وقيعا • 15 جەلتوقسان، 2020

قازاق تاريحىنىڭ قازىناسى

87 رەت كورسەتىلدى

ەلوردا تورىندە ورنالاسقان ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا «قازاقتىڭ جال­پى تاريحى» اتتى ءتورت تومدىق قۇندى ەڭبەكتىڭ ونلاين تانىستىرىلىمى ءوتىپ، وعان شەتەلدىك عالىمدار مەن ەلىمىزگە تانىمال تاريحشى، تۇركىتانۋشى ما­مان­دار قاتىستى.

مادەني شارانى اشىپ ءسوز سويلەگەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى، بۇگىن تانىستىرىلىمى ءوتىپ وتىرعان قىتايلىق تاريحشى سۋ بەي­حاي­دىڭ ءتورت تومنان تۇراتىن اتالمىش ەڭ­بە­گىندە، قازاق حالقىنىڭ ەرتە زاماننان XX عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنا دەيىنگى تاريحى قامتىلعانى جايلى ايتىپ: «كىتاپتا قازاق ەتنوگەنەزى مەن مەملەكەتتىلىگىن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ساق، ءۇيسىن زامانىنان باستايدى دا، تۇركەش قاعاناتىن العاشقى مەملەكەتتىك قۇرىلىم رەتىندە قاراستىرادى. سونىمەن قاتار بۇل ەڭبەكتە قازاق تاريحىنىڭ حرونولوگيالىق شەڭبەرى كەڭەيتىلىپ، مازمۇنى بارىنشا بايىتىلعان. اۆتور شىعارماسى – اسپاناستى ەلىنىڭ ەجەلگى ۇلىستارى حان، تاڭ جانە تسين يمپەريالارىن جاقتاي جازىلعان قىتايلىق وقىمىستىلاردىڭ كوزقاراستارىنا باعىندىرىلماي، ناقتى تاريحي شىندىققا قۇرىلعاندىقتان بۇل كىتاپ ەلىمىز تاريحىن زەرتتەۋگە، تانىپ-بىلۋگە تيگىزەر پايداسى مول» دەدى.

جالپى كولەمى فاكسيميلەسىمەن قوسا ەسەپ­تەگ­ەندە­ 181 باسپا تاباق، 2884 بەتتەن تۇراتىن ءتورت كىتاپتى قىتاي تىلى­نەن اۋدارعان ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرا­زيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى شىعىستانۋ كافەد­­­راسىنىڭ پروفەسسورى، تاريح عىلىم­دا­­رى­­نىڭ دوكتورى تۇرسىنحان زاكەن ۇلى باس­تا­عان جۇمىس توبى ەكەن. ناقتىراق ايت­­قاندا،­ كىتاپتىڭ ءى، ءىى، IV تومدارىن ت.زا­كەن ۇلى ءوزى اۋدارسا، ءىىى تومنىڭ ءتار­جىما­لانۋىنا قىتاي-اعىلشىن ءتىلى ماما­نى ايگۇل قادىسقىزى ەڭبەك سىڭىرگەن ەكەن. سونداي-اق، قىتايتانۋشى ماگيستر ەركىنجان­ سىلامحان ۇلى مەن دوكتورانت جانار سماحانوۆا ماتىندەرگە تۇسىندىرمە جاسا­­سا، عىلىمي رەداكتورلىق قىزمەتىن پرو­­فەسسور داناگۇل ماحات اتقارىپ شى­عىپ­­تى.

 – ءوز باسىم بۇل كىتاپتى اۋدارۋدى 1994 جىلى باستادىم، – دەيدى تۇرسىنحان زاكەن ۇلى. – كىتاپتىڭ العاشقى تاراۋلارى «جۇلدىز»، «قازاق تاريحى» جۋرنالدارىندا جاريالاندى. ناتيجەسىندە، 1998 جىلى تۋىندى اۆتورى سۋ بەيحاي ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ماناش قوزىباەۆتىڭ شاقىرتۋىمەن قازاقستانعا كەلىپ، دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قالداربەك نايمانباەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدى. قالەكەڭ وعان كەلەشەكتە «قازاقتىڭ جالپى تاريحى» اتتى ەڭبەگىن تۇگەلدەي اۋدارتۋعا نيەتتى ەكەندىگىن ايتتى. وسىلاي قازاقتاردىڭ ىقىلاس-پەيىلىنە ريزا بولعان قىتايلىق عالىم «قازاقتىڭ جالپى تاريحى» اتتى ءتورت توم كىتاپتىڭ قولجازبا نۇسقاسىن «وسىنى سەن اۋدار» دەپ ماعان اماناتتادى. بىراق قاراجات تاپشىلىعىنان اۆتوردىڭ «قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى» دەگەن اتپەن ءبىر تومدىعى 2001 جىلى زورعا جارىق كوردى. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي مىنە بيىل ءتورت تومدىق تۇگەلدەي كىتاپ بولىپ باسىلدى.

– «قازاقتىڭ جالپى تاريحى» قازىرگى قازاقتار ءۇشىن نەسىمەن قۇندى؟

– بۇل ەڭبەكتىڭ باستى قۇندىلىعى – قازاق تاريحىنىڭ ەتنومادەني كەڭىستىگىن وتە كەڭ اۋقىممەن قاراستىرىپ، حرونو­لو­گيا­لىق شەڭبەرى جانە تاريحتى جۇيەلەۋى مەن كەزەڭدەرگە ءبولۋىن مۇلدە باسقاشا ادىستەمە ارقىلى جۇزەگە اسىرعاندىعى. ەكىنشىدەن، زەرتتەۋ اۋقىمى قازىرگى قازاقستان تەرريتورياسىنان شىعىپ كەتكەندىكتەن ەرتە زامان جانە ورتاعاسىرلىق تايپالىق، ۇلىستىق قۇرىلىمداردىڭ ءىزىن تولىق اڭعارۋعا بولادى. بۇدان وزگە قانشاما ارحەولوگيالىق مۇرالار، كونە قورعاندار، تاريحي ورىندار، جارتاس جازبالارى مەن ءماتىن جازىلعان ۇستىن تاستار، پەتروگليفتەر شەكارادان تىس جەرلەردە جاتىر. سۋ بەيحاي ولاردىڭ ءبىرسىپىراسىن قازاق حالقىنىڭ مۇراسى رەتىندە زەرتتەيدى. ايتا بەرسەك، كىتاپتا وسى تاقىلەتتەس ءبىز ۇيرەنەتىن كوپتەگەن وزگەشە شەشىمدەر، پايىمداۋلار مەن ادىستەمەلەر بار.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىس قازاقستان «جاسىل» ايماقتا

ايماقتار • بۇگىن، 12:15

دوللار ارزانداپ، مۇناي قىمباتتادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:36

قىركۇيەكتە حالىق ساناعى باستالادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:47

بۇگىن ەلىمىزدە قاتتى ىستىق بولادى

قازاقستان • بۇگىن، 09:05

بەكىرەگە قويىلعان بەلگى

ايماقتار • بۇگىن، 07:45

«COVID-19» سپەكتاكلى قويىلدى

ونەر • بۇگىن، 07:43

ەركىن جۇرگىڭ كەلسە، ەكپە سالدىر

مەديتسينا • بۇگىن، 07:22

شابان قيمىل شاڭ قاپتىرماسىن

تەحنولوگيا • بۇگىن، 07:20

نە ەكسەڭ، سونى ورارسىڭ

قازاقستان • بۇگىن، 07:17

«استانا» ۇزاپ بارادى

فۋتبول • بۇگىن، 07:07

كوك تۇركىنىڭ كوزى

تاريح • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار