مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا وسى سوت-قۇقىقتىق جۇيەنى رەفورمالاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن العا تارتىپ, ءتيىستى ورگاندارعا ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەگەن بولاتىن. «زاڭ ۇستەمدىگى ورنىقپاسا جəنە ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرىلمەسە, əلەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بىردە-ءبىر مىندەتى تابىستى جۇزەگە اسىرىلمايدى. «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» – بۇل, شىن مəنىسىندە, «Əدىلەتتى مەملەكەت» قۇرۋ تۇجىرىمداماسى», دەدى ق.توقاەۆ. ەل پرەزيدەنتىنىڭ ايتۋىنشا, ازاماتتاردىڭ مəسەلەلەرىن تىڭداپ, كورىپ قانا قويۋ جەتكىلىكسىز. ەڭ باستىسى – دۇرىس جəنە ءəدىل شەشىم شىعارۋ قاجەت. پرەزيدەنتىمىز ايتىپ وتىرعانداي, «قۇقىق قورعاۋ جəنە سوت جۇيەلەرىنە نەگىزگى ءرول جۇكتەلەدى. بۇل سالاعا رەفورما اسا قاجەت».
جولداۋدا وكىلەتتىكتەردىڭ اراجىگى ناقتى اجىراتىلعان ءۇش بۋىندى مودەل قۇرۋ قاجەتتىلىگى دە ايتىلدى. سول ءۇش بۋىننىڭ ءبىر تارماعى دەپ ەلىمىزدىڭ پوليتسيا قىزمەتىن ايتۋعا بولادى.
– 2018 جىلى ەلباسى ىشكى ىستەر ورگاندارىن كەڭ اۋقىمدى رەفورمالاۋدى باستادى. بيىل مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ حالىققا جولداۋىندا پوليتسيا قىزمەتىن سەرۆيستىك مودەلگە اۋىستىرۋدى جانداندىرۋدى تاپسىردى. ەل پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرمالارى – زاماناۋي, تەحنولوگيالىق تۇرعىدا دامىعان, حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولا الاتىن ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ جۇيەسىن قۇرۋدى كوزدەيدى. ىشكى ىستەر ورگاندارىن جاڭعىرتۋدىڭ 2019-2021 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى رەفورمالاردىڭ باستى قۇرالىنا اينالدى. سونىمەن قاتار بۇگىندە ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق-شتاتتىق قۇرىلىمى وڭتايلاندىرىلعان. ماسەلەن, 106 ارتىق باسقارۋشىلىق بۋىن جانە 1,5 مىڭعا جۋىق باسقارۋشىلىق لاۋازىم جويىلدى. ىشكى ىستەر ورگاندارىنداعى سانى 11%-عا (10500 قىزمەتكەر) قىسقاردى, – دەيدى ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرلان تۇرعىمباەۆ.
ارينە ەلىمىزدەگى سوت-قۇقىقتىق جۇيەسىندە جاسالىپ جاتقان قارىمدى قادامدار قايتسە دە جەمىسىن بەرۋى ءتيىس. بۇل ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە دە وڭ اسەر ەتەتىنى بەلگىلى.
– قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسىنىڭ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ – ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالۋدا. كەيىنگى جىلدارى بۇل سالادا بىرقاتار ماڭىزدى رەفورما جۇرگىزىلدى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ الدىمىزدا زاڭ ۇستەمدىگىن, ادىلدىكتى جانە حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جاۋاپتى مىندەت تۇر. قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ قابىلداعان شەشىمدەرى كونستيتۋتسيا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭدارىنىڭ ورىندالۋىن, ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارى, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋدە كورىنىس تاباتىنىنا سەنىمدىمىن, – دەيدى ادىلەت ءمينيسترى مارات بەكەتاەۆ.
ەلىمىزدىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى بولعاندىقتان, ءار وتانداسىمىزدىڭ تاعدىرى مەملەكەت ءۇشىن زور ماڭىزعا يە. جازا باسىپ جاڭىلىسقانداردىڭ بارلىعىن بىردەي وقشاۋلاۋعا, بوستاندىعىن شەكتەۋگە بولمايدى.
– ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا جۇيەلى ءارى بىرىزدىلىكپەن جۇمىس اتقارىلىپ كەلەدى. وسى جۇمىستار ارقىلى مەملەكەتىمىزدە تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ جوعارى دەڭگەيى قامتاماسىز ەتىلۋدە. ماڭىزدى باعدارلامالىق قۇجاتتار مەن تۇجىرىمدامالار جۇزەگە اسىرىلدى. ءتيىستى زاڭدار قابىلداندى. حالىقارالىق بايلانىستار ورناتىلدى. قىلمىستىق پروتسەسس كەزەڭ-كەزەڭىمەن جەتىلدىرىلىپ كەلەدى. دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, ولاردىڭ سوتقا دەيىنگى ءوندىرىس ينستيتۋتتارى قولدانىلۋدا. ماسەلەن, 2015 جىلى جاڭا قىلمىستىق پروتسەسسۋالدىق كودەكس قولدانىسقا ەنگىزىلدى. اتالعان قىلمىستىق كودەكسكە سايكەس, تەرگەۋگە دەيىنگى تەكسەرىس جويىلدى. تەرگەۋ سۋدياسى ينستيتۋتى قولعا الىندى. جازالاۋ جۇيەسى رەتتەلىپ, تەڭدەستىرىلدى. بۇدان بىلاي وقشاۋلاۋدان وزگە امال جوق قاۋىپتى قىلمىسكەرلەر عانا باس بوستاندىعىنان ايىرىلاتىن بولادى, – دەيدى باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى مارات احمەتجانوۆ.
ادام تاعدىرىن تارازىعا تارتىپ, اق پەن قارانى اجىراتىپ الۋ – قاشاندا قيىن. ول ءۇشىن قارا قىلدى قاق جاراتىن ادىلدىك پەن ماسەلەنىڭ ءمان جايىن انىق اڭعارا الاتىن تورەلىك قاجەت. تۇپتەپ كەلگەندە, ەلىمىزدەگى اۋقىمدى رەفورمادان كۇتەتىن ناتيجە دە – وسى.
– پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسى حاتشىلىعىنىڭ باسشىلىعىمەن سوت-قۇقىقتىق جۇيەنى جەتىلدىرۋ, جاڭعىرۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستار باستالدى. جوعارعى سوت جۇمىس توبىنا قازىردىڭ وزىندە جاڭا ۇسىنىستار جيىنتىعىن ۇسىنىپ ۇلگەردى. ولار سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە, ءۇش بۋىندى مودەل جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن جىلدامداتۋعا, باسەكەلەستىكتى ودان ءارى دامىتۋعا جانە تاراپتاردىڭ تەڭدىگىن ناقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. سوت ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسى تۋرالى ايتقان كەزدە تىڭ جاڭالىق رەتىندە «تسيفرلى سوت ساراپتاماسىن» ايتۋعا بولار ەدى. بۇل – IT-ءونىم. ءبىز بەلگىلەنگەن جۇيەگە ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋلار بويىنشا 2 ملن قورىتىندى سوت اكتىلەرى مەن 120 مىڭ ارىزدى جۇكتەدىك. بۇل جۇيە 5 مودۋلدەن تۇرادى. وسىلايشا بۇگىندە ەلىمىزدەگى سوت جۇيەسىن دامىتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بىرقاتار ناقتى قادام جاسالىپ جاتىر, – دەيدى جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى اسلان تۋكەەۆ.
سىرت كوز – سىنشى. قازاقستاندا جاسالىپ جاتقان جۇيەلى جۇمىستاردىڭ جەمىسىن باعىپ, جەتىستىگىن باعامداپ وتىرعان ساراپشىلار قاۋىمى بار. سول سەبەپتى مۇنداي كاسىبي مامانداردىڭ پىكىرى ەلىمىزدە اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقان كەزەڭدە اسا ماڭىزدى, اۋاداي قاجەت.
– الەم كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن وزگەرىپ جاتىر. ەندەشە, بۇل الەمدى باسقارۋ جۇيەسى دە وزگەرۋى كەرەك دەگەن ءسوز. سونىڭ ىشىندە قىلمىسقا قارسى كۇرەس جانە تۇراقتىلىق پەن ءتارتىپتى ساقتاپ قالۋ ماسەلەسى دە بار. بۇل باسقارۋ جۇيەسى ناق بۇگىن جانە ءبىرجولا وزگەرىپ قويمايدى. ول ۇدايى وزگەرىپ تۇرۋى ءتيىس. ياعني ءبىز ءبىر رەفورما جاساپ الىپ, كەيىن ودان شىعا الماي قالماۋىمىز كەرەك. سەبەبى كەز كەلگەن رەفورمانىڭ سالدارىن ۋاقىت ءوزى رەتتەپ وتىرادى. بۇل رەتتە بارلىق قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ – وبەكتيۆتى قاجەتتىلىك دەۋگە بولادى. سونى ىسكە اسىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. ءبىز فيزيكالىق تا, ينتەللەكتۋالدىق تۇرعىدا دا ودان قاشىپ قۇتىلا المايمىز. ماسەلە وندا ەمەس. ماسەلە بۇل رەفورمانى قالاي جۇرگىزۋدە. مەنىڭ ويىمشا, بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى – قاراپايىم. ياعني, سوت-قۇقىقتىق جۇيەنى بولە-جارماي, كەشەندى تۇردە رەفورمالاۋ قاجەت, – دەيدى رەسەي فەدەراتسياسى تەرگەۋ كوميتەتى ماسكەۋ اكادەمياسىنىڭ قىلمىستىق قۇقىق جانە كريمينولوگيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى يۋري گوليك.
ەلىمىزدەگى قىلمىستىق پروتسەستەردىڭ بۇگىنگى قالىبى مەن ونىڭ الەمدىك كەڭىستىكتە الار ورنىن اركىم ءارتۇرلى باعامدايدى. مۇندايدا ساراپشىلار كوبىنە-كوپ وزگە ەلدەردىڭ زاڭناما جۇيەسىمەن سالىستىرۋ, ارتىقشىلىعى مەن كەمشىلىگىن باعامداۋ ارقىلى وي قورىتىپ وتىرادى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى نەگىزىندە قولعا الىنىپ جاتقان اۋقىمدى رەفورما كەزىندە ەلىمىزدىڭ سوت-قۇقىقتىق جۇيەسىن دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن ءار پىكىر ماڭىزدى.
– ءبىراز جىل بۇرىن ءبىز قازاقستانداعى قىلمىستىق پروتسەستەردى جەتىلدىرۋ ماسەلەسىن تالقىلاعان بولاتىنبىز. ارينە سودان بەرى كوپتەگەن ەرەجە ىسكە اسىرىلدى. مۇنداي دامۋ جولىن تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءجۇرىپ ءوتتى. الايدا قانداي دا ءبىر ساپالى جەتىستىك بار دەي قويۋ قيىن. ءبىز رەسەيدە وتىرىپ-اق جاعدايدى ءجىتى باقىلاپ وتىرامىز. سوندىقتان اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ جەمىسىن ءازىر كورىپ وتىرعان جوقپىز. ماسەلەن, شۆەيتساريانىڭ قۇقىقتىق جۇيەسى 40 جىلعا جۋىق ۋاقىت ازىرلەندى. ونى قولدانىسقا ەنگىزۋدىڭ وزىنە 4 جىلعا جۋىق ۋاقىت قاجەت بولدى. وسىلايشا اتالعان مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق جۇيەسى 2011 جىلى ەنگىزىلىپ, مىنە, 10 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى رەفورما جۇرگىزۋ تۋرالى ەشقانداي باستاما كوتەرىلگەن جوق. ال تمد اۋماعىنداعى مەملەكەتتە ءبارى كەرىسىنشە. مەنى الاڭداتىپ وتىرعانى دا – وسى. سول سەبەپتى رەفورمانى بارىنشا ساپالى ءارى ۇزاق جىلدارعا نەگىزدەلگەن ءتيىمدى ەتىپ جۇرگىزۋ قاجەت, – دەيدى م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى زاڭ فاكۋلتەتىندەگى قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ, ادىلەت جانە پروكۋراتۋرالىق قاداعالاۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور لەونيد گولوۆكو.
بۇل رەفورمالارعا تەك ساراپشىلار عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن, وسى وزگەرىستەردىڭ سوڭعى ناتيجەسىن سەزىنەتىن قوعام وكىلدەرى, ەل ازاماتتارى ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىر. سەبەبى قاراپايىم قازاقستاندىقتاردىڭ مۇددەسى مەن زاڭدى قۇقىعى ەسكەرۋسىز قالماۋعا ءتيىس.
– ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسى وتىز جىل ىشىندە بارلىق ماقساتتاردى ورىنداپ, الەمدەگى وزىق تاجىريبەلەردى ەنگىزىپ, زور جەتىستىككە جەتىپ كەلەدى. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋلارى مەن سويلەگەن سوزدەرىندە قازىرگى كەزەڭدە الدا جاڭا ماسەلەلەر مەن ۇستانىمدار تۇرعانىن ايتىپ, سولاردى ورىنداۋعا تاپسىرمالار بەرگەن ەدى. قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسى ورگاندارىنىڭ قىزمەتى, ولاردى جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرى ۇنەمى قوعامنىڭ نازارىندا. بۇل – بەكەر ەمەس. سەبەبى قازاقستاننىڭ ءار ازاماتى ءوزىنىڭ, وتباسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن ەڭ الدىمەن قۇقىق قورعاۋ جانە سوت ورگاندارىنىڭ قىزمەتىمەن بايلانىستىرادى. بۇل رەتتە اتالعان ورگانداردىڭ بەدەلى ءتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى قالىپتاساتىنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. سوندىقتان ءبىرىنشى ورىنعا ءبىز زاڭ ۇستەمدىگى مەن ادىلدىكتى, حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن شىعارامىز, – دەيدى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى تاكير بالىقباەۆ.
