەتاقى جيناعىن پايدا­لا­نۋعا ۇمىتكەر ازاماتتار ءۇش ساناتقا بولىنەتىنىن ايتتى.

ونىڭ ايتۋىنشا, بىرىنشىدەن, بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قو­رىندا (بجزق) جيناعى بار, ءتيىستى جاستا «جەتكىلىكتى شەگىنەن» اساتىن سوماسى بار جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتارعا جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن پايدالانا الاتىن قۇقىق بەرىلەدى. ەلىمىزدە وسىنداي 760 مىڭ شاماسىندا ازامات بار. ورتا ەسەپپەن ءبىر ادامعا 2,3 ملن تەڭگەدەن كەلەدى. بەلگىلى ءبىر سوما سالىمشىنىڭ شوتىندا قالۋى ءتيىس.

ەكىنشى سانات – زەينەتكەرلەر. ولار زەينەتاقى جيناعىنىڭ 50 پايىزىن الۋى­نا بولادى. بۇل ءۇشىن بازالىق زەينەتاقى مەن مەملەكەت تاراپىنان قوسىلاتىن زەينەتاقىنى قوسا ەسەپتەگەندەگى سوما زەي­نەتكە شىعار الدىنداعى تابىستىڭ 40 پايى­زىنان كەم بولماۋى كەرەك. مۇنداي قازاق­ستاندىقتاردىڭ سانى – 170 مىڭعا جۋىق. ورتا ەسەپپەن ارقايسىسىنا – جارتى ملن تەڭگەدەن.

ءۇشىنشى سانات – زەينەتاقى اننۋيتەتىن رەسىمدەگەن جانە بجزق-دا جيناعى بار ازاماتتار. وندا ورتا ەسەپپەن 23 مىڭ ادامنىڭ ارقايسىسىنا 2,5 ملن تەڭگەدەن كەلەدى.

«جالپى, وسى ءۇش سانات بويىنشا شامامەن 1 ملن ادام زەينەتاقى جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن پايدالانۋعا, الۋعا قۇقىلى. وسى رەتتە زەينەتاقى جيناعىنىڭ نەگىزگى ماقساتى قارتايعان شاقتا تۇراقتى كىرىس­تەر­مەن قامتاماسىز ەتۋ ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. سوندىقتان بارلىق ازاماتقا زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ احۋالىن جانە وتباسىنىڭ قاجەتتىلىگىن ەسكەرە وتى­رىپ, ولاردى الىپ قويۋ ماسەلەسىنە بايىپتى قاراۋ ۇسىنىلادى. ۇكىمەت زەينەتاقى تولەمدەرىن ماقساتتى پايدالانۋ جونىندەگى وكىلەتتى وپەراتوردى ايقىندايدى. ءبىرىنشى كەزەڭدە «وتباسى بانكتى» بەلگىلەۋ ۇسىنىلادى. بارلىق تەتىكتەر ەرەجەلەردە كورسەتىلەدى. تۇر­عىن ءۇي جاعدايلارىن جاقسارتۋ جو­نىن­دەگى قاعيدالاردى يندۋستريا جانە ينفرا­قۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى, ەمدەلۋگە اقى تولەۋ ماسەلەلەرى بو­يىن­شا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى بەكىتەدى. ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر, قاڭتار ايىندا زاڭعا بايلانىستى بارلىق نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلدانىپ, ازاماتتارعا زەينەتاقى جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن بەرۋ تەتىگىن تو­لىعى­مەن ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان», دەدى ا.سارباسوۆ.

وڭتايلى ونلاين پلاتفورما ىسكە قوسىلادى

«بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى» اق باسقارما توراعاسى جانات قۇرمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2020 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنداعى جاعداي بويىنشا 761 مىڭنان اسا ادام زەينەتاقى جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن مەرزىمىنەن بۇرىن پايدالانۋ قۇقىعىن قولدانا الادى, ولاردىڭ شوتتارىندا 2,4 ترلن تەڭگەدەن اسا قاراجات بار.

«جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن الۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان ازاماتتار ۇكىمەت ايقىندايتىن تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ جانە ەمدەۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۋاكىلەتتى وپەراتورعا جۇگىنە الادى. مۇنداي وپەراتور «وتباسى بانك» تقجب بولادى دەپ بولجانۋدا. ۋاكىلەتتى وپەراتوردان حابارلاما العاننان كەيىن بجزق زەينەتاقى جيناقتارىن ۋاكىلەتتى وپەراتوردىڭ ارنايى شوتتارىنا سالۋ ءۇشىن اۋدارۋدى جۇزەگە اسىرادى. بۇل رەتتە سالىمشى بىردەن جەكە تابىس سالىعىن (جتس) تولەۋ تاسىلدەرىنىڭ ءبىرىن تاڭداۋى ءتيىس. جاڭا سالىق كودەكسىنە سايكەس, ازاماتتار جتس ەكى جولمەن تولەيدى: جيناقتاردى العان كەزدە تولىق كولەمدە تولەۋ نەمەسە مەرزىمىن ۇزارتۋ, جتس زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەن كەزدە ءبولىپ تولەنەدى. ودان ءارى بجزق زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ بارلىق كريتەريلەرگە جانە الۋ تالاپتارىنا سايكەستىگىن تەكسەرەدى», دەپ ءتۇسىندىردى زەينەتاقى قورىنىڭ باسشىسى.

ياعني ۋاكىلەتتى وپەراتوردان حابارلاما العاننان كەيىن بجزق بەس جۇمىس كۇنى ىشىندە ۋاكىلەتتى وپەراتورعا زەينەتاقى جيناقتارىنان ءتيىستى اۋدارىمدى جۇزەگە اسىرادى. بانك ءوز كەزەگىندە ءبىر جۇمىس كۇنى ىشىندە سالىمشىنىڭ جيناقتارىن ارنايى شوتتارعا اۋدارادى, وندا اقشا 45 جۇمىس كۇن بويى ساقتالادى. ەگەر سالىمشى بەلگىلەنگەن مەرزىمدە قارجىنى پايدالانۋ ماقساتىن تاڭداماسا, اقشا كەرى قايتارىلادى. زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ قولجەتىمدى سوماسىن بجزق سايتىنداعى جەكە كابينەتتەن نەمەسە موبيلدىك قوسىمشادان بىلۋگە بولادى.

وسىناۋ راسىمدەردى ورىنداۋ ءۇشىن ۋاكىلەتتى وپەراتور رەتىندە وتباسى بانكى بەلگىلەنىپ وتىرعانىن ايتتىق. سەنىم ءبىلدىرىلىپ, تاپسىرىلعان ءىستى ءتيىمدى ۇيلەستىرۋ ءۇشىن بانك بارىنشا ىڭعايلى تاسىلدەردى قاراستىرىپ, جاڭا جىلدىڭ باسىنان باستاپ ارنايى ونلاين پلاتفورمانى ىسكە قوسادى. بۇل جونىندە «وتباسى بانك» اق باسقارما ءتورايىمى ءلاززات يبراگيموۆا كەڭىنەن ايتىپ بەردى.

ونىڭ ايتۋىنشا, ونلاين پلاتفورما زەينەتاقى جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن شەشىپ الۋعا ءوتىنىش بەرۋگە وڭتايلى بولماق. ءوتىنىش بەرۋ ءۇشىن ەلەكتروندى كىلتىڭىز بولسا, جەتكىلىكتى. پورتالدىڭ جۇمىسى وتە قاراپايىم ەكەن. وندا ازامات ءوزىنىڭ زەينەتاقى جيناعىن قانداي ماقساتقا جۇمساعىسى كەلەتىنىن تاڭداي الادى:

ءبىرىنشى ماقسات – جەكە باسپانا ساتىپ العان كەز كەلگەن ازاماتتىق-قۇقىقتىق مامىلەلەر بويىنشا تولىق ەسەپ ايىرىسۋ. بۇل ساتىپ الۋ-ساتۋ شارتى, ۇلەستىك قاتىسۋ, جەكەشەلەندىرۋ, تۇرعىن ءۇي-قۇرىلىس كووپەراتيۆىنە ۇلەستىك قاتىسۋ, ءبولىپ تولەۋ, تۇرعىن ءۇيدى ايىرباستاۋ تۋرا­لى كەلىسىم بولۋى مۇمكىن.

ەكىنشى ماقسات – ادام جاڭا ءۇي ساتىپ الىپ جاتسا, وندا اقشاسىن يپوتەكا بو­يىن­شا العاشقى جارنانى تولەۋگە جۇم­ساۋ.

ءۇشىنشىسى – كەڭ قولدانىسقا يە يپوتە­كا­لىق نەسيە بويىنشا قارىزدى ءىشىنارا نە­مەسە تولىق وتەۋ.

ءتورتىنشىسى – تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جي­ناق جۇيەسى بويىنشا تۇرعىن ۇيگە يپو­تە­كالىق نەسيە الۋ.

بەسىنشىسى – قايتا قارجىلاندىرۋ.

التىنشىسى – تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باعدارلامالارى مەن داعدارىسقا قارسى باعدارلامالار شەڭبەرىندە ساتىپ الۋ قۇقىعىمەن تۇرعىن ءۇيدى ۇزاق مەرزىمدى جالداۋ شارتتارى بويىنشا قارىزدى تولىق وتەۋ.

جەتىنشىسى – ازاماتتىڭ زەينەتاقى جي­ناق­­تارىنىڭ ءبىر بولىگىن مۇقتاج تۋىس­تا­رىنا بەرۋى.

سەگىزىنشىسى – ەمدەلۋ.

ەندى وسىلاردىڭ ىشىنەن كەيبىر ماسە­لە­لەر­گە ناقتىراق توقتالىپ كەتكەن ءجون. ويتكەنى كوپشىلىكتىڭ ءالى دە تو­­لىق تۇ­سىنبەيتىن تۇستارى بارشىلىق. مىسالى, كەيبىر ازاماتتاردى «زەينەتاقى جي­نا­عى­نىڭ ءبىر بولىگىن ۇلەستىرۋگە جاۋاپتى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى, ياعني وتباسى بانكى بولعاندىقتان باسقا بانكتەر ارقىلى يپوتەكا راسىمدەۋگە نەمەسە بار يپوتەكاسىن وتەۋگە بولا ما؟» دەگەن سا­ۋال تولعاندىرادى. وسى رەتتە زەينەتاقى تولەمدەرىن كەز كەلگەن قازاقستاندىق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتە يپوتەكا الۋ ءۇشىن باس­تاپقى جارنا رەتىندە نەمەسە قول­دا­نىس­تاعى يپوتەكالىق قىرىزدى وتەۋ ءۇشىن دە پايدالانۋعا بولاتىنىن ناقتى اتاپ ءوتۋ كەرەك.

سونىمەن قاتار زەينەتاقى جيناق­تارىن جاقىن تۋىستارعا تالاپتاردا كورسەتىلگەن ماقساتتار ءۇشىن پايدا­لانۋعا تابىستاۋعا بولادى. ەرلى-زايىپتىلار مەن جاقىن تۋىستار زەينەتاقى تولەم­دە­رىن تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ودان ءارى پايدالانۋ ءۇشىن بىرىك­تىرە الادى. الايدا جىلجىمايتىن م ۇلىكتى جۇبايىڭىزدان نەمەسە باسقا جاقىن تۋىستارىڭىزدان ساتىپ الۋعا تىيىم سالىنادى. بۇل جالعان كەلىسىمدەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جاسالعان. بۇعان قوسا 2021 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ زەينەتاقى تولەمدەرىن قولدانىپ ساتىپ الىنعان جىلجىمايتىن م ۇلىكتى وعان مەنشىك قۇقىعى تىركەلگەن كۇننەن باستاپ 5 جىل ىشىندە ساتۋعا بولمايدى. بۇل تالاپ پرەزيدەنت ايتقانداي, زەينەتاقى جيناقتارىن قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋ ارقىلى پايدا كورۋدىڭ, الىپساتارلىق امالداردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جانە تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ نەگىزسىز وسۋىنە اسەر ەتپەۋى ءۇشىن قولدانىلادى. ال جاڭا جىلعا دەيىن راسىمدەلگەن, زەينەتاقى تولەمدەرى ارقىلى يپوتەكالىق قارىزى وتەلگەن تۇرعىن ءۇيدى ساتۋعا بولادى.

زەينەتاقى جيناعىنا بايىپتى قاراۋعا باستايدى

جاڭا زاڭ اياسىندا قازاقستاندىقتارعا زەينەتاقى جيناقتارىن ينۆەس­تيتسيا­لاۋ­دىڭ بالاما ساياساتى ۇسىنىلادى. قارجى نا­رى­عىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى تورا­عا­سىنىڭ ورىنباسارى ماريا حاد­جيە­ۆا جيناقتاردىڭ ءبىر بولىگىن قارجى ۇيى­مىنا بەرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان نورمالار تۋرالى ءتۇسىندىردى.

ونىڭ ايتۋىنشا, ۆەدومستۆو اي سا­يىن جوبا قاتىسۋشىلارى ءوز جيناقتارىن اكتسيالارىنا جۇمساعىسى كەلەتىن جەكە باسقارۋشى كومپانيالاردىڭ ءتىزىلىمىن جاسايدى. نەگىزگى كريتەريلەر – جەكە پورتفەلدىڭ بولۋى جانە نارىقتا كەمىندە ەكى جىلدىق جۇمىس ءوتىلى بولۋى كەرەك. ەگەر جەكە كومپانيانىڭ جۇمىسى سالىمشىعا ۇناماسا, ول سالانى وزگەرتە الادى نەمەسە اقشاسىن زەينەتاقى شوتىنا قايتارا الادى.

«زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەننەن كە­يىن ينۆەستيتسيالىق كىرىستى ەسكەرە وتى­رىپ, جيناقتار دەرەكتەرى دە ۇلتتىق بانك­تىڭ باسقارۋىنا قايتارىلادى جانە ودان ءارى بۇل جيناقتار كەستە بويىنشا نەمەسە زەينەتاقى اننۋيتەتى شارتى جاسالعانعا دەيىن تولەمدەر ءۇشىن پايدالانىلادى. ياعني جەكە باسقارۋداعى بۇل اقشا زەينەتاقى جۇيەسىنەن شىقپايدى جانە سالىمشىنىڭ ەڭبەككە جارامسىز بولعان جاستا ومىرلىك ارەكەتىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇعان قوسا كومپانيانىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەكە كاپيتال, زەينەتاقى اك­تيۆ­تەرىنىڭ ەڭ تومەنگى كىرىستىلىگى, ين­ۆەس­­­­تيتسيالىق پورتفەلدى باسقارۋ تا­جىريبەسى جانە زەينەتاقى پورتفەلى شەڭ­بە­رىندە ساتىپ الىنۋى مۇمكىن قارجى قۇ­رالدارىنىڭ تىزبەسى بويىنشا تالاپتار ەنگىزىلدى. ەگەر باسقارۋشى كومپانيا ۇسىناتىن ناقتى كىرىستىلىك نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكت دەڭگەيىندە بەلگىلەنەتىن كىرىستىلىكتەن از بولسا, باسقارۋشى كومپانيا زاڭناما شەڭبەرىندە سالىمشىعا ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن تۋىنداعان ايىرمانى وتەيتىن بولادى. بۇل ءبىر جاعىنان سالىمشى ءۇشىن قوسىمشا كەپىلدىك بەلگىلەۋگە, ەكىنشى جاعىنان ينفلياتسيا بويىنشا مەملەكەت كەپىلدىكتەرىن ىسكە اسىرۋ بولىگىندە بيۋد­­جەتتىڭ الەۋەتتى مىندەتتەمەلەرىن قىس­قار­تۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى م.حادجيەۆا.

تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل پرەزيدەنت ايتقانداي, ەڭبەك قاتىناستارىن اشىق ءارى زاڭدى جۇرگىزىپ, زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋعا ىنتالاندىراتىن پارمەندى قۇرالعا اينالادى دەپ سەنەمىز.