ونەر • 23 جەلتوقسان، 2020

ۇلتتىق بالەتتىڭ جاڭا بەلەسى

162 رەت كورسەتىلدى

تاۋەلسىزدىك كۇنى «استانا وپەرا» تەاترىندا ەلوردالىق كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلعان «دالا ءۇنى» ۇلتتىق بالەتىنىڭ الەمدىك پرەمەراسى تالعامپاز ونەرسۇيەر قاۋىم ءۇشىن تاماشا تارتۋ بولعانى ءسوزسىز. ويتكەنى ونەردىڭ بۇل ايتۋلى وقيعاسىن كوپشىلىك ەرەكشە تولقىنىسپەن اسىعا كۇتتى. بي تىلىندە بەينەلى بەدەرلەنگەن بالەت شىن مانىندە ۇلتتىق ونەر قورجىنىنا قوسىلعان قوماقتى ولجا دەسەك، تيتتەي دە ارتىق ايتقاندىعىمىز ەمەس.

ولاي دەيتىنىمىز، پرەمەرا قارساڭىندا تەاتر ۇجىمى «دالا ءۇنى» بالەتى – «استانا وپەرانىڭ» بەتكە ۇستار تۋىندىسىنا اينالادى» دەپ باتىل مالىمدەگەن ەدى. البەتتە، بۇل بوس ءسوز ەمەس. وتكەن جۇمادا «استانا وپەرا» ساحناسىندا وتكەن الەمدىك پرەمەرا قازاقستاندىق بالەت دامۋىنىڭ جاڭا اسۋلى كەزەڭىنە اينالىپ، ايتۋلى مادەني وقيعانىڭ باستاۋى بولدى.  «دالا ءۇنى» قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن سالت-داستۇرلەرىن عانا بايانداپ قويماي، جالپى ادامي قۇندىلىقتار تۋرالى دا سىر شەرتەدى. ءومىردىڭ ءمانىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرىپ، ارماننىڭ جۇزەگە اسۋىنا ىنتالاندىرادى. وسىلايشا ول مازمۇندى مۋزىكاسى مەن ۇلتتىق ناقىشىنىڭ ارقاسىندا ايرىقشا ءارى الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىندە ابدەن تۇسىنىكتى بىرەگەي تۋىندىعا اينالدى. 

– «دالا ءۇنى» ۇلتتىق بالەتى – قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك قويىلىم كومانداسىنىڭ تىڭ ويلارىنىڭ تاندەمى. ادەتتە، پىكىرلەستەر جينالعان جەردە شىعارماشىلىق تۋىندايدى. ال ءبىز وراسان زور ويلاردى ومىرگە اكەلىپ جۇرگەن جوعارى دەڭگەيلى كاسىبي مامانداردى تاڭداپ الدىق دەگەن ويدامىن. بۇل قويىلىم ۇلتتىق بالەت ونەرىندەگى ايتۋلى وقيعا بولادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن، –  دەپ اتاپ ءوتتى پرەمەرا الدىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ ديرەكتورى عالىم احمەدياروۆ.

ەرجۇرەك ساۋلەتشىگە قانات بىتىرگەن ارمان تۋرالى وسيەت اڭگىمە زاما­ناۋي حورەوگرافيا تىلىمەن جەتكىزىلەتىن بىرەگەي بالەتكە ونەردىڭ كىل جۇيرىكتەرى اتسالىستى. اتاپ ايتساق، قويۋشى ديريجەر – ابزال مۇحيتدين،  ليبرەتتو اۆتورى – تانىمال قازاقستاندىق كينورەجيسسەر، ستسەناريست، اقىن باقىت قايىربەكوۆ، حورەوگرافيالىق ليبرەتتو اداپتاتسياسىنىڭ اۆتورى – جان فرانسۋا ۆازەل، قويۋشى بالەتمەيستەر – پاتريك دە بانا. ال قويىلىمدا باستى رولدەردى تەاتر پريماسى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ايگەرىم بەكەتاەۆا، عالىمجان نۇرمۇحامەت، دالەر زاپاروۆ، ادەلينا تولەپوۆا، اسەل كەنجەبەكوۆا، جانىبەك احمەديەۆ، ولجاس تارلانوۆ باستاعان تالانتتار شوعىرى كەمەلىنە كەلتىرە كەيىپتەدى.

ليبرەتتو اۆتورى باقىت قايىر­بەكوۆ سپەكتاكلدەگى ءىس-قيمىلداردى تاريحي وقيعالاردان زاماناۋي وقيعالارعا ۇيلەسىمدى ءارى شەبەر اۋىستىرعان. كەيىپكەر­لەردىڭ تاعدىرىن باقىلاپ وتىرعان كورەرمەن قاۋىم قازاقستاننىڭ وتكەنىن، بۇگىنى مەن بولاشاعىن كورە الادى. ۇلى دالا ءوزىنىڭ داستۇرىمەن تىنىس الۋدا – مۇن­دا اتا-بابانى قۇرمەتتەيدى، قاس­­تەرلەيدى. ال ولار، ءوز كەزە­گىندە، وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ العا قا­دام باسۋىنا كۇش-قۋات بە­رەدى. تاۋەلسىزدىك كۇنىن مەرەكەلەۋ قارساڭىندا بالەتتىڭ سيۋ­جەتى، اسىرەسە ەكىنشى ءبولىمى اي­رىقشا وتانسۇيگىشتىك سەزىممەن قابىلداندى. كورەرمەننىڭ كوز الدىندا بوي كوتەرگەن ۇلى دالا شاھارى ءوزىنىڭ اسەم ساۋلەتىمەن، ىشكى دۇنيەسىمەن زالداعى وتىرعان ءاربىر جانعا ايرىقشا اسەر ەتتى.

قويىلىمدى تاماشالاپ وتىرىپ بايقاعان ءھام ءبىزدى ەرەكشە سۇيسىنتكەن جايت – ايتۋلى با­لەتتەگى حورەوگرافيانىڭ تاماشا تارتىمدىلىعى. قويۋشى بالەت­مەيستەر پاتريك دە بانانىڭ ءداس­تۇرلى ۇلتتىق قيمىل-قوزعا­لىس­تاردى پايدالانا وتىرىپ، زاماناۋي بي ءتىلى ارقىلى قازاق حال­قىنىڭ جان-دۇنيەسىن اشا العانى تاڭعالدىردى. سونىڭ ار­قاسىندا سپەكتاكل وزەكتى ءارى ءبىر مەزەتتە كوركەم بولىپ كورىندى. بي كومپوزيتسيالارىنا باس كەيىپ­كەرلەر – ۇل مەن مۋزانىڭ، اكەسى مەن اناسىنىڭ دۋەت ەپيزودتارى، سونىمەن قاتار كەيىپكەر ايەل­دەردىڭ جەكە ۆارياتسيالارى مەن سەزىمگە تولى اداجيو ەندى.

 

– بۇل بالەتتىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى ۇلت­تىق بي ەلەمەنتتەرىنەن قۇ­رال­عان ءداستۇرلى بولىپ كەلەدى. ال ەكىنشى ءبولىمى ستيلگە با­عىن­دىرىلعان ءارى اسەم قالا ءومى­رىن كورسەتەدى. ۇلت­تىق قيمىل-قوز­عا­لىستار ماعان شابىت بەرەدى. مەن ولار­دى زەردەلەيمىن دە، ءوز الەمىمە ەنگىزەمىن. كەيىن ءوزىمنىڭ يكەمىمە ساي ءسال وزگەرتىپ، بەيىمدەيمىن. حورەوگرافيا جاساعان كەزدە مەن ءۇشىن مۋزىكا ءاردايىم ءبىرىنشى ورىندا تۇرادى. اتالعان سپەكتاكلدە ءبىز ت.قاجىعاليەۆتىڭ مۋ­زىكاسىن پايدالاندىق. ول وتە ىڭ­عايلى، سەبەبى اۋەل باستا بالەتكە ارناپ جازىلعان. اتالعان شىعارمانىڭ مەن پايدالانعان بەس ءبولىمى س.راحمانينوۆتىڭ، ي.ستراۆينسكيدىڭ تۋىندىلارىن ەسىمە سالادى، –  دەدى قويۋشى حورەوگراف پاتريك دە بانا.

بالەتمەيستەردىڭ پىكىرىنشە، قازىرگى جاستار اعا بۋىن وكىلدەرى ءتارىزدى كوركەم ويلاۋ قابىلەتىنەن ايىرىلىپ بارادى. ونىڭ ماقساتى – جۇرتشىلىقتى ونەرگە تارتۋ ءارى ولار­عا ونەرگە قاتىستى بولۋعا، ءوز جۇمىسىنىڭ بولشەگى بولۋعا مۇمكىندىك بەرۋ. بالەتمەيستەر ءۇشىن كورەرمەندەردىڭ شىمىلدىق تۇرىلگەننەن كەيىن سپەكتاكلدى كو­رىپ، قول شاپالاقتاپ، سوسىن كەتىپ قانا قويماي، ولاردىڭ ءبارىن سە­زىنىپ، وي تولعاپ، وزدەرىنە ءتان سيۋجەت تابا بىلگەندەرى ماڭىزدى.

– ادامزاتقا ەۆوليۋتسيا، زاما­ناۋيلىق، دامۋ قاجەت. بىراق سونىمەن بىرگە بۇل بالەت ەگەر كىم دە كىم ءوزىنىڭ وتكەنىن، اعا بۋىن ءداستۇرىن ۇمىتقان بولسا، ونداي ادام ءوزىنىڭ ءتۇپ تامىرىن دا جوعالتادى دەگەن كوركەم استارلى ويدى دا مەڭزەيدى،  – دەدى حورەوگراف.

وسى ورايدا قويۋشى حورەوگراف پاتريك دە بانا ونەرى الەمدىك دەڭ­گەيدە مويىندالعانىن اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى. ول ءتۇرلى ەلدە ۇلتتىق با­لەتتەردى ساحنالاۋ بويىنشا جە­مىستى جۇمىس ىستەگەن. اسىرەسە، قىتايدا قويعان سپەكتاكل وعان ۇل­كەن تانىمالدىلىق اكەلدى. ون­دا پاتريك دە بانا ءبىر جارىم عا­سىرلىق تاريحى بار ۇلتتىق اڭىز­بەن جۇمىس ىستەپ، ونى زاماناۋي بالەتكە اينالدىرعان. بۇدان بولەك تۇركيادا، جاپونيادا ۇلت­تىق بالەتتەردى زور تابىسپەن كو­رەر­مەن نازارىنا ۇسىنعان تاماشا تالانت. بالەتمەيستەر قاي جەردە ەڭبەك ەتپەسىن، ارتىستەرگە ءبىر عانا تالاپ قويادى – ءتارتىپ، ويلانا الۋ، جەكە زەرتتەۋ جۇرگىزۋ، ماتەريالدى زەردەلەۋ جانە سوليستەردىڭ جانىن سالىپ جۇمىس ىستەۋى. مىنە، وسى تا­لاپ­تىڭ ارقاسىندا ەلوردالىق كورەر­مەن تەڭدەسسىز بالەتتىڭ كۋاسى بولدى.

ال بالەتتىڭ مۋزىكالىق نەگىزى تىپتەن تارتىمدى. ارلەۋشى كومپوزيتور كارلوس پينو-كينتانا ءتول شىعارماسىنداعى مۋزىكادان، سون­داي-اق قازاقستاندىق اۆتور­لاردىڭ مۋزىكاسىنان دىبىستىق كورىنىستىڭ قۇراستىرماسىن جاسادى. باستى كەيىپكەرلەردىڭ بەي­نەسى تانىمال كومپوزيتورلار قۋات شىلدەباەۆ، رەنات گايسين، تولە­گەن مومبەكوۆتىڭ جارقىن دا ەرەكشە مۋزىكاسىمەن جانە «تۇران» «حاسساق»، «Steppe Sons» فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق انسام­بلدەرىنىڭ بىرەگەي كوم­پوزي­­تسيالارىمەن بەرىلگەن. ءبي­دىڭ ەرەك­شە اسەرلەندىرەتىن وسىناۋ مۋزى­كامەن ۇيلەسكەندىگى سون­شا­لىق، كوپشىلىككە تانىس سارىندار ارتىستەرگە ساحنادا نە ىس­تەۋ كەرەك­تىگىنە جول سىلتەگەندەي  كورىندى.

سپەكتاكلدە كوردەبالەتكە ۇل­كەن جۇكتەمە ارتىلىپتى. با­لەت بەينەسىنىڭ گەومەترياسىن ولار سونداي ناقتىلىق ءارى دال­دىك­پەن جاساعان. وسىنداي ءمىنسىز ۇي­لەسىمدىلىكتىڭ ارتىندا الىپ كۇش پەن ەڭبەك تۇرعانىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەيدى. ەرلەر كور­دەبالەتىنىڭ ورىنداۋىنداعى ساۋ­لەتشىلەر ءبيى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. ءستيلدى قارا شاباداندار وعان ەرەكشە قالا­لىق مانەر ۇستەپ تۇردى. سپەك­تاكلدىڭ وسى بولىمىندە كورەرمەن قاۋىم كورىنىستىڭ نەگىزگى دامۋ تۇ­سىن: ەكى كەيىپكەر – ۇل مەن قارا كيىمدەگى ادام – بالەقوردىڭ (بەك­زات ورىنباەۆ) تەكەتىرەسىن كورە الدى. بەينەلى تۇردە ايتساق، مۇندا جاقسىلىق پەن جاماندىق بەتپە-بەت كەلدى. پرەمەرانىڭ ەكى كۇنىندە دە ءارتۇرلى، بىراق ورىن­داۋشىلىق شەبەرلىگى تۇرعى­سىنان تەڭ تۇسەتىن قۇرام بيلەپ شىق­قانىن اتاپ وتكەن ءجون. ايتا كەتەيىك، حورەوگراف جاس ارتىستەردى ىرىكتەپ الدى. سونىڭ ناتيجەسىندە جالىندى ءھام تالانتتى تاماشا انسامبل ومىرگە كەلدى – ەرلەر كۇش پەن حاريزمانى، ايەلدەر نا­زىكتىك، بايسالدىلىق، اسقاق رۋح پەن تەكتىلىكتى پاش ەتتى.

سپەكتاكلدىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن ۇلدىڭ پارتياسىن ورىنداۋ­شىلار – عالىمجان نۇرمۇحامەت پەن دالەر زاپاروۆ ءوز بەينەلەرىن بىرتىندەپ اشتى. ارتىستەر ءوز كە­يىپكەرىنىڭ قايسار مىنەزىن جەت­كى­زە ءبىلدى. دالەر زاپاروۆ – زور مۋ­زىكالىق قابىلەتكە يە، ءاربىر ارە­كەتىنەن ونىڭ مۋزىكانى ەستىپ، قاز قالپىندا جەتكىزە بىلەتىنى كورىنىپ تۇردى. تەاتر پريماسى اي­گەرىم بەكەتاەۆا مۋزانىڭ ءرولىن ءمىنسىز سومداپ شىقتى. ونىڭ اۋەلەگەن ۇزىن قولدارى، نازىك دەنە ءبىتىمى پارتيانى تە­رەڭ ءارى اسەرلى ەتىپ ورىنداۋعا مۇم­كىندىك بەردى. ال انانىڭ پار­تياسىن ءار كۇندەرى ادەلينا تو­لەپوۆا مەن اسەل كەنجەبەكوۆا ورىندادى. كەيىپكەردىڭ بالا كور­مەي بەينەت شەككەن ايەل بەي­نەسىنەن كوكتىڭ سىيىن الىپ – ۇلىن قۇشقان باقىتتى ايەل كەي­پىنە ءوتۋى ولار ءۇشىن ەڭ كۇردەلى ەپي­زود بولدى. ەكەۋى دە بۇل مىن­دەتتى ۇزدىك ورىندادى. اكەنىڭ رو­لىندە جانىبەك احمەديەۆ پەن ولجاس تارلانوۆ ونەر كورسەتتى. ارتىستەر تاماشا ورىنداۋشىلىق شەبەرلىكتەرىن پاش ەتىپ قانا قويماي، اكتەر رەتىندە تاماشا ويناپ شىقتى. باقسىنىڭ پارتيا­سى – بالەتتەگى باستى رولدەردىڭ ءبىرى. اتالعان رولدەگى سۇلتانبەك عۇماردىڭ دەنە يىلىمدىلىگى مەن ادام نانعىسىز يكەمدىلىگىنە كوز تويمايدى. ايتۋلى پارتيا­نى ەكىنشى قۇرامداعى سوليست سە­رىك ناقىسپەكوۆ تە وزىندىك ەرەك­شەلىكپەن ورىنداپ شىقتى.

زاماناۋي بالەت ونەرى كوبىنەسە تالانتتى حورەوگرافتاردىڭ، لي­برەت­توشىلاردىڭ، سۋرەتشىلەردىڭ، ديريجەرلەر مەن ارتىستەردىڭ قۋاتتى ءيمپۋلسىنىڭ ارقاسىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. «دالا ءۇنى» پرە­مەرالىق قويىلىمىن الار بول­ساق، مۇندا بارلىق سالا ماماندارى ءساتتى توعىستى دەسەك بولادى. كوركەم مادەنيەت پەن ونەردە قايتا وڭدەۋ تاجىريبەسى بوي­لاماعان سالا قالماعانى بەل­گىلى. سەبەبى تۇپنۇسقالىق شى­­عار­­ماشىلىقتىڭ تاپشىلىعى سوڭ­عى ۋاقىتتا اسىرەسە ايقىن سەزى­لىپ ءجۇر. سوندىقتان دا «دالا ءۇنى» بالەتىنىڭ ايرىقشا ءونىم سانالۋى زاڭدىلىق. بۇل ونىڭ مۋزىكاسىنا دا، حورەوگرافياسى مەن ساحنالىق بەزەندىرىلۋىنە دە قاتىستى. وسى تۇستا ايتا كەتەر تاعى ءبىر ەرەكشەلىك – ساحنا جابدىقتارى مينيماليستىك ستيلدە ورىندالعان. سەبەبى سپەك­­تاكلدىڭ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس ايتۋلى بالەت الەمىنىڭ سۇلۋلىعى مەن كەربەزدىگىن پاش ەتۋى ءتيىس. دەكوراتسيالار بويىنشا سۋرەتشى ريكاردو سانچەز كۋەردا كەڭ بايتاق قازاق دالاسىنان  شابىتتانىپ، ۇلتتىق ءستيلدى اڭعارا بىلگەن جانە ءبىرىنشى بولىمدە ساحنا جابدىعىن قار باسقان تابيعات، كەسەنە كورىنىستەرىمەن شىنايى بەزەندىرگەن. ال ەكىنشى بولىمدە ساحنا ءبىرشاما فۋتۋريستىك كو­رىندى. اسپان استىنان بوي كوتەر­گەن جاڭا دالالىق قالا ستسەنو­گرافتىڭ تارتىمدى ولجاسى بول­عانى ءسوزسىز.

ۇلىق مەيرام تاۋەلسىزدىك كۇنىندە ۇلى دالا ءتورى – ەلوردادا مادەنيەت جانە سپورت مي­نيستر­لىگىنىڭ قولداۋىمەن ءھام «سبەربانك» اكتسيونەرلىك قوعا­مىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن تۇساۋى كەسىلگەن «دالا ءۇنى» ۇلتتىق با­لەتى كورەرمەنىنە شىن مانىندە ونەر­دىڭ ناعىز مەرەكەسىن تارتۋ ەتتى. تامىرلى تاريحىمىزدان سىر شەرتكەن قويىلىم وتكەننىڭ ونە­گەسىن بۇگىنگە جەتكىزىپ، بولاشاققا بايىپتى باعدار سىلتەۋىمەن قۇندى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار