ۇلتتىق قۋاتتى نىعايتۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارى

ۇلتتىق جانە ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك ۇلتتىق قۋاتتىڭ كومپونەنتتەرى بولىپ تابىلادى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك اسكەري, سىرتقى, ەكولوگيالىق, اقپاراتتىق, قوعامدىق جانە ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىكتەن تۇراتىن بولسا, ۇلتتىق قۋاتتىلىق ستراتەگيالىق رەسۋرستاردان, سول رەسۋرستاردى ءتيىمدى قولدانۋ مۇمكىندىكتەرىنەن قۇرالادى.

جالپى قۋاتتىلىق پەن كۇشتىڭ استارىندا كەز كەلگەن ۇلت پەن مەملەكەتتىڭ تاعدىرى بار. قۋاتتى ەلدەر ءوز كۇشتەرىنە سەنىپ, ءالسىز ەلدەرگە قارسى اسكەري, ەكونوميكالىق جانە اقپاراتتىق سوعىس اشادى. سول سەبەپتەن دەرجاۆا, ۇلتتىق كۇش ءتارىزدى ۇعىمدارعا نازار اۋدارعان ءجون. دەرجاۆا دەگەنىمىز كەلەسى ۇرپاق الدىندا اسا جاۋاپتى, پاراساتتى بيلىگى بار مەملەكەتتىڭ العا قويعان ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ جانە وسى جولدا موينىنا العان مىندەتتەردى تياناقتى ورىنداۋ قابىلەتى بولىپ تابىلادى. باسقاشا ايتقاندا, الەمدە دەرجاۆا مارتەبەسى بار مەملەكەتتەردىڭ باسقا ەلدەر جاساي المايتىن ءىس-قيمىلداردى جاساۋ قابىلەتى.

مەملەكەتتىڭ باسقا مەملەكەتتى باسقارۋ قابىلەتى, ونىڭ اسا قاجەتتى رەسۋرستارىن باسقارۋ قابىلەتى بولاتىنى ءسوزسىز. سوندىقتاندا باسقا ەلدەردى باسقارۋ دەگەنىمىز سول ەلدەردىڭ رەسۋرستارىن باسقارۋ نەمەسە يەلەنۋ دەگەنگە سايادى. بۇل رەسۋرستارعا حالىق, تەرريتوريا, تابيعي رەسۋرستار, ەكونوميكا, قارۋلى كۇشتەر, اقپاراتتىق كەڭىستىك پەن اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك, ساياسي تۇراقتىلىق جانە باسقالارى ەنەدى. دەمەك, شەتەلدىك ينۆەستورلارعا (رەزيدەنت ەمەس) ستراتەگيالىق رەسۋرستاردى جاپپاي بەرۋدەن گورى, ولاردى وتاندىق ينۆەستورلارعا (رەزيدەنت) بەرىپ, ودان ءارى ولاردى وزگە ەلدەردىڭ رەسۋرستارىن يەلەنۋ, باسقارۋ ماقساتىندا جۇمىلدىرعان ورىندى. سول سەبەپتى تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ قاينار كوزى رەتىندە سانالىپ كەلگەن شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تۇجىرىمىن قايتا پىسىقتاعان ابزال.   

عالىم كەننەت ءۆالتستىڭ (Kenneth Waltz, Theory of International Politics) پىكىرى بويىنشا, ۇلتتىق قۋاتتى حالىقارالىق دەڭگەيدە باعالاعاندا ءداستۇرلى بولىپ كەلگەن گەوگرافيا, جەرگىلىكتى حالىق جانە شيكىزات سياقتى فاكتورلاردىڭ ماڭىزى تومەندەپ, كەرىسىنشە ماڭىزى جوعارى فاكتورلار پايدا بولۋدا. ولار – تەحنولوگيا, ءبىلىم جانە ەكونوميكالىق ءوسۋ.

سايىپ كەلگەندە, كورسەتىلگەن رەسۋرستاردىڭ ەكونوميكاعا بايلانىستى ەكەندىگىن نازارعا الا وتىرىپ, ۇلتتىق قۋاتتىلىقتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىكتەر تۋاتىنى انىق. دەمەك, ۇلتتىق قۋات نەمەسە ۇلتتىق كۇش كەز كەلگەن تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ قولدا بار رەسۋرستاردى پايدالانا وتىرىپ, باسقا ەلدەرگە ىقپال ەتۋدىڭ ستراتەگيالىق قابىلەتى بولىپ سانالادى.

ۇلتتىق قۋات ەلەمەنتتەرى قاتارىنا مىنالاردى قوسۋعا بولادى: گەوگرافيا, تابيعي رەسۋرستار, ءوندىرىس الەۋەتى, قارۋلى كۇشتەر, جەرگىلىكتى حالىق, ۇلتتىڭ مىنەز-قۇلقى, ۇلتتىڭ رۋحى جانە مەملەكەتتى ساپالى باسقارۋ. تۇپتەپ كەلگەندە, جوعارىدا كورسەتىلگەن ۇلتتىق كۇشتىڭ ەلەمەنتتەرىن يگەرۋ جانە ساپالى باسقارۋ تۇرعىسىنان الەمنىڭ 250 شاقتى مەملەكەتىن 5 توپقا بولۋگە ابدەن بولادى (1-كەستە).

وسى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى الەمدەگى مارتەبەسىن كوتەرۋ ءۇشىن تىنىم تاپپاي, ۇزدىكسىز دامۋ ۇستىندە, قۇرلىقتا دا, سۋدا دا جانە اۋەدە (عارىشتا دا) دە باسەكە كۇشەيە ءتۇستى.

1-كەستە. دەرجاۆا مارتەبەسى بويىنشا الەمدىك ەلدەردى باعالاۋ شكالاسى

جاپوندىقتاردىڭ پىكىرىنشە, ۇلتتىق كۇش نەعۇرلىم جوعارى, مىقتى بولسا, مەملەكەت العا قويعان ستراتەگيالىق ماقساتتارىنا سوعۇرلىم وڭاي جەتەدى. ولاردىڭ تۇجىرىمى بويىنشا ۇلتتىڭ كۇشى تەك قارۋلى كۇشتەرمەن شەكتەلمەيدى. ول اسكەري ەمەس كومپونەنتتەرگە (ەكونوميكالىق, ديپلوماتيالىق كۇشتەر) دە بايلانىستى.

حالىقارالىق بايلانىستاردا عىلىمي جەتىستىكتەر مەن اسكەري ەمەس الەۋەتتى كەڭىنەن پايدالانۋ وركەنيەتتى ەلدەرگە ءتان ۇدەرىس. ەلدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارعا جەتۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن, ول اسا قاجەتتى ءارالۋان, ارقيلى رەسۋرستارمەن تولىققاندى قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك. كەز كەلگەن پرەزيدەنتتىڭ نەمەسە پرەمەر-ءمينيستردىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتتەرىنە ەڭ الدىمەن ءوز ۇلتىنىڭ قۋاتىن دامىتۋ جاتاتىنى بەلگىلى. سونداي-اق دامىتۋ وبەكتىلەرىنە ەلدىڭ اۋماعى مەن مەملەكەتتىك ءتىل, ازاماتتاردىڭ تۇرمىسى, مۇددەلەرى, ءومىر ساپاسى مەن داستۇرلەرى ت.ب. ەنەدى.

شىعىس پەن باتىستىڭ دەرجاۆا مارتەبەسىنە قول جەتكىزگەن ەلدەردە ىرىكتەلگەن دوكترينالاردى زەردەلەي وتىرىپ, قازاقستان ۇلتتىق قۋاتى مەن ۇلتتىق كۇشىن ءۇش ولشەممەن ايقىنداۋعا بولادى:

1) قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بايلانىسقا ۇلەس قوسۋ قابىلەتى;

2) داعدارىستى احۋال مەن كۇردەلى حالىقارالىق جاعداي تۋعاندا قازاقستاننىڭ ءومىر ءسۇرۋ قابىلەتى;

3) قازاقستاننىڭ قولدا بار كۇش-قۋات پەن رەسۋرستارىن پايدالانا وتىرىپ (قاجەت بولسا, قارۋلى كۇشتەر ارقىلى ىقپال ەتىپ), ۇلتتىق مۇددەلەردى باسقا ەلدەردە جۇرگىزۋ قابىلەتى.

ءبىرىنشى ولشەم مەملەكەتتىڭ ەكونوميكا جانە قارجى سالاسىنداعى كورسەتكىشتەرىن, ساياسي تۇراقتىلىقتى, سىرتقى ساۋدانى, عىلىم مەن تەحنولوگيانى جانە ت.ب. قامتيدى.

ۇلتتىق كۇشتىڭ ەكىنشى كومپونەنتى مەملەكەتتىڭ جاعرافيالىق ورنىن, قورعانىس الەۋەتىن, ۇلتتىق ءمورالدى, التىن-ۆاليۋتا (ۇلتتىق قور) رەزەرۆتەرىن, ديپلوماتيالىق بەلسەندىلىگىن جانە تيىمدىلىگىن ەسكەرەدى.

ءۇشىنشى ولشەم اسكەري كۇش, جاڭا تەحنولوگيا, ستراتەگيالىق جانە رەزەرۆتىك رەسۋرستار, ەكونوميكالىق قۋاتتىلىق جانە ديپلوماتيالىق مۇمكىندىكتەردەن تۇرادى.

وزگە ەلدەرگە ىقپال ەتۋ تۇرعىسىنان جانە ءىرى مەملەكەتتەر بويىنشا ءتيىستى دەرەكتەر مەن ەسەپتەر بولعاندىقتان قازاقستاندى قوسا العاندا, 2-كەستە جاسالىندى.

2-كەستە. باسقا ەلدەرگە ىقپال ەتۋگە قاجەتتى رەسۋرستار مەن ولاردىڭ نەگىزگى ينديكاتورلارى

دەرەك: Comprehensive National Strength: ABasic Study (Summary) مالىمەتتەر نەگىزىندە اۆتوردىڭ ەسەبى.

ەكونوميكالىق كۇش ارقىلى پايدا بولاتىن قاراجات رەسۋرستارى بولماسا, مەملەكەت جاڭا قارۋ-جاراق تۇرلەرىن ساتىپ الا المايدى, قورشاعان ورتانى قورعاۋعا قاجەتتى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋى تومەندەيدى, ۇنەمى سىرتتان قارىز الادى.

كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ قارجى رەسۋرستارى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ء(ىجو) ابسوليۋتتىك كولەمىنە بايلانىستى. نەعۇرلىم ءىجو كوپ بولسا, سوعۇرلىم مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ اۋقىمى مول بولادى. ءىجو مەن قارجى رەسۋرستارىن جوعارى دەڭگەيدە ۇنەمى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قازاقستانعا ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق ءوسۋ اۋاداي قاجەت.

ۇلتتىق قۋات اياسىندا ەكونوميكالىق كۇشتىڭ باستى ولشەمى ەلدىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرىنىڭ كولەمى بولىپ تابىلادى. ۇلتتىق بانكتىڭ رەسمي دەرەكتەرىنە زەيىن سالساق, 2011 جىلعى مامىر ايىندا قازاقستاننىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى $36 ملرد-قا جەتسە, 2019 جىلدىڭ مامىر ايىندا $28 ملرد-قا تومەندەگەن. دەمەك, ەكونوميكالىق كۇشىمىزدىڭ ازايعاندىعى بايقالادى.

تولەم تەڭدىگى (بالانس) شەڭبەرىندە قىزمەت كورسەتۋ سالدوسى بويىنشا قازاقستاندا ەشۋاقىتتا پروفيتسيت بولماي, ىلعي دەفيتسيت بولىپ كەلدى. ياعني قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرى اياسىندا سىرتتان بىزگە كىرگەن ۆاليۋتالار سىرتقا قازاقستاننان كەتكەن ۆاليۋتالاردان وتە از. سول سەبەپتى قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىندا ەكسپورتقا باعىتتالعان بارلىق جوبانى كەشەندى قولداۋ قاجەت.

ۇلتتىق قۋات جانە تولەم بالانسى تۇرعىسىنان زاماناۋي كەيس: جاقىندا 20 جاستاعى قازاقستاندىق يمانبەك زەيكەنوۆ Remix جانرى بويىنشا الەمنىڭ ەڭ جوعارى جۇلدەسى گرەمميگە(اقش) ۇمىتكەر بولدى. وسى ورايدا, يمانبەكتىڭ تالانتىن جانە باتىس ەلدەرىندە وعان دەگەن سۇرانىستى ەسكەرە وتىرىپ, قارجى, مادەنيەت, اقپارات, سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى, پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى مەن ۇلتتىق بانك بىرلەسىپ, جەرلەسىمىزدىڭ ءونىمىن ەكسپورتتاۋ, ەلگە ۆاليۋتانى ەنگىزۋ جونىندە جول كارتاسىن ازىرلەگەنى كەرەمەت بولار ەدى. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي قادامدار بايقالماي وتىر. دەمەك, مەملەكەتتىك قىزمەت پەن مۇددەلى ورگانداردى ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋ كەرەك.

ماتەريالدىق بازيس پەن ەلدىڭ باسقارۋ قۇرىلىمدارى ۇلتتىق قۋاتتىلىق تۇجىرىمداماسىندا اسا ماڭىزدى «قاتاڭ» فاكتورلار بولىپ سانالادى. دەگەنمەن دە قازىرگى زاماندا حالىقتىڭ جاڭا جانە وزىق يدەيالاردى قالىپتاستىرۋ جانە قابىلداۋ قابىلەتتىلىگى «جۇمساق» فاكتورلارى كەڭىنەن تارالۋدا. باسقاشا ايتقاندا, ولار – يدەيالىق فاكتورلار.

سايىپ كەلگەندە, ۇلتتىق قۋات دەگەنىمىز – ستراتەگيالىق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەلدىڭ بارلىق الەۋەتىن جان-جاقتى دامىتىپ, ۇلتتىق قۋات ستراتەگياسىنىڭ شەشۋشى فاكتورلارى رەتىندە ستراتەگيالىق رەسۋرستار, ستراتەگيالىق مۇمكىندىكتەر جانە ستراتەگيالىق رەسۋرستارعا نەگىزدەلىپ قول جەتكىزگەن ناقتى ناتيجەلەر بولىپ سانالادى.

شىنىندا ۇلتتىق قۋاتتىلىق – ەلدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق رەسۋرستارىن شاپشاڭ جۇمىلدىرۋ جانە پايدالانۋ. جالپى ايتقاندا, ۇلتتىق قۋاتتىلىق قولدا بار بارلىق ستراتەگيالىق رەسۋرستارىنا ارقا سۇيەپ, ولار ءارالۋان ستراتە­گيالىق رەسۋرستاردان قۇرالادى.

قورىتىندىلاي كەلگەندە, ۇلتتىق قۋاتتىلىق پەن ۇلتتىق ستراتەگيا­لىق رەسۋرستار مەملەكەتتىڭ باستى ستراتەگياسىنا اسا قاجەتتى كومپونەنتتەر, ولار ءبىر-بىرىنە اۋاداي قاجەت.

«جۇمساق» جانە «قاتاڭ» فاكتورلار ولشەمدەرىن نازارعا الىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قۋاتتىلىعىنىڭ ستراتەگيالىق رەسۋرستارىن نەگىزگى ەكى توپقا بولەمىز (3-كەستە).

3-كەستە. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قۋاتىنىڭ «قاتاڭ» جانە «جۇمساق» فاكتورلارى

ناقتىلاي ايتقاندا, «قاتاڭ» فاكتورلارمەن قوسا ماتەريالدىق ەمەس ستراتەگيالىق رەسۋرستار ياعني «جۇمساق» فاكتورلار دا باسشىلىققا الىنۋعا ءتيىس.

ايتا كەتەتىن جايت, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋلارىندا ۇلتتىق قۋات پەن كۇشتى نىعايتۋعا باعىتتالعان كوپتەگەن تەزيستى بايانداپ, ءتيىستى تاپسىرمالار بەردى. ەندىگى كەزەك, سول تاپسىرمالاردى ورىنداۋدىڭ ساپاسىنا (4-كەستە) بايلانىستى. 

وسى ورايدا, مەملەكەت دەڭگەيىندە كەلەسى تۇجىرىمدامالىق جانە باعدارلامالىق قادامدار جاسالعانى ءجون بولار ەدى:

1. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ۇلتتىق قۋات ماسەلەسىن كوتەرۋى جانە ۇكىمەت پەن پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە تۇجىرىمدامالىق قۇجات جوباسىن ازىرلەۋ تۋرالى ءتيىستى تاپسىرما بەرۋ.
2. ۇلتتىق قۋاتتى قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن عىلىمي مەكەمەلەر ءتىزىمىن ايقىنداۋ جانە ولاردىڭ وكىلەتتىلىكتەرىن پىسىقتاۋ.
3. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە ۇلتتىق قۋاتپەن شۇعىلداناتىن قۇرىلىمدىق بولىمشەنى قۇرۋ نەمەسە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىلىعىنا جۇكتەۋ.
4. مەملەكەت باسشىسىنىڭ №88 جارلىعى اياسىندا جىل سايىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ۇلتتىق قۋاتتىڭ جاي-كۇي تۋرالى» باياندامانى دايىنداۋدى كوزدەيتىن ارنايى تارماقتاردى ەنگىزۋ.

4-كەستە. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جاساعان جولداۋلارىندا ۇلتتىق قۋاتتى نىعايتۋعا باعىتتالعان تۇجىرىمدارى

قايىربەك ارىستانبەكوۆ,

ەكونوميكالىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەسى