قوعام • 24 جەلتوقسان، 2020

اۋقىمدى رەفورما: ءاربىر قادام ادىلدىككە باستايدى

35 رەت كورسەتىلدى

اسىلىندە، سوت-قۇقىق جۇيەسىندە ادىلدىك پەن تۋرالىق بولمايىنشا جەمقورلىقتى جەڭۋ مەن ازاماتتاردىڭ زاڭدى قۇقىقتارىن اياقاستى ەتپەۋ ماسەلەسىنە قاتىستى قانداي دا ءبىر قادامدار تۋرالى ايتۋ مۇمكىن ەمەس سەكىلدى. سوندىقتان ەلىمىزدە اتالعان سالاعا قاتىستى جۇرگىزىلىپ جاتقان اۋقىمدى رەفورمالاردى – ادىلەتتى مەملەكەت قۇرۋعا دەگەن العاشقى باستامالار دەپ باعالاۋعا بولادى. بۇل تۋرالى «قازاقستانداعى قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسىن جاڭعىرتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» تاقىرىبىندا وتكەن حالىقارالىق دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا دا كەڭىنەن ايتىلدى. ياعني ەلىمىزدەگى ەندىگى ماقسات – سوزدەن ىسكە كوشىپ، كەشەندى، ساپالى ءارى ءتيىمدى رەفورما جۇرگىزۋ بولىپ وتىر.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاع­داي­دا­عى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا وسى سوت-قۇقىقتىق جۇيەنى رەفورمالاۋدىڭ ماڭىز­دى­لى­عىن ­العا تارتىپ، ءتيىستى ورگاندارعا ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەگەن بولاتىن. «زاڭ ۇستەم­دىگى ورنىقپاسا جəنە ازامات­تاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىل­دىك بەرىلمەسە، əلەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق دامۋدىڭ بىردە-ءبىر مىندە­تى تابىستى جۇزەگە اسىرىلمايدى. «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» – بۇل، شىن مəنىسىندە، «Əدىلەتتى مەملەكەت» قۇرۋ تۇجىرىمداماسى»، دەدى ق.توقاەۆ. ەل پرەزيدەنتىنىڭ ايتۋىنشا، ازاماتتاردىڭ مəسەلە­لە­رىن تىڭداپ، كورىپ قانا قويۋ جەتكىلىكسىز. ەڭ باستىسى – دۇ­رىس جəنە ءəدىل شەشىم شىعارۋ قاجەت. پرەزيدەنتىمىز ايتىپ وتىر­عانداي، «قۇقىق قورعاۋ جəنە سوت جۇيەلەرىنە نەگىزگى ءرول جۇك­تە­­لەدى. بۇل سالاعا رەفورما اسا قا­­جەت».

جولداۋدا وكىلەتتىكتەردىڭ اراجىگى ناقتى اجىراتىلعان ءۇش بۋىن­دى مودەل قۇرۋ قاجەتتىلىگى دە ايتىلدى. سول ءۇش بۋىننىڭ ءبىر تارماعى دەپ ەلىمىزدىڭ پوليتسيا قىزمەتىن ايتۋعا بولادى.

– 2018 جىلى ەلباسى ىشكى ىستەر ورگاندارىن كەڭ اۋقىمدى رەفورمالاۋدى باستادى. بيىل مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ حالىققا جولداۋىندا پوليتسيا قىزمەتىن سەرۆيستىك مودەلگە اۋىستىرۋدى جانداندىرۋدى تاپسىردى. ەل پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرمالارى – زاماناۋي، تەحنولوگيالىق تۇرعىدا دامىعان، حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولا الاتىن ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ جۇيەسىن قۇرۋدى كوزدەيدى. ىشكى ىستەر ورگاندارىن جاڭعىرتۋدىڭ 2019-2021 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى رەفورمالاردىڭ باستى قۇرالىنا اينالدى. سونىمەن قاتار بۇگىن­دە ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ ۇيىم­داستىرۋشىلىق-شتاتتىق­ قۇ­­­­رى­لىمى­ وڭتايلاندىرىلعان. ماسەلەن، 106 ارتىق باسقارۋ­شى­لىق بۋىن جانە 1،5 مىڭعا جۋىق باسقارۋشىلىق لاۋازىم جويىلدى. ىشكى ىستەر ورگاندارىنداعى سانى 11%-عا (10500 قىزمەتكەر) قىسقاردى، – دەيدى ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرعىمباەۆ.

ارينە ەلىمىزدەگى سوت-قۇقىق­تىق جۇيەسىندە جاسالىپ جات­­قان قارىمدى قادامدار قايتسە دە جەمىسىن بەرۋى ءتيىس. بۇل ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك باسقا­رۋ جۇيە­سىنە دە وڭ اسەر ەتەتىنى بەلگىلى.

– قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيە­سىنىڭ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ – ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالۋدا. كەيىنگى جىلدارى بۇل سالادا بىرقاتار ماڭىزدى رەفورما جۇرگىزىلدى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ الدىمىزدا زاڭ ۇستەمدىگىن، ادىل­دىكتى جانە حالىقتىڭ قا­ۋىپ­­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بو­يىن­شا جاۋاپتى مىندەت تۇر. قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيە­سىن رەفورمالاۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ قا­بىلداعان شەشىمدەرى كونس­تيتۋتسيا جانە قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى زاڭدا­رىنىڭ ورىن­دا­­­لۋىن، ءبىزدىڭ ازامات­تارى­مىز­دىڭ قۇقىقتارى، بوستان­دىق­تارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قامتا­ما­سىز ەتۋدە كورىنىس تاباتىنىنا سەنىمدىمىن، – دەيدى ادىلەت ءمينيسترى مارات بەكەتاەۆ.

ەلىمىزدىڭ ەڭ قىمبات قا­زى­ناسى – ادام جانە ونىڭ ءومىرى، قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تارى بول­عاندىقتان، ءار وتان­دا­سى­مىز­دىڭ تاعدىرى مەملەكەت ءۇشىن زور ماڭىزعا يە. جازا باسىپ جاڭىلىسقانداردىڭ بار­لى­عىن بىردەي وقشاۋلاۋعا، بوستاندىعىن شەكتەۋگە بولمايدى.

– ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى قازاقستاننىڭ قۇقىق قور­­عاۋ سالاسىندا جۇيەلى ءارى بىرىز­دى­لىكپەن جۇمىس اتقارىلىپ كەلەدى. وسى جۇمىستار ارقىلى مەملە­كەتى­مىزدە تۇراقتىلىق پەن قاۋىپ­سىز­دىكتىڭ جوعارى دەڭگەيى قام­تا­ماسىز ەتىلۋدە. ماڭىزدى باعدار­لامالىق قۇجاتتار مەن تۇجى­رىم­دامالار جۇزەگە اسىرىلدى. ءتيىستى زاڭدار قابىلداندى. حا­لىقارالىق بايلانىستار ورناتىلدى. قىلمىستىق پروتسەسس كەزەڭ-كەزەڭىمەن جەتىلدىرىلىپ كەلەدى. دامىعان ەلدەردىڭ تاجىري­بەسىنە سۇيەنە وتىرىپ، ولار­دىڭ سوتقا دەيىنگى ءوندىرىس ينس­تيتۋتتارى قولدانىلۋدا. ماسە­لەن، 2015 جىلى جاڭا قىل­مىستىق پروتسەسسۋالدىق كودەكس قولدانىسقا ەنگىزىلدى. اتالعان قىلمىستىق كودەكسكە سايكەس، تەرگەۋگە دەيىنگى تەكسەرىس جو­يىلدى. تەرگەۋ سۋدياسى ينستيتۋتى قولعا الىندى. جازالاۋ جۇيەسى رەتتەلىپ، تەڭدەستىرىلدى. بۇدان بىلاي وقشاۋلاۋدان وزگە امال جوق قاۋىپتى قىلمىسكەرلەر عانا باس بوستاندىعىنان ايىرىلاتىن بولادى، – دەيدى باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى مارات احمەتجانوۆ.

ادام تاعدىرىن تارازىعا تارتىپ، اق پەن قارانى اجىراتىپ الۋ – قاشاندا قيىن. ول ءۇشىن قارا قىلدى قاق جاراتىن ادىلدىك پەن ماسەلەنىڭ ءمان جايىن انىق اڭعارا الاتىن تورەلىك قاجەت. تۇپ­تەپ كەلگەندە، ەلىمىزدەگى اۋقىم­دى رەفورمادان كۇتەتىن ناتي­جە دە – وسى.

– پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسى حاتشىلى­عى­­نىڭ باسشىلىعىمەن سوت-قۇقىقتىق جۇيەنى جەتىلدىرۋ، جاڭ­­عىرۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستار باستالدى. جوعارعى سوت جۇمىس توبىنا قازىردىڭ وزىن­دە جاڭا ۇسىنىستار جيىن­تى­عىن ۇسىنىپ ۇلگەردى. ولار سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە، ءۇش بۋىندى مودەل جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن جىلدامداتۋعا، باسەكەلەستىكتى ودان ءارى دامىتۋعا جانە تاراپ­تاردىڭ تەڭدىگىن ناقتى قامتا­ما­­­سىز ەتۋگە باعىتتالعان. سوت ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن جەتىل­دىرۋ ماسەلەسى تۋرالى ايتقان كەزدە تىڭ جاڭالىق رەتىندە «تسيفرلى سوت ساراپتاماسىن» ايتۋعا بولار ەدى. بۇل – IT-ءونىم. ءبىز بەلگىلەنگەن جۇيەگە ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋلار بويىنشا 2 ملن قورىتىندى سوت اكتىلەرى مەن 120 مىڭ ارىزدى جۇكتەدىك. بۇل جۇيە 5 مودۋلدەن تۇرادى. وسىلايشا بۇگىندە ەلىمىزدەگى سوت جۇيەسىن دامىتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بىر­قاتار ناقتى قادام جاسالىپ جاتىر، – دەيدى جوعارعى سوتتىڭ سۋديا­­­سى اسلان تۋكەەۆ.

سىرت كوز – سىنشى. قازاق­ستان­دا جاسالىپ جاتقان جۇيەلى جۇمىستاردىڭ جەمىسىن باعىپ، جەتىستىگىن باعامداپ وتىرعان سا­راپ­شىلار قاۋىمى بار. سول سەبەپتى مۇنداي كاسىبي مامان­دار­دىڭ پىكىرى ەلىمىزدە اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقان كەزەڭدە اسا ماڭىزدى، اۋاداي قاجەت.

– الەم كوز ىلەسپەس جىلدام­دىق­پەن وزگەرىپ جاتىر. ەندەشە، بۇل الەمدى باسقارۋ جۇيەسى دە وزگەرۋى كەرەك دەگەن ءسوز. سونىڭ ىشىندە قىلمىسقا قارسى كۇرەس جانە تۇراقتىلىق پەن ءتارتىپتى ساقتاپ قالۋ ماسەلەسى دە بار. بۇل باسقارۋ جۇيەسى ناق بۇگىن جانە ءبىرجولا وزگەرىپ قويمايدى. ول ۇدايى وزگەرىپ تۇرۋى ءتيىس. ياعني ءبىز ءبىر رەفورما جاساپ الىپ، كەيىن ودان شىعا الماي قالماۋىمىز كەرەك. سەبەبى كەز كەلگەن رەفورمانىڭ سالدارىن ۋاقىت ءوزى رەتتەپ وتىرادى. بۇل رەتتە بارلىق قۇقىق قورعاۋ جۇ­يەسىن رەفورمالاۋ – وبەك­تيۆ­­تى قاجەتتىلىك دەۋگە بولادى. سونى ىسكە اسىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىن­­­داپ وتىر. ءبىز فيزيكالىق تا، ين­تەل­لەك­تۋالدىق تۇرعىدا دا ودان قاشىپ قۇتىلا المايمىز. ماسەلە وندا ەمەس. ماسەلە بۇل رەفورمانى قالاي جۇرگىزۋدە. مەنىڭ ويىم­­­شا، بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى – قاراپايىم. ياعني، سوت-قۇقىقتىق جۇيەنى بولە-جارماي، كەشەندى تۇردە رەفورمالاۋ قاجەت، – دەيدى رەسەي فەدەراتسياسى تەرگەۋ كو­­­ميتەتى ماسكەۋ اكادەمياسىنىڭ قىلمىستىق قۇقىق جانە كريمينولوگيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى يۋري گوليك.

ەلىمىزدەگى قىلمىستىق پرو­تسەس­تەر­دىڭ بۇگىنگى قالىبى مەن ونىڭ الەمدىك كەڭىستىكتە الار ور­نىن اركىم ءارتۇرلى باعام­داي­دى. مۇندايدا ساراپشىلار كوبىنە-كوپ وزگە ەلدەردىڭ زاڭناما جۇيەسىمەن سالىستىرۋ، ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگىن باعامداۋ ارقىلى وي قورىتىپ وتىرادى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى نەگىزىندە قولعا الىنىپ جاتقان اۋقىمدى رەفورما كەزىندە ەلىمىزدىڭ سوت-قۇقىقتىق جۇيەسىن دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن ءار پىكىر ماڭىزدى.

– ءبىراز جىل بۇرىن ءبىز قازاقستانداعى قىلمىستىق پرو­تسەس­­تەردى جەتىلدىرۋ ماسەلەسىن تال­قى­لاعان بولاتىنبىز. ارينە سودان بەرى كوپتەگەن ەرەجە ىسكە اسىرىلدى. مۇنداي دامۋ جولىن تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءجۇرىپ ءوتتى. الايدا قانداي دا ءبىر ساپالى جەتىستىك بار دەي قويۋ قيىن. ءبىز رەسەيدە وتىرىپ-اق جاعدايدى ءجىتى باقىلاپ وتىرامىز. سوندىقتان اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ جەمىسىن ءازىر كورىپ وتىرعان جوقپىز. ماسەلەن، شۆەيتساريانىڭ قۇقىقتىق جۇيەسى 40 جىلعا جۋىق ۋاقىت ازىرلەندى. ونى قولدانىسقا ەنگىزۋدىڭ وزىنە 4 جىلعا جۋىق ۋاقىت قاجەت بولدى. وسىلايشا اتالعان مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق جۇيەسى 2011 جىلى ەنگىزىلىپ، مىنە، 10 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى رەفورما جۇرگىزۋ تۋرالى ەشقانداي باستاما كوتەرىلگەن جوق. ال تمد اۋماعىنداعى مەملەكەتتە ءبارى كەرىسىنشە. مەنى الاڭداتىپ وتىرعانى دا – وسى. سول سەبەپتى رەفورمانى بارىنشا ساپالى ءارى ۇزاق جىلدارعا نەگىزدەلگەن ءتيىمدى ەتىپ جۇرگىزۋ قاجەت، – دەيدى م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى زاڭ فاكۋلتەتىندەگى قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ، ادىلەت جانە پروكۋراتۋرالىق قاداعالاۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور لەونيد گولوۆكو.

بۇل رەفورمالارعا تەك ساراپشىلار عانا ەمەس، ەڭ الدىمەن، وسى وزگە­رىستەردىڭ سوڭعى ناتيجەسىن سەزى­نەتىن قوعام وكىلدەرى، ەل ازا­مات­­تارى ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىر. سەبەبى قاراپايىم قازاق­­ستان­­دىقتاردىڭ مۇددەسى مەن زاڭ­دى قۇ­قىعى ەسكەرۋسىز قالماۋعا ءتيىس.

– ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسى وتىز جىل ىشىندە بار­لىق ماقساتتاردى ورىنداپ، الەم­دەگى وزىق تاجىريبەلەردى ەنگىزىپ، زور جەتىستىككە جەتىپ كە­لە­دى. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حال­قى­­نا جولداۋلارى مەن سويلە­گەن سوزدەرىندە قازىرگى كەزەڭدە الدا جاڭا ماسەلەلەر مەن ۇستانىمدار تۇر­عانىن ايتىپ، سولاردى ورىن­داۋعا تاپسىرمالار بەرگەن ەدى. قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسى ورگاندارىنىڭ قىزمەتى، ولاردى جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرى ۇنەمى قوعامنىڭ نازارىندا. بۇل – بەكەر ەمەس. سەبەبى قازاقستاننىڭ ءار ازاماتى ءوزىنىڭ، وتباسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ەڭ الدىمەن قۇقىق قورعاۋ جانە سوت ورگاندارىنىڭ قىزمەتىمەن بايلانىستىرادى. بۇل رەتتە اتالعان ورگانداردىڭ بەدەلى ءتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى قالىپتاساتىنىن ۇمىت­پاۋىمىز كەرەك. سوندىقتان ءبىرىن­شى ورىنعا ءبىز زاڭ ۇستەمدىگى مەن ادىلدىكتى، حالىقتىڭ قاۋىپسىز­دى­­گىن شىعارامىز، – دەيدى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگو­گيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى تاكير بالىقباەۆ.

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار ارزاندادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار