تازالىق. تارتىپتىلىك. تۇراقتىلىق. توزىمدىلىك.

جاپون جەرىن جاھاندا وسى ءتورت “ت ” تىرەپ تۇر ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماق­تاستىق ۇيىمىنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات بەكمىرزا ۇلى ساۋداباەۆ باستاعان قازاقستان­دىق رەسمي دەلەگاتسيانى جاھانداعى, جا­پان­­دا­عى جاپونياعا الىپ ۇشقان اقسۇڭقار ۇشاق كۇنشىعىس ەلىنىڭ تاڭعى ارايىندا توكيوعا كەلىپ قوندى. ءتۇن اۋا سەبەزدەگەن اق جاۋىن تاڭعا تالاسا ورمەگىن جيىپ, ادارعى­­سىن تىكتەگەن ەكەن. اڭساپ جەتكەندە اتامىز­داي بولىپ الدان شىعاتىن الاتاۋدىڭ باۋى­رىنداعى اياۋلى الماتىداي بولىپ قارسى الدى ءبىزدى توتىدايىن تارانعان توكيو. ءجۇزى ۇقساس, ءتىلى باسقا, ءتۇرى ۇقساس تىرلىگى وزگەشەلەۋ جاپوندىقتاردى كورگەندە, نەگە ەكەنىن قايدام, كوڭىلىمە اقىندار اعاسى ءابدىلدانىڭ جۇرەكجاردى جۇزدەسۋدە تۋعان جەدەلجىرى ورالا كەتتى: باسىمدا مەنىڭ اق قالپاق, ويۋلاپ شەتىن سىرعىزعان. مەنىڭ دە بەتىم جاپ-جالپاق, ايىرمام قايسى قىرعىزدان, دەۋشى ەدى عوي ابىز اقىن. وسى شۋماق ويىما تۇسكەندە كوڭىلىمنىڭ اسپانى ك ۇلىمسىرەپ سالا بەردى. ەندى ءتىپتى ءوز ءۇيىم, ولەڭ توسەگىمدە جۇرگەندەي بولىپ, بىزدەن دە بەتەر ك ۇلىمسىرەپ تۇرعان جاڭا تانىس جاپونعا “كوننيچيۆا, وحاە گودزايماس” دەپ ارەڭ جاتتاعان ەكى اۋىز ءسوزىمدى قايتا-قايتا ايتا بەرەمىن. ولار ءيىلىپ-بۇگىلىپ, ءدال مىڭ جىل كورمەگەن قۇدا­لارى كەلگەندەي ونان سايىن قۇراق ۇشا­دى. ياەي مادەنيەتىن العاشقى تاراتۋشى بو­لىپ ەسەپتەلەتىن جاپونداردىڭ ارعى بابا­لارى ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان 300 جىلداي بۇرىن ەۋرازيا قۇرلىعىنان, ناقتىلاي كەت­سەك, ال­تايدان كەلگەندىگىن جاپون تاريحى جا­ڭىل­­ماي ايتادى. سوندىقتان ارعى قۇدالا­رى كەل­­گەن­دەي قۇراق ۇشىپ قارسى العان جا­پون­داردىڭ كەيبىرەۋ­لەرىن قۇدا بولىپ, قۇي­رىق-باۋىر جەسىسكەن قازاقى تويلاردىڭ ءبىرى­نەن كورگەن­دەي بولىپ, قايتا-قايتا قارا­عىش­تاپ جات­­قانىمدى ابەستىك ساناپ تا جاتقان جوق­پىن. جاپون ارحيپەلاگى 3400 ارالدان تۇرادى. ولاردىڭ ىشىندە جاپون بالاسىنىڭ ءالى دە اياعى تيمەگەن ارالدار دا بار. ەل اۋماعىنىڭ 70 پروتسەنتتەن استامى ءۇي-جاي سالۋعا ءمۇم­كىن­­­دىك بەرە بەرمەيتىن, جەرىنەن ءبىر گرامم قاز­­با بايلىق وندىرىلمەيتىن, “ ۇلى مۇحيت­تا­عى جەل­قايىقتاي” دەپ اقىندارى جىرلاعان جا­پو­نيا­نى بىلمەيتىن, قىزىق­پايتىن, ۇلگى ەتىپ ايتۋعا ەرىنبەيتىن, وعان تەڭەسسەك دەپ قيال قۋمايتىن ەل جوق. جو­عارى تەحنو­لوگيا­لار مەن ءورىستى يننوۆاتسيانى ەركىن مەڭگەرىپ, “پروگرەسس اتاۋلىنىڭ ءبارى وسى ەلدەن شىعا­دى” دەگەن ادامزاتتىق اكسيومانى قالىپ­تاس­تىرعان جاپونيا ءوزىنىڭ “كىشكەنتاي كوزى­مەن” ۇلكەن دۇنيەنى بارىنشا بارلاپ قارايدى. قازاقستان جاپونيانى بۇرىننان جاقسى بىلەدى. سىرتتاي. ءتىپتى كەشەگى ارىستارىمىز­دىڭ باسى ساكەن سەيفۋليننەن تارتىپ, ءبارىن “جاپونيانىڭ تىڭشىسى” دەپ جانىن كۇيدىرىپ, جازىقسىز اتقانىن بىلاي قوي­عاندا, قازاقتىڭ ءار قيىرىنداعى اۋىلىندا قوي قايىرىپ, تۇيە جەتەكتەپ, جىلقى تەبىن­دەتكەن قارا­پايىم قازاقتىڭ تالايى “جاپون شپيو­نى” دەگەن جالامەن ايدالىپ, اتىلىپ كەتكەنىن ەسىمە الىپ, ءتىپتى جاپون ەلىنىڭ قاي قيىر, قاي مەديەندە ەكەنىنەن مۇلدە بەي­حابار سول ۇرپاقتىڭ جازىعى كىمدە ەكەنىن بىلمەي, ءار جاپوننىڭ بەتىنە جالتاق-جالتاق قارايمىن. ال ولار بۇدان مۇلدە بەيحابار, ءيىلىپ-بۇگىلىپ, “كازەحستان-كازەح­ستان” دەپ باس بارماعىن شوشايتادى. شاما­سى, “باي ەل, باقۋاتتى جۇرت” دەپ جاتقانى بولار. اتىڭنان اينالايىن, ازاتتىق, نۇر جاۋسىن ساعان, سول ءبىر سۇراپىل كۇندەر ەندى قايتا­لانا كورمەسىن, ايتپەسە وسى توپتىڭ ءوزى “جاپون تىڭشىلارى” دەگەن جالعان ءتىزىمدى كوش-قۇلاش ەتىپ جىبەرمەسىنە كىم كەپىل؟ شىندىققا جۇگىنسەك, ءبىز جاپون ەلىن كوپتەن بىلەدى ەكەنبىز. اياۋلى ارىستارىمىز وسىناۋ اسا ەڭبەكقور, شىدامدى, ىزدەنىم­پاز, ىجداعاتتى, قايسار, ءبىلىمپاز ەلدى بەكەر ۇلگى تۇتىپ, مىسالعا الماعان ەكەن. قانىندا بار قايسارلىق پەن ەرىنشەكتىك قاتار جارىسىپ, يتجىعىس ءتۇسىپ جاتقان تۇستا جاپون ەلىنىڭ جاق­سى قاسيەتتەرىن جۇرتى­مىز­دىڭ جادىنا جانە ءبىر سالساق, ول كوپتىك ەتپەس دەگەن ويدا­مىز. ويتكەنى, بۇل ەلمەن ەندى ءبىز جاقسى قا­رىم-قاتىناستامىز, الىس-بەرىسىمىز قاناتىن جايىپ كەلەدى, سوڭعى جىلداردا ساۋدا-ساتتىق سالاسىنداعى تاۋار اينالىمى 1 ميلليارد 78 ميلليون دوللار­­دان اسىپ جىعىلدى. ەكى جاق تا مۇنى اسا بيىك مەجە ەمەس, بۇدان دا جوعارى كورسەت­كىشتەرگە قول جەتكىزۋگە بولادى دەپ ءوزارا بايلام جاساپ وتىر. قازاقستان دەلەگاتسيا­سىنىڭ باسشىسى قانات ساۋداباەۆ توكيودا بولعان جوعارى دەڭگەيدەگى جۇزدەسۋ­لەردىڭ بارىندە وسى پىكىردى تەمىرقازىق ەتىپ ۇستان­دى. ولار دا بۇعان دەن قويىپ, ايتىلعان پىكىردى اپشىماي قابىلداۋمەن بولدى. سەبەبى, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناس وسىعان دەيىن قالىپتاسىپ, بىزدەر الىس تا جاقىن جاپون ەلىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي بو­لىپ ارالاسىپ قالعانبىز. اڭگىمە جاپونيا تۋرالى بولعاندىقتان, وسى جولى بارعان ساپاردىڭ ساياسي-حالىقارالىق ءمانىن نازار­دا ۇستاي وتىرىپ, ەكى مەملەكەت ارا­سىن­داعى قارىم-قاتىناستىڭ ءومىربايانىنا دا از-كەم شولۋ جاساي كەتكەن ورىندى بولار دەگەن ويدامىز. جاپونيا 1991 جىلدىڭ 28-ءشى جەلتوق­سا­نىن­دا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىز­دىگىن تانىدى. 1992 جىلعى 26 قاڭ­تاردان باستاپ ەكى ەلدىڭ اراسىندا ديپ­لوما­تيالىق قاتىناس ورنادى. قازاقستان-جاپو­نيا ساياسي ديالوگى 1992 جىلدىڭ مامىر ايىندا باستالدى, وندا جاپون ەلىنىڭ سول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى م. ۆاتانابە قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلىپ, قوس مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى بولا­شاق قارىم-قاتىناستىڭ اۋقىمى مەن ايما­عى بەلگىلەندى. 1994 جىلعى 6-9 ساۋىردە قازاق ەلىنىڭ باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ جا­پو­­نياعا رەسمي مەملەكەتتىك ساپارمەن با­رىپ, قازاق­ستان-جاپونيا مەملەكەت­تەرى­نىڭ اراسىنداعى ۇزاق جىلدىق دوستىق-ءارىپ­تەس­تىك قارىم-قاتىناستىڭ جان-جاقتى دامۋى­نىڭ نەگىزىن قالادى. جاپونيا سول كەزدە قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسي رە­فور­مالار مەن دەموكراتيالىق ۇردىستەردى دا­مىتۋداعى قازاقستان باعىتىن تولىق ماقۇل­دايتىنىن ايتىپ, بارىنشا قولداۋ كورسەتتى. قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1999 جىلعى 5-8 جەلتوقساندا­عى جاپونياعا ەكىنشى رەسمي ساپارى ەكى ەل اراسىنداعى تەرەڭ دامۋ مەن ارىپتەستىككە جاڭاشا سەرپىن بەردى. وندا قازاقستان مەن جاپونيا اراسىنداعى دوستىق, ستراتەگيالىق ارىپتەستىك جانە جان-جاقتى قىزمەتتەستىك تۋرالى ەكى جاقتى بىرلەسكەن مالىمدەمەگە قول قويىلدى. وسىنىڭ الدىندا, 1997 جىلعى شىلدەدە, قازاقستانعا جاپونيانىڭ رەسمي دەلەگاتسياسىن سول كەزدەگى پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسىنىڭ دەپۋتاتى, ودان كەيىنگى ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى بولعان كەيدزو وبۋتي باستاپ كەلدى. وسى ساپاردىڭ ناتيجەسىندە 24 شىلدەدە جاپونيانىڭ سول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيسترى يۋتارو حاسيموتو جاپون جۇرتشىلىعىنىڭ, ەكونوميكالىق پىكىرلەستەردىڭ – “كەيدزاي ديۋكاي” الدىندا “ەۋرازيالىق ديپلوماتيا” تۋرالى تۇجى­رىمدامانى تانىستىردى. بۇل تۇجىرىمدامادا جاپون ۇكىمەتى ورتالىقازياداعى ديپلوماتيالىق ساياساتتىڭ ءمانى مەن ماقساتىن اشىپ كورسەتىپ, نەگىزىنەن ءۇش باعىتتى ايقىنداپ ايتتى: بىرىنشىدەن, بۇل ءوزارا سەنىم مەن ءوزارا تۇسىنىستىك ديالوگىن ودان ءارى جانداندىرۋ, ەكىنشىدەن, ەكونومي­كالىق جانە تابيعي قازبا بايلىقتاردى يگەرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق, ۇشىنشىدەن, وڭىردە جاپپاي قىرىپ-جوياتىن يادرولىق قارۋ-جاراقتى تاراتپاۋ جانە دەموكراتيا مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ. بۇل ءۇش تۇجىرىم قازاقستان ءۇشىن اسا ماڭىزدى تۇجىرىمدار ەدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ارايى­نىڭ وزىندە-اق الەمدەگى جويقىن ياد­رولىق قارۋ-جاراعى بار ءتورتىنشى ەل بولعانىنا قا­راماستان باتىل دا بەتبۇرىستى قادام جاساپ, اسا قۋاتتى يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان ەل. ء“وز ەركىمەن يادرو­لىق قارۋ-جا­راقتان باس تارتۋعا بولمايدى” دەگەن كوپ­تەگەن ءارى تەگەۋرىندى ۇسىنىس-پىكىرلەرگە قاراماستان نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىنداي سارابدال ساياسات ۇستاندى. بۇل قادامنىڭ دۇرىستىعىن ۋاقىت دالەلدەپ شىقتى. بۇل قادامنىڭ دۇرىستىعىن حالقىمىز وسى كەزەڭدەردە بەيبىت كۇندەرى ارقىلى سەزىندى. بۇل قادامنىڭ دۇرىستىعىن الەمدىك قاۋىمداستىق جوعارى باعالاپ, بىزگە اقىل مەن پاراساتقا جۇگىنە الاتىن ەل دەگەن سەنىممەن قارايتىن بولدى. وسىدان كەيىن عانا جاپونيا دا, باسقا مەملەكەتتەر دە قازاقستانمەن اراداعى ارىپتەستىك, دوستىق قارىم-قاتىناسقا جاڭاشا ءمان, جارقىن سيپات بەرە باستادى. مۇنى ەلباسىمىزدىڭ ەرتەڭىن الىستان كورە بىلگەن, مەملەكەتىمىزدىڭ مەرەيى مەن مارتەبەسىن تۇعىرلى دا عۇمىرلى ەتۋدەگى قايراتكەرلىك قادامى دەپ حالقىمىز قۋاتتاپ وتىر. ەڭبەكقورلار وتانى جاپونيامەن ورنا­عان وسىناۋ جىلى شىرايلى قارىم-قاتىناس بىزگە كوپتەگەن سالالاردا ۇلگىلى ۇردىستەر مەن ۇلگىلى جاڭالىقتار اكەلدى. قالا سالۋدىڭ, قالا سالعاندا دا, جاڭا زامانعا ساي قالا سالۋدىڭ وزىق ءادىسىن مەڭگەرگەن جاپوندار, قارا جەردى بىلاي قويىپ, سۋ استىنا قالا سالىپ جاتقان ەل بولعاندىقتان, قازاق ەلىنىڭ جاڭا استا­ناسىنىڭ نەگىزى ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىنان ىرگە تەبۋىنە كوپتىڭ كوزىن جەتكىزىپ, از عانا جىل­دىڭ ىشىندە اجارلى دا بازارلى استانانىڭ اسقاقتاپ بوي كوتەرۋىنە تىكەلەي مۇرىندىق بولدى. ارينە, استانانىڭ باس ساۋلەتشىسى, باس جوبالاۋشىسى, باس سىزباگەرى, باس مەردى­گەرى, باس ناقىشكەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەنىن قازىر ايداي الەم, جۇمىر جەر تەگىس ءبىلىپ, جاپ­پاي تانىپ وتىر. بىراق, بۇگىنگى قالا سالۋ­دىڭ قازاقستاندىق ءادىس-ءتاسىلى مەن يدەو­لو­گياسى سول كەزەڭدەگى جاپون ساۋلەت­شىسىنىڭ ال­عاشقى ناقىشتارى مەن ءبىرىنشى سىزبا­لارىنان باستاۋ الىپ جاتقانى دا شىندىق. “قازاتومپروم” ۇلتتىق اكتسيونەرلىك كومپانياسى مەن جاپوننىڭ “سۋميتومو كورپورەيشن” كومپانياسىنىڭ اراسىنداعى مەموراندۋمعا قول قويۋ راسىمىندە ءسوز ءسوي­لەگەن قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ: ء“بىز قازاق ەلىنىڭ قازبا بايلىقتارىن الۋ, ءوندىرۋ, وڭدەۋ جۇمىستارىنا شەتەل ينۆەستور­لارىن تارتا وتىرىپ ايتاتىنىمىز, قانداي ۇسىنىس بولسا دا ول قازاقستان مۇددەسىن مانسۇق ەتپەۋى كەرەكتىگىن ايتقاندى ماقۇل كورەمىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى اسىعىس جاسالعان كەلىسىم-شارتتاردىڭ ءوزىن قازىر قايتا قاراپ تا جاتقان جايىمىز بار. ءبىز تەك قانا تەڭ ارىپتەستىك پەن تەلقوڭىر ىنتىماقتاستىققا بارىنشا مۇددەلىمىز” دەپ ءسوز ۇشتاپ, شالقايا وتىرعانى ءالى كوز الدى­مىزدا. دەلەگاتسيا باسشىسى جانە ءبىر ءسوزدىڭ ورايىندا: “سىزدەر ۇزاق ويلانىپ, كوپ باپتا­نادى ەكەنسىزدەر, ءبىز ايتساق بولدى, اتقا قونا­مىز” دەپ تاعى ءبىر شالىپ ءوتتى. جاپوندىق ارىپتەستەر دە ءسوز توركىنىن ءتۇسىنىپ, تەك وزدەرى­نە عانا ءتان يبالىقپەن ءيىلىپ-بۇگىلىپ, قوشتاي وتىردى. مۇنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ حالىق­ارا­لىق ارەنادا جالتاق مىنەز, جاساندى يبالىق تانىتپاي, ايتار ءسوزىن, جەتكىزەر پىكىرىن جۇپتاي دا, قۇپتاي دا الاتىن مىنەزىن بايقات­تى. بىراق, قاي جەردە دە قازاقى يبالىق پەن بۇگىنگى زامانعا ساي ديپلوماتيالىق كىشى­پەيىلدىلىك ءوز ارناسىنان اسقان ەمەس. ەلشىنىڭ ەلدەستىرمەك ءداستۇرى ەستەن شىعا قويعان جوق. ءداستۇر دەمەكشى, جاپون ەلىنىڭ كوپتەگەن سالت-داستۇرلەرى بىزگە ۇقساس, ءتىپتى كەيدە قازاقتان بەتەر جەرلەرى دە بار ەكەن. اسىرەسە, ول حالىقتىق داستۇرلەرىنەن تەرەڭ كورىنەدى. بۇلار دا قازاق سەكىلدى بالاجان حالىق. جاپون ەلىندە: “بالاڭدى جەتى جاسقا دەيىن پاتشاڭداي سىيلا, ون جەتى جاسقا دەيىن ق ۇلىڭداي جۇمسا, ون سەگىز جاستا دوسىڭداي سىرلاس” دەگەن ءسوز بار ەكەنىن ءبىلۋشى ەدىك. وسىنىڭ وزىنەن-اق وسى حالىقتىڭ بالا تاربيەلەۋ ءداستۇرى قازاق تاربيەسىنە ۇقساستىعى كورىنىپ جاتىر. وسى ساپاردا ءبىر بايقالعان نارسە, توكيو كوشەلەرىندەگى جارنامالار مەن قۇلاقتان­دىرۋلار, بيلبوردتار مەن پلاكاتتاردا تەك قانا جاپون ايەلىنىڭ كەسكىنى – ادەمى سۋرەتى سالىنادى ەكەن. قايدا قاراساڭ دا الدىڭدا جۇمباق جىميىپ, ۇلتتىق كيىمى مەن حالىقتىق تاربيەسىن سىپايىلاپ كورسەتىپ تۇرعان جاپون قىزدارى. سودان كەيىنگى ەكىنشى ءجيى كەزدەسەتىن بەينە – ءسابي بەينەسى. وسىعان قاراعاندا جاپوندار انا مەن بالانىڭ بەينەسىن قاستەر­لەۋ, قۇرمەتتەۋ ارقىلى ماڭگىلىك ءومىردىڭ ۇزىلمەس جىرىن جىرلاپ جاتقانداي. تازالىق پەن پاكتىك, نازىكتىك پەن سىپايىگەرشىلىك, ادەمى ادەپ پەن اسەرلى يبا جاپون ءومىرىنىڭ سيمۆولدىق تا ءمانى ەكەن. وسىنداي كوزقاراس­تىڭ ناتيجەسىندە, توكيو كوشەسى جىلىلىق پەن سۇلۋلىققا بارىنشا باي. تارام-تارام تارالعان توكيو كوشەلەرى ءپىشىنى جيناقى ءۇش جولدىق جىر – حايكۋ سياقتى. جاپونيادا بولعان جۇزدەسۋلەر, وسى ساپار كەزىندە بولعان ىستىق ىقىلاستى, ىنتىماق­شىل كەزدەسۋلەر تۋرالى جۋرناليس­تي­كانىڭ جۇردەك جانرلارى ءابجىل قيمىلداپ, ارەكەت جاساپ تاستادى. ونداعى ايتىلعان سان الۋان سوزدەر مەن مالىمەت-اقپاراتتاردى قايتالاماس ءۇشىن مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى باستاعان رەسمي دەلەگاتسيا اتقارعان جۇمىستاردى ءتۇيىپ, تۇيىندەپ, توق ەتەرىن ايتقان­دا, بۇل ساپار قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, جاپونيا ءۇشىن دە جەمىستى, ءساتتى ساپار بولعانىن ايتۋ ءلازىم. قوناق بوپ قىسىلىپ كەلىپ, كەلگەن سوڭ ءۇي يەسىن دە ۇيالتپاي, كوپتەن كورىسپەگەن, بىراق ءبىر-ءبىرىن كوپتەن كۇتىپ, الىس جولعا الاڭداي قاراعان اعايىننىڭ ىشكى-سىرتقى جان دۇنيەسىندەگى جىلۋ مەن شۋاقتى وسى جولى ءبارىمىز دە ايقىن تانىدىق. سوعان قۋاندىق. اي كۇنپاراعىنا جۇگىنگەن ەل رەتىندە مۇندا جىل باسىنىڭ ءوزى اقپاننىڭ ورتاسى اۋا شاڭ بەرەتىن كورىنەدى. ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن قارسى الىپ جاتقان قازاق ەلىنە ءبىر ۇقساستىقتى وسىدان كورىپ جانە وسىنداي ۇقساستىقتاردى ىزدەپ, كورە ءبىلۋ ارقىلى حال­قىمىزدىڭ اركەز جاقسىلىق پەن قۋانىشقا ۇمتىلعان قاسيەتىن وزگەگە دە تەلي وتىرىپ, جولىمىزدى جاقسىعا جورىپ جاتىرمىز. قالا تاپ-تازا, مۇندا 365 كۇننىڭ 366 كۇنى سەنبىلىك ءتا­رىزدى. كەلىمدى-كەتىمدى جولاۋشى­لارىن قوس­قاندا 13 ميلليونعا جەتەتىن توكيو كوشەسى اعىل­عان قوزعالىس. بىراق كوشە كەپتەلىسى جوق. ءبىز مىنگەن شاعىن اۆتوكولىك ءبىر توقتاماستان اعىپ كەلەدى, ءبىزدىڭ كولىكتىڭ استىندا ايدىن شالقار وزەن ايىرىمدارى جارقىراپ كورىنىپ, ونىمەن جەڭىل كەمەلەر مەن جۇردەك كاتەرلەر جۇيتكىپ بارادى, ۇستىمىزدە قارسى باعىتقا قاراي زاۋلاعان اۆتوكولىك ءنوپىرى, ياعني اۆتوكو­لىك كوپىرى, ال ەندى ونىڭ ۇستىندە ءۇشىنشى با­عىت­قا قاراي زىمىراپ بارا جاتقان اۆتوكولىكتەر. قالادان 76 شاقىرىم جەردە جاتقان “ناريتا” اەروپورتىنان شىققان ساتتەن باستاپ جولمەن قاپتالداسا جەلگەن قاراعايلار مەن تال-داراقتار قاعىپ-سىلكىگەن قول ورامال­داي بولىپ زاۋلاپ قالىپ جاتتى. سالدەن كەيىن ايدىن جولمەن بىرگە الامان بايگەگە شاپقان بيىك-بيىك, زىمىران عيماراتتار “مەنى دە ءبىر كورىپ قال” دەگەندەي بەلىن تايانىپ, كەس-كەستەپ كوشەگە شىقتى. جاپونداردىڭ وزدەرىندەي شاعىن-شاعىن اۆتوكولىكتەر تاڭەرتەڭگى قوي ورگەن شاقتاعى قوزىسى جامىراعان اۋىلدىڭ داۋىسىنداي بولىپ, ازان-قازان شۋلاپ, اندا-ساندا قويداي ماڭىراعان, سيىرداي موڭىرەگەن ماشينا سيگنالدارى الگى ويىڭا ودان سايىن بەكىندىرىپ, باياعىدا الماتىعا العاش كەلگەن “اي-پاركتى” كورگەندەي ەتىپ تاڭىرقاتىپ, تاڭداندىرىپ كەلەدى. جۇرە بەرسەڭ, كورە بەرەسىڭ دەگەن وسى ەكەن-اۋ. مەنىڭ سماعۇل دەگەن ناعاشىم: “بالا, بۇل نە كورمەگەن سماعۇل, بۇل سوناۋ گۋرەۆتى دە كورگەن سماعۇل” دەپ كەۋدەسىن ۇرىپ-ۇرىپ قويۋشى ەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا, شۇكىر, تالاي ەلدى دە, تالاي قالانى دا كورىپ كەلەمىز, بىراق بۇل جولعى اسەر بارىنەن دە اسىپ ءتۇستى. ءتىپتى اس­پان مەن جەردىڭ قايسىسىندا كەلە جات­قانى­­مىزدى بىلمەي, “بۇل پالەنشەڭ نەنى كورمە­گەن, توكيونى دا كورگەن” دەپ كەۋدە تۇسى­مىز­دى قاعىپ-قاعىپ تا جىبەرگىمىز كەلەدى كەيدە. ءبىر-بىرىمەن باسەكەگە ءتۇسىپ, ءبىر-بىرىنە “سۋمي­ماسەن” دەپ سالەم جولداعان سۇيرىك كوشەلەردىڭ ءبىرى قازاقستان دەلەگاتسياسىن جوعارى دارەجەلى قوناقتاردى تۇسىرەتىن “يمپەريال-وتەلگە” الىپ جەتتى. جۇمىس كەس­تەسى تىعىز. استانادا جاسالعان, مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ سان رەت پىسىقتاۋى مەن تولىقتى­رۋىنان كەيىن جوندەمگە كەلگەن جۇمىس كەستەسى بويىنشا ەڭ نەگىزگى كەزدەسۋ سول كۇنى-اق بولدى. سول كۇنى, جۇمىس كۇنىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا, ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ جاپونيا­نىڭ پرەمەر-ءمينيسترى يۋكيو حاتويامامەن كەزدەستى. ساپار ماقساتى بويىنشا وسى ەلدىڭ جاڭا اكىمشىلىگىمەن تانىسۋ الداعى ۋاقىتتا ودان ءارى تەرەڭدەي تۇسپەك ەكى جاقتى ستراتەگيالىق-ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستىڭ جاي-كۇيىن جان-جاقتى باعامداۋ بارىنشا بايسالدى قارالىپ, تولىق تۇسىنىستىك تابىلدى. قازاقستان باسشىسى جاپونياعا ءۇش رەت رەسمي ساپارمەن باردى. العاشقى ساپارىندا ەلباسىمىز ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس سالدارىنان تاعدىر ايداپ قازاقستانعا كەلىپ, قازاق دالاسىندا قايتىس بولعان جاپون اسكەري تۇتقىندارىنىڭ “زەردە كىتابىن” ەل باسشىسىنا تاپسىرعانى جاپوندار ءۇشىن جان تەبىرەنتەرلىك وقيعا بولدى. بوزداقتارىنان ايىرىلىپ, قاندى سوعىستىڭ اۋىر تاقسىرەتىن تارتۋداي تارتقان جاپون حالقى بۇل ىزگى نيەت, يگى قادامدى ۇلكەن ادامگەرشىلىك ءىس دەپ قابىلدادى. وسى ءبىر شاعىن وقيعانىڭ ءوزى جۇرەگى نازىك جاپون جۇرتشىلىعىن بارىنشا تەبىرەنتىپ, ولاردىڭ قازاق ەلىنە دەگەن كوڭىلدەرىنىڭ اسپانىن اشتى. بۇل ەلباسىمىز تاراپىنان جاسالعان ىزگىلىك شارا بولاتىن. وسىدان كەيىن-اق جاپوندار ءبىزدىڭ حالىققا دەگەن كەڭەستىك كەزەڭدە قالىپتاسقان كولەڭكەلى نيەتىن كوپ وزگەرتكەن بولار دەگەن ويدامىز. جاپون مەن قازاق تاعدىرلاس حالىقتار. يادرولىق زارداپ تارتۋى جاعىنان. اجال قۇسقان اجداھالاردىڭ ءزابىرى مەن زالىمىن كوپ كورگەندىكتەن. اتوم بومباسىنىڭ سۇراپىلىن سەزىنىپ قانا قويماي, باستان كەشىپ, ۇرپاعىنىڭ قانىنا, جۇرتىنىڭ جانىنا جارا تۇسكەندىگىنەن. سوندىقتان دا, پرەمەر-مينيستر حاتويامامەن بولعان كەزدەسۋدە كۇنى كەشە, ياعني ءساۋىر ايىنىڭ 12-13 كۇندەرى ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتكە قازاقستان مەن جاپونيا مەملەكەتتەرى باس­شى­لارىنىڭ قاتىسۋى دا ناقتى اڭگىمە بول­دى. مۇندا دا ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ءوزارا سەنىم­دىلىك سالتانات قۇردى. ق.ساۋداباەۆ يۋ.حاتويامانى وزىنە قولايلى مەزگىلدە قازاق­ستانعا كەلىپ قايتۋعا شاقىرعان ەلباسى­مىزدىڭ ارنايى سالەمىن دە جەتكىزىپ, ول ىقىلاسپەن قابىل الىندى. كەزدەسۋدە مەم­لەكەتتىك حاتشىمىز 29-شى تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى قازاقستان باستاماسىنا جاپون مەملەكەتىنىڭ شىنايى قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن العىس ءبىلدىردى. ورتاق جاۋ – وپات قىلار جويقىن قارۋ­دان وپىق جەگەن ەكى ەل كەلەر كۇندەردە مۇنداي زۇلماتتىڭ جەر شارىنىڭ كەز كەلگەن نۇك­تەسىندە ورىن الماۋى ءۇشىن بىرلەسە, يىق­تاسا كۇرەس جۇرگىزۋدىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنىنە ەرەكشە ءمان بەردى. وسى جولداعى قازاق ەلىنىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ جىگەرلى دە ازاماتتىق, قايراتكەرلىك قادامىنا تولىق قۇرمەت پەن قولداۋ كورسەتىلىپ وتىرعانى دا كوڭىلگە ماقتانىش ۇيالاتتى. 1945 جىلعى 6 تامىزدا حيروسيماعا تاس­تال­عان اتوم بومباسى ادامزات تاريحىنىڭ جاڭا پاراعىن اشتى. ادام بالاسى ءوز قولىمەن جاسالعان جويقىن قارۋدىڭ الدىندا تىزە بۇگىپ, اسا زور قورقىنىشقا جولىقتى. سول ۇرەي مەن قورقىنىشتى سەيىلتۋگە دەگەن ادامزات كۇرەسى ءالى جالعاسىپ كەلەدى. بۇل ورايدا ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان قازاق ەلىنىڭ وسى باعىتتا جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ەرلىككە تەڭ ەڭبەگىن ەندى الەم مويىنداپ, قازاقستانعا قۇرمەتپەن قاراپ وتىر. بۇل سەزىم مەن سەنىمدى جاپونيا ساپارىندا ءبارىمىز دە ايقىن تانى­دىق. قازاقستان دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى ق.ساۋداباەۆتىڭ ساپارى ءساتتى بولدى دەپ رەسپۋبليكا اقپارات قۇرالدارى جارىسا جازسا, بۇل ەشقانداي ناۋقاندىق شارا ەمەس, شىن مانىندە سولاي بولعانى اقيقات. ال بۇل دەگەن قازاقستانعا كورسەتىلگەن ەرەكشە ءىلتيپات پەن قۇرمەت بولدى. كۇنى كەشە ەلىمىزگە رەسمي ساپارمەن كەلىپ كەتكەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن وسىناۋ ادامزات تاريحى ءۇشىن عالامات زور ءمانى بار وقيعانىڭ باس ساردارى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ەرەكشە العىس ايتىپ, ريزاشى­لىعىن ءبىلدىرۋى جايدان-جاي ەمەس. بۇل تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ قاھارمان تاريحى. جاپون ەلىنىڭ تاريحىن قاسيەتتى حرامدار جازعانداي دا اسەر الاسىڭ. توكيونىڭ وزىندە دە تاريحي حرامدار بارشىلىق. سونىڭ ىشىندە جاپوندىقتار ءۇشىن ەرەكشە قىمبات سانالاتىن جانە جىلدىڭ قاي مەزگىلى, اۋا رايىنىڭ قانداي جاعدايىندا دا ادام اياعى ۇزىلمەيتىن ءبىر حرام – مەيدزي حرامى. ءبىز دە ءبىرشاما نوسەرلەتىپ جاڭبىر جاۋىپ تۇرعانىنا جانە كەتەر ۋاقىتىمىزدىڭ تاياپ قالعانىنا قاراماستان وسىندا كەلىپ, كورىپ, ارالاپ, الىپ داراقتىڭ اينالاسىن كومكەرە قاپتاعان اعاش حابارلاندىرۋ تاقتاسىنا اعاش قالاقشاعا جازىلعان تىلەك-نيەتىمىزدى ءىلۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىق. “قازاقستانى­مىز­دىڭ اسپانى اشىق بولسىن” دەپ جازدىق قالاقشانىڭ ەڭ باسىنا. اسپانىنىڭ اشىق بولۋىن شىن نيەتپەن تىلەيتىن ەكى حالىق بولسا, ءبىرى قازاقتار, ءبىرى جاپوندار شىعار. جاپون ەلىنىڭ استاناسى توكيودا بولعان كۇندەردە وتكەن كەزدەسۋلەردىڭ بارلىعى وسىناۋ بەيبىت تىلەكتىڭ ۇستىندە بولدى. سالىستىرمالى تۇردە بۇل ەلدەگى ەڭ جاس قالا. بۇرىن ول ەدو دەپ اتالعان. بۇل “شىعاناققا كىرىپ جاتقان” قالا دەگەن ءسوز. ەكى عاسىر بويى ەدو دەگەن اتپەن بەلگىلى بولعان, “شىعىس استاناسى” اتانعان بۇل قالانىڭ بەت-بەينەسىن ەڭبەكقور جاپوندار سوڭعى سوعىستان كەيىن مۇلدە قايتا تۇلەتتى. ەدونىڭ تاريحي بەلگىلەرى تەك قالانىڭ ورتالىق كوشەلەرى مەن حرامدارىندا قالدى. جەرى كۇندىز-ءتۇنى سىلكىنۋدەن ءبىر بوسامايتىن جاپونيادا وتە اۋىر جەر سىلكىنىسى 1923 جىلى 1 قىركۇيەكتە بولىپ, وندا ءاپ-ساتتە 142 807 ادام قازا تاپقان. وسى جويقىن ءزىلزالا ەدونى تاريح قويناۋىنا ءبىرجولاتا جىبەرىپ, ونىڭ ورنىنا ورتەڭگە وسكەن گۇلدەي بولىپ بۇگىنگى توكيو دۇنيەگە كەلدى. توكيوداعى العاشقى كۇنگى تانىستىق پەن كەزدەسۋلەر قالا تاريحىنان از دا بولسا سىر تارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. الاي­دا, رەسمي كەزدەسۋلەر الدىن-الا كەستەلەنىپ قويعاندىقتان, توپتىڭ جالپى قۇرامى نەگىزگى كوشتەن قالماۋعا ءتيىس بولعاندىقتان, “اتتىڭ جالىندا, تۇيەنىڭ قومىندا” ءجۇرىپ, مۇحاڭنىڭ سوزىمەن ايتقاندا: “اپاش-قۇپاش” قيمىلداپ, اسىعا نازار سالدىق. ودان كەيىن, ەكىنشى كۇنى ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى ق. ساۋداباەۆ جاپونيا پارلامەنتى وكىلدەر پالاتاسىنىڭ سپيكەرى تاكاحيرو يوكوميچيمەن, جاپونيا پارلا­مەنتى جوعارعى پالاتا سپيكەرى ساتتسۋحي ەدامەن, وسى ەلدىڭ ەكونوميكا, ساۋدا جانە ين­دۋستريا ءمينيسترى ماساسيۋكي ناوشيما­مەن, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, ءوزىنىڭ ارىپتەسى كاتسۋيا وكادامەن كەزدەستى جانە ساپار سوڭىن­دا جاپونيانىڭ ساياسي, ىسكەر جانە اكادەميا­لىق قايراتكەرلەرىمەن, زيالى قاۋىم وكىل­دەرى­مەن كەزدەسىپ, ولاردىڭ الدىن­دا قازىرگى قازاقستاننىڭ ساياسي-قوعامدىق, مادەني-ەكونوميكالىق جاعدايى جانە ەقىۇ-نىڭ توراعاسى رەتىندە وسىناۋ ءمار­تەبەلى ۇيىمنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەت­تەر مەن ىسكە اسىرىل­ماق كەزەڭدەر جونىندە لەكتسيا وقىدى. وقىلعان لەكتسيا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. زالداعى ورىنعا سىيماعان كوپشىلىك تۇرەگە­لىپ تۇردى جانە ءار ۇستەلگە قويىلعان قازاق­ستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇل­تان نازارباەۆتىڭ جاپون تىلىنە اۋدارىلعان قوس كىتابىن وقىرماندار ءبىزدىڭ تىلمەن ايتقاندا “پىشاق ۇستىنەن” ءبولىسىپ الىپ كەتتى. باياندامادا بارلىق جاي قامتىلدى, قازاق ەلىنىڭ تاريحى مەن تاعدىرىنا قىسقاشا شولۋ جاساۋ بارىسىندا زالداعى جاپوندار جۇزىنەن ءبىزدىڭ ەلگە دەگەن شىنايى جاناشىرلىق پەن دوستىق پەيىل ايقىن اڭعارىلىپ وتىردى. اسىرەسە, ء“بىز دە يادرولىق زارداپتى سىزدەر سەكىلدى تارتۋداي-اق تارتقان ەلمىز, ەندى ءبىزدىڭ بىرلەسىپ كۇرەسەر, بىرىگىپ جۇرەر جولىمىز ۇقساس” دەپ مەملەكەتتىك حاتشىمىز كەڭىنەن كوسىلگەندە, جاپوندار قوزعالاقتاپ-اق قالدى. پەيىلدەرىن ءبىلدىرىپ, اياماي الاقان ۇردى, باستارىن شۇلعىپ, “راس-اۋ, سولاي عوي” دەگەن قازاقى قاعيدانى ەسكە ءتۇسىرىپ, باستارىن شۇلعىدى. “مىڭ ەستىگەننەن ءبىر كورگەن ارتىق دەگەن قازاقتا ءسوز بار, وسىنى دالدەلدەپ مەن بۇگىن سىزدەردىڭ ورتالارىڭىزعا كەلدىم. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسى, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىندارلى دا سارا ساياساتىنىڭ ناتيجەسى” دەپ لەكتسيانى تۇيىندەگەندە, ولار دۋ قول سوعىپ, سۇراقتار اعىنىنا كەزەك بەردى. قويىلعان سۇراقتارىنا قاراپ, جاپوندىقتار­دىڭ قازاق ەلىنە دەگەن تەرەڭ قىزىعۋشى­لى­عىن تانىدىق. قويعان سۇراقتارى دا اشەيىن جاتتاندى سوزدەر ەمەس, بىلسەك, تانىساق, جاقىنداسساق دەگەن پەيىلدەن تاراپ جاتتى. قانات ساۋداباەۆتىڭ تاراپىنان قايتارىلعان جاۋاپتار دا جاپون تىڭدارماندارىنان جاقسى باعاسىن الدى, كەزدەسۋ سوڭىندا ولار جاپىرلاي تۇرەگەلىپ, جاڭعىرتا قول سوعىپ, جارقىلداپ شىعارىپ سالدى. جالپى, جاپوندار ومىردە “بىلسەم, كورسەم, اشسام, بايقاسام” دەگەن كوزقاراستى مىقتاپ ۇستاناتىن حالىق ەكەن. “جاقسىدا جاتتىق جوق” دەگەندەي جاڭانى دا جاتسىن­باي, ودان قاجەتتى مۇمكىندىكتى تابۋعا جانە قولدانۋعا ارقاشان بەيىم. ىزدەنىمپاز جۇرت. وسىنداي قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا وزگەلەردەن وزىپ, جاڭا زاماننىڭ قالتارىس-بۇلتارىس­تارىن وي كوزىمەن شولىپ, جامان­نىڭ وزىنەن جاقسىلىق تۋىنداتۋعا تىرىسقان ەل. اسا بيىك تەحنولوگيا مەن وزىق پروگرەستىك يدەيالاردى كۇل مەن قيراندىنىڭ استىنان قازىپ الىپ, تەحنيكالىق يننوۆا­تسيا­لار مەن جاڭعىرعان مودەرنيزاتسيانىڭ ەلداروداسى اتانىپ وتىر. قىزىعاسىڭ, قىزىقتايسىڭ. بۇلاردىڭ عاسىرلاردان وزىپ كەتكەن كوشىنە قالاي جەتەر ەكەنبىز دەپ, قيالعا دا باتاسىڭ. قيال دەمەكشى, وسىدان وتىز جىلداي بۇرىن بولعان ءبىر جاي ەسىمە تۇسكەنى. كەڭەس وداعىنىڭ كەرەگەسىن كەڭ جايىپ, كەمەلدەنگەن سوتسياليزم قۇردىق دەپ دۇرىلدەپ سويلەپ, دىگىرلەپ قيمىلداپ تۇرعان كەزى. كوك ساندىق­تىڭ الدىندا كولبەپ جاتىرمىز. ورتالىق تەلەديداردا “ۆوكرۋگ سۆەتا” حابارى ءجۇرىپ جاتىر. سۇحباتتاسىپ وتىرعان ەكى ادام, ءبىرى تەلەجۋرناليست, ەكىنشى جاپون ەلىنىڭ ءبىر عالىمى. ۇمىتپاسام, تەحنيكا سالاسىنىڭ مامانى بولسا كەرەك. جاپون سىپايىلاپ, سسسر-ءدىڭ دا دامىپ, وركەندەپ كەلە جاتقانىن, عىلىمى مەن تەحنيكاسىنىڭ دا كۇشتى ەكەنىن ايتىپ قويادى. تەلەجۋرناليست ول سوزدەردى ەستىگەن سايىن ەكپىنىن ۇدەتىپ, سۇراقتى باستىرمالاتىپ بەرىپ جاتىر. اراسىندا ءوزى كوسىلىپ-كوسىلىپ سويلەپ تە كەتەدى. ءبىر كەزدە: “شىنىن ايتىڭىزشى, ءبىز جاپونياعا عىلىمي دامۋ جونىنەن قاشان قۋىپ جەتىپ, باسىپ وزامىز؟” دەگەنى. قوناق ازداپ توسىلىپ قالدى. “ايتسام با, ايتپاسام با؟” دەگەن ەكىۇداي ويدا وتىرسا كەرەك. ءتىلشى توتەدەن تارتىپ, توسكە شاۋىپ بارادى. سول كەزدە جاپون عالىمى: “ەگەر راسىن ايتسام, ەشقاشان جەتە المايسىزدار” دەگەنى. حاباردى كەلتە قايىردى تەلەتىلشى. وسى جاي ويىما تۇسكەندە مەن ازداپ قىسى­لىپ تا قالدىم. بىراق, ء“ۇمىتسىز – شايتان” دەگەندەي, ابىز اتامنىڭ ايتقانىن ەسىمە الىپ, “ونداي بولماق قايدا دەپ, ايتپا عىلىم سۇيسەڭىز” دەپ ءوزىمدى-ءوزىم قامشىلاپ تا قويدىم. بۇل ەلدىڭ حالىقتىق داستۇرگە بەرىكتىگىنە كەلتىرەر مىسال ۇشان-تەڭىز. ارينە, ءبىر ماقالادا ونى ايتۋ دا وڭاي ەمەس. بىراق ايتپاي كەتۋگە بولمايتىن ءبىر ءداستۇرى, بۇكىل الەمگە بەلگىلى ءداستۇرى جاپونيانىڭ كوكتەمگى كەزىندەگى ۇلى سالت-ءداستۇرى – ساكۋرانىڭ گۇلدەۋ مەرەكەسى. ۇل-قىزدارىن اتاستىرىپ, ءتىپتى كەي وتباستارىندا ءبىزدىڭ ۇعىم بويىنشا بەل قۇدا, بەسىك قۇدا ءداستۇرىن ۇستاناتىن, ەنشى ءبولىپ بەرەتىن, اتا-اناسى ۇلىنىڭ قولىندا تۇارتىن, كەلىن تۇسىرگەندە ۇلتتىق داستۇرلەرىن تولىق كورسەتەتىن, ۇلتتىق كيىمىن كيۋدىڭ ماڭىزىن قاسيەتتەپ ۇستايتىن, قارياسىن قادىرلەيتىن, جاسىن تاربيەلەۋدە ۇلتتىق ۇعىمنىڭ اۋقىمىندا كورىنەتىن جاپوندار بالالارىن ساكۋرا گۇلدەگەن كەزدە ۇيلەندىرۋدى جاقسى ىرىمعا بالايدى. ساكۋرانىڭ گۇلدەنۋى ولاردىڭ ۇعىمىندا تابيعاتتىڭ گۇلدەنۋى, جاسارىپ, جايناۋى عانا ەمەس, بۇل ءومىردىڭ شەشەك اتۋى, جاڭا كۇندەردىڭ باسى, جارقىن جاقسىلىقتىڭ ءىزاشارى, جۇرەكجاردى قۋانىشتاردىڭ باستاۋى. سوندىقتان دا بولار, جاپون پارلامەنتىنىڭ قوس پالاتاسى­نىڭ توراعالارى يوكوميچي مەن ەدانىڭ ءاپ دەگەن لەبىزى ساكۋرانىڭ گۇلدەۋى مەن قازاقستان دەلەگاتسياسىنىڭ وسى كۇنگە ورايلاس كەلۋىنەن ءوربىدى. ءبىز دە ساكۋراسى بۇرقاق اتقان توكيودا ءجۇرىپ, الاتاۋىمىزدى ساعىنىپ, ەسكە تۇسىردىك. الاتاۋدىڭ دا شيەسى شىرايىنا شىراي قوسىپ جاتقان بولار. مۇندا ءبارى جاپوندىق. سالت-ءداستۇر دە, ۇستانىم مەن ۇلاعات تا, ءتالىم مەن تاربيە دە. ارينە, وزگە مادەنيەت پەن وزگە ءداستۇردى سيلاۋ بار, بىراق ول جاپون ۇلتىنىڭ ۇلتتىق شەڭبە­رىندە ورتاق وربيتادا بىرگە اينالادى. جاپون ۇكىمەتى ءوز كەزىندە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا تابانداپ تۇرىپ ماسەلە قويىپ, “بۇل ەلدە ەتنيكالىق ازشىلىق جوق” دەگەن قاعيدانى بەكىتىپ العان. ۇساق الەۋمەتتىك توپتار دا جوق. ءتىپتى كامچاتكا مەن كۋريلدىڭ بايىرعى حالقى – اينۋ دا جاپوندىق. ميلليوننان استام كورەيلەر دە, بۋدديزم ءدىنى بويىنشا تيىم سالىنعان كاسىپتەردىڭ يەسى – بۋراكۋميندار دا جاپوندىق. ءدىنى ءبىر, ءتىنى ءبىر, ءتىلى ءبىر, ءدىلى ءبىر. بۇرا تارتىپ, بۇزىق ويلاپ, ءارى تارتىپ, اۋرەگە ءتۇسىپ جاتقان ەشكىم جوق. ولاردىڭ سامۋرايلارى ۇلتتىق مەرەكەلەر كۇندەرىندە قايقى قىلىشىن اسىنىپ, كوشەگە شىقسا, بىزدەگى كەي اۋلەكى توپ ايقىش-ۇيقىش بۋىنىپ, سالپاڭداتىپ قىلىش تاعىنىپ, الماتىنىڭ وزىندە, باسقا قالالارىمىزدا تالتاڭداپ تا كەتكەنىن كەشە كوزىمىز كوردى. جاپوننىڭ وزىق تەحنولوگياسىنىڭ قۇدى­رەتىن الەم الدەقاشان مويىنداعان. جاپون مادەنيەتىن الەم ەجەلدەن باعالاعان. مۇنىڭ بارىنە جاپون ەلى جانكەشتى بەينەتپەن, جاسامپاز ەڭبەكپەن جەتتى. بىرەۋ كەلىپ جاساپ بەرگەن جوق, بىرەۋ كەلىپ سالىپ بەرگەن جوق. قاسىندا تۇرىپ, باسىنا قاراساڭ باسىڭ اينالار, باجايلاپ قاراساڭ سالىنۋىن­دا ءبىر ءمىن جوق, قالاعان كىرپىشتەرىنىڭ ارا­سىنا الماس وتپەيتىن, جىمداسىپ, جۇتىنىپ تۇرعان الىپ عيماراتتار مەن سارايلار, قوناق ۇيلەر مەن كەڭسەلەر وسى ءبىر شاعىن دەنەلى جاندار­دىڭ قولىنان شىققانىنا قاراپ تۇرىپ سۇيسىنەسىڭ. ۇلكەن قالالار تۇرعىزعان كىشكەنتاي جانداردىڭ رۋحى بيىك, جىگەرى جالىن, مىنەزى قايسار ەكەنىن سەزىنىپ ولاردى ودان ءارى قۇرمەتتەي تۇسەسىڭ. اڭگىمەنىڭ اۋەلگى ىزىنە ۇڭىلسەك, جاپون ەلىنە بۇعان دەيىن دە قازاق مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ تالاي جامپوزدارىنىڭ اياعى تيگەن. بىزگە سونىڭ قالام ۇستاعان قايراتكەرلەرى جاقىنىراق. 1957 جىلى مۇندا كەڭەس دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا ۇلى مۇحاڭ – مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆ كەلگەن. تالاي-تالاي كەزدەسۋلەردە مۇحيت مۇحاڭ تەلەگەي تەڭىزدەي اقتارىلعان, ازيا جۇرتىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا بويلاپ كىرىپ, ويلاپ پىكىرلەر ايتقان. سول كەزدەسۋلەردە اتوم بومباسىنىڭ قۇربانى بولعان جاپون جۇرتىنىڭ قايعى-قاسىرەتىن تەرەڭنەن سەزىنە وتىرىپ, يادرولىق قارۋ-جاراقتىڭ جويقىن قاتىگەزدىگى مەن جوسىقسىز ارەكەتى جونىندە دە كوسىلىپ ءسوز سويلەگەن بولار-اۋ. وعان ءشۇبا جوق. تەك ءوزىنىڭ كىندىگى كەسىلگەن اتاجۇرت, اناكۇلدىگى قاسقابۇلاق پەن قايناردىڭ, شىڭعىستاۋ مەن دەگەلەڭنىڭ, ابىرالى مەن قاراۋىلدىڭ باستان كەشكەنىن, جەر جارىلىپ, اسپان كوشكەنىن ايتا الماعان شىعار. ايتقىسى كەلسە دە. مۇمكىن “كەلىنىم ساعان ايتام, قىزىم سەن تىڭدا” دەگەن تۇسپالدىڭ بۇگە-شىگەسىن بارىمىزدەن ارتىق بىلەتىن ۇلى قالامگەر دەيتىن جەردە دەپ تە جىبەرگەن بولار. وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى­نىڭ باسىندا بۇل ەلگە قازاق ءسوز زەرگەرى, ەڭبەك ەرى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ جولى ءتۇس­كەن. سول ساپاردان كەيىن قازاق پروزاسىنىڭ التىن قورىنا توسىن بولىپ قابىلدانعان “تاستىڭ اڭگىمەسى, كوزدىڭ اڭگىمەسى, ارقا­نىڭ اڭگىمەسى” دەگەن ۇعىمدار ەندى. ء“ومىر جورى­عى­نىڭ” تۇسپالى سوتسياليستىك رەا­ليزم­نىڭ اۋلاسىنان باسپالاپ شىعىپ, بو­يىن كورسەتتى. بۇل بالىق تۋرالى ەمەس, قايعى تەڭىزىندە جۇزگەن حالىق تۋرالى شىعارما ەدى. 1971 جىلى قازاقتىڭ جانە ءبىر زاڭعار قالامگەرى, ەڭبەك ەرى ءابىش كەكىلباەۆ جاپون ەلىندە بولدى. بۇل ساپاردىڭ قورى­تىندى­سىندا قالامگەر قالامىنان “تىراۋ-تىراۋ, تىرنالار” دەگەن كوركەم جولساپار وچەركى دۇنيەگە كەلدى. مۇندا ءابىش كەكىل­باەۆ تاريحى مەن تاعدىرى ۇقساس, ءجۇزى ۇقساس, جۇرەگى پەيىلدەس جاپون حالقى­نىڭ سالت-ءداستۇرى, تۇرمىس-تىرشىلىگى, ءومىر­بايانى مەن ۇرپاق وسىرۋدەگى ايانى حاقىندا كەڭىنەن وي تولعادى. سول ايتىلعانداردى ساراپتاي قاراساڭ, “شىركىن, وسىنداي ءوز الدىنا دەربەس, ءوز الدىنا ءتۇتىن تۇتەتكەن, ۇرپاق ءوسىر­گەن, عىلىم مەن ءبىلىم قۋعان دەربەس ەل بولعان قانداي باقىت؟” دەگەن وي سورابى ايقىن كورىنەدى. ءتىزىلىپ ۇشقان تىرنالار تاعدىرىن جاپون ەلىنىڭ بۇگىنىمەن سالىس­تىرىپ, بيىكتەپ بارا جاتقان ەڭبەكقور حالىقتىڭ بەيبىت اسپانى بۇدان دا اشىق بولسا ەكەن دەگەن ازاماتتىق, قالامگەرلىك ويىن بىلدىرەدى. ءبىز دە وسى ساپاردا وزىمىزگە دەيىن ايتىلعان وي-پىكىرلەردىڭ ءبارى شىنايى قازاقى جۇرەكتەن, ادال تىلەكتەن تۋىنداپ جاتقانىن تاعى دا ءبىر قايىرا ايتا كەتكىمىز كەلەدى. ءسوز ورايىندا جۇردەكتەۋ بولسا دا, جاپون ءتىلى مەن ادەبيەتىنە دە نازار اۋدارا كەتكەن ءجون شىعار. جاپون ءتىلى اگگليۋتي­ناتيۆتى تىلگە جاتادى, وقىرماندى قيناماي ايتاتىن بولساق, ءبىزدىڭ قازاق ءتىلى سياقتى تۇبىرگە جالعاۋ مەن قوسىمشا تىركەۋ ارقىلى ءسوز تۋىندايدى. سوزدەردىڭ ءبارى نەگىزىنەن, ەكى بۋىننان تۇرادى. ەكپىنى اۋەندى, ىرعاعى وتە باياۋ, ءسوز ىرعاعى جۇزبەلى. ءبىر قاراعاندا جاڭىلت­پاش سەكىلدى وڭاي كورىنەتىن جاپون ءتىلى دەندەپ ەنگەن سايىن قيىنداي, كۇردە­لە­نە بەرەدى دەيدى. ءسوزجاسام ءادىسى دە كۇر­دەلى, مىسالى تيساي – كىشكەنتاي, تيسا­كۋ­ناي – ۇلكەن, تيساكاتتا – كىش­كەن­­تاي ەمەس. دىبىس ۇندەستىگىن قۋساڭ تيساي دەگەن ءسوز “تيتتەي” دەگەندەي دە بولىپ ەستىلىپ كەتەتىندەي. مۇمكىن بۇل بەردىبەك سوقپاق­باەۆ اعامىزدىڭ كەيىپكەر­لەرىنىڭ جاپون­داردى “جۇپىنى”, برازيليا­نى ء“بىراز ەل, ءا” دەگەنىندەي شىعار. ءوزىمىز­گە ۇناعانىن جانىمىزعا جاقىن تارتا­تىن ادەت قوي بۇل. جانە ءبىر بايقالعان نارسە, جاپوندار 9 سانىنا ەرەكشە ءمان بەرەدى. بۇل كۇنى جاڭا ءىس باستامايدى, جولعا شىقپايدى, قوناق شاقىرمايدى. ارينە, قازىرگى جاپون جاستارى مۇنى تولىق ساقتاي دا بەرمەيدى, بىراق اعا بۋىن بۇعان ءمان بەرەدى ەكەن. ءبىزدىڭ دە ەلدە, باتىس ايماقتاعى ىسىق دەگەن رۋ ء“ۇش توعىزدان ساقتان” دەپ ءبىز ايتقان جايتتەردى ەسكەرىپ وتىرادى. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماق­تاستىق ۇيىمىنىڭ قازاقستاندىق توراعالى­عىنىڭ دەۆيزى ءتورت “ت”. اۆتورى – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ. ەكى تۇلعانىڭ ەكشەپ ايتقان ەلدىك سوزىنە سۇيەنە وتىرىپ, بۇگىنگى جاپون حالقىنىڭ ومىرىنە ءبىز دە ءتورت “ت” بايلادىق: ولار: تازالىق, تارتىپتىلىك, تۇراقتىلىق, توزىمدىلىك. بار­لىق جاعىنان, تۋرا ماعىناسىندا دا, اۋىسپالى ماعىنا­سىندا دا. وسى ءتورت تۇعىر ءبىزدىڭ جۇرتىمىز­دىڭ دا بويىندا بار عوي, تەك سونى اركىمنەن جۇققان جامان ادەتتەر­دەن ارشىپ الساق, ايداي التىن, كۇندەي كۇمىس شاشپاي ما! ارينە, وعان ءسوز بار ما؟! * * * ات باسى استاناعا بۇرىلدى. قوس قۇلا­شىن كوككە جايعان سامۇرىقتىڭ قاناتى­نىڭ استىندا قول بۇلعاپ قالىپ بارا جاتقان جا­ھان­داعى, جاپانداعى جاپون ەلىنە قايى­رىلا تاعى ءبىر قارادىق. العان اسەر, كورگەن قىزىق, كوكەيگە قونعان پىكىرلەر ەندى اركىمنىڭ كوكىرەگىندە سىر مەن جىر بولىپ قاعازعا تۇسەر. بۇگىنگى جازبا سونىڭ ءبىر ۇشىعى. قازاق ەلىنىڭ قايراتكەر پەرزەنتى قانات ساۋداباەۆ باستاعان دەلەگاتسيا جانە ءبىر ماڭىزدى ساپاردان ورالىپ كەلە جاتىر. ونىڭ دا كوكەيىندە كوپ اسەر, كوشەلى وي جاتقانىنا كۇمان جوق. بۇل ساپاردا ويعا العان ءىس-شارالار تولىقتاي جۇزەگە استى. “بىتكەن ىسكە سىنشى كوپ, بىتىرگەن ەردىڭ كەمى جوق” دەيدى عوي حالقىمىز. ءىسىمىز ورىستەپ, ءىزىمىز اشىلا بەرگەي! وتەگەن ورالباەۆ. استانا-توكيو-استانا.