مادەني شارانى اشىپ ءسوز سويلەگەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى, بۇگىن تانىستىرىلىمى ءوتىپ وتىرعان قىتايلىق تاريحشى سۋ بەيحايدىڭ ءتورت تومنان تۇراتىن اتالمىش ەڭبەگىندە, قازاق حالقىنىڭ ەرتە زاماننان XX عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنا دەيىنگى تاريحى قامتىلعانى جايلى ايتىپ: «كىتاپتا قازاق ەتنوگەنەزى مەن مەملەكەتتىلىگىن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ساق, ءۇيسىن زامانىنان باستايدى دا, تۇركەش قاعاناتىن العاشقى مەملەكەتتىك قۇرىلىم رەتىندە قاراستىرادى. سونىمەن قاتار بۇل ەڭبەكتە قازاق تاريحىنىڭ حرونولوگيالىق شەڭبەرى كەڭەيتىلىپ, مازمۇنى بارىنشا بايىتىلعان. اۆتور شىعارماسى – اسپاناستى ەلىنىڭ ەجەلگى ۇلىستارى حان, تاڭ جانە تسين يمپەريالارىن جاقتاي جازىلعان قىتايلىق وقىمىستىلاردىڭ كوزقاراستارىنا باعىندىرىلماي, ناقتى تاريحي شىندىققا قۇرىلعاندىقتان بۇل كىتاپ ەلىمىز تاريحىن زەرتتەۋگە, تانىپ-بىلۋگە تيگىزەر پايداسى مول» دەدى.
جالپى كولەمى فاكسيميلەسىمەن قوسا ەسەپتەگەندە 181 باسپا تاباق, 2884 بەتتەن تۇراتىن ءتورت كىتاپتى قىتاي تىلىنەن اۋدارعان ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى شىعىستانۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تۇرسىنحان زاكەن ۇلى باستاعان جۇمىس توبى ەكەن. ناقتىراق ايتقاندا, كىتاپتىڭ ءى, ءىى, IV تومدارىن ت.زاكەن ۇلى ءوزى اۋدارسا, ءىىى تومنىڭ ءتارجىمالانۋىنا قىتاي-اعىلشىن ءتىلى مامانى ايگۇل قادىسقىزى ەڭبەك سىڭىرگەن ەكەن. سونداي-اق, قىتايتانۋشى ماگيستر ەركىنجان سىلامحان ۇلى مەن دوكتورانت جانار سماحانوۆا ماتىندەرگە تۇسىندىرمە جاساسا, عىلىمي رەداكتورلىق قىزمەتىن پروفەسسور داناگۇل ماحات اتقارىپ شىعىپتى.
– ءوز باسىم بۇل كىتاپتى اۋدارۋدى 1994 جىلى باستادىم, – دەيدى تۇرسىنحان زاكەن ۇلى. – كىتاپتىڭ العاشقى تاراۋلارى «جۇلدىز», «قازاق تاريحى» جۋرنالدارىندا جاريالاندى. ناتيجەسىندە, 1998 جىلى تۋىندى اۆتورى سۋ بەيحاي ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ماناش قوزىباەۆتىڭ شاقىرتۋىمەن قازاقستانعا كەلىپ, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قالداربەك نايمانباەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدى. قالەكەڭ وعان كەلەشەكتە «قازاقتىڭ جالپى تاريحى» اتتى ەڭبەگىن تۇگەلدەي اۋدارتۋعا نيەتتى ەكەندىگىن ايتتى. وسىلاي قازاقتاردىڭ ىقىلاس-پەيىلىنە ريزا بولعان قىتايلىق عالىم «قازاقتىڭ جالپى تاريحى» اتتى ءتورت توم كىتاپتىڭ قولجازبا نۇسقاسىن «وسىنى سەن اۋدار» دەپ ماعان اماناتتادى. بىراق قاراجات تاپشىلىعىنان اۆتوردىڭ «قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى» دەگەن اتپەن ءبىر تومدىعى 2001 جىلى زورعا جارىق كوردى. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي مىنە بيىل ءتورت تومدىق تۇگەلدەي كىتاپ بولىپ باسىلدى.
– «قازاقتىڭ جالپى تاريحى» قازىرگى قازاقتار ءۇشىن نەسىمەن قۇندى؟
– بۇل ەڭبەكتىڭ باستى قۇندىلىعى – قازاق تاريحىنىڭ ەتنومادەني كەڭىستىگىن وتە كەڭ اۋقىممەن قاراستىرىپ, حرونولوگيالىق شەڭبەرى جانە تاريحتى جۇيەلەۋى مەن كەزەڭدەرگە ءبولۋىن مۇلدە باسقاشا ادىستەمە ارقىلى جۇزەگە اسىرعاندىعى. ەكىنشىدەن, زەرتتەۋ اۋقىمى قازىرگى قازاقستان تەرريتورياسىنان شىعىپ كەتكەندىكتەن ەرتە زامان جانە ورتاعاسىرلىق تايپالىق, ۇلىستىق قۇرىلىمداردىڭ ءىزىن تولىق اڭعارۋعا بولادى. بۇدان وزگە قانشاما ارحەولوگيالىق مۇرالار, كونە قورعاندار, تاريحي ورىندار, جارتاس جازبالارى مەن ءماتىن جازىلعان ۇستىن تاستار, پەتروگليفتەر شەكارادان تىس جەرلەردە جاتىر. سۋ بەيحاي ولاردىڭ ءبىرسىپىراسىن قازاق حالقىنىڭ مۇراسى رەتىندە زەرتتەيدى. ايتا بەرسەك, كىتاپتا وسى تاقىلەتتەس ءبىز ۇيرەنەتىن كوپتەگەن وزگەشە شەشىمدەر, پايىمداۋلار مەن ادىستەمەلەر بار.
