سوندىقتان بولسا كەرەك, ەلباسى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا تۇعىرلى تۇلعالارىمىز تۋرالى باستاما كوتەرىپ, « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» ارنايى جوباسىن قولعا الۋدى تاپسىرعان ەدى. بيىل مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن ۇلى تۇلعالار ۇلىقتالىپ, ءال-ءفارابيدىڭ 1150, التىن وردانىڭ 750 جانە ابايدىڭ 175 جىلدىعى كەڭىنەن اتالىپ وتىلۋدە. مەرەيلى جىلدا كوپتەگەن سۇبەلى ەڭبەك, ساليقالى دۇنيە جارىق كوردى. ماسەلەن, ءبىر عانا ««Egemen Qazaqstanda» فارابي مەن ابايعا قاتىستى 150-گە جۋىق ماقالا جاريالانىپتى. الايدا, وكىنىشكە قاراي, ءبىرلى-جارىم ەڭبەكتەردى ايتپاساق, تاريحشىلارىمىز فارابي مەن اباي تۇلعاسىن زەردەلەۋدەن تىس قالىپ كەلەدى.
بيىل ءتۇبى ءبىر تۇركى الەمى بىلگە تونىكوك ەسكەرتكىشىنىڭ 1300 جىلدىعىن يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتاپ ءوتتى. الايدا تونىكوكتىڭ تاريحي تۇلعاسى تۋرالى تاريحشىلار تاراپىنان زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلمەدى. كۇلتەگىننىڭ كوك تاسى ەلگە اكەلىنىپ, جوعارى وقۋ ورنىنا ورنالاستىرىلدى, الايدا ونىڭ دا تۇلعالىق بولمىسى ادەبي-تىلدىك زەرتتەۋمەن شەكتەلدى. ادامزات تاريحىندا بەتبۇرىستار جاساعان اتتيلا, شىڭعىس حان سىندى پاسسيونار تۇلعالار تۋرالى جازۋشىلار كوبىنە ادەبي-كوركەم شىعارمالار جازۋدا. بۇل رەتتە ۇلى تۇلعالاردى اسىرە دارىپتەۋ نەمەسە ميفتەندىرۋ ءۇردىسى دە بەلەڭ الۋدا. ماسەلەن, جوشىنىڭ تاريحي تۇلعاسى جۇمباق كۇيىندە قالىپ كەلەدى. ۇلىق ۇلىستىڭ نەگىزىن قالاعان باتۋ مەن بەركە حاندار تۋرالى دا كەشەندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلمەدى. وسىنداي ولقىلىقتار سالدارىنان بەركە حان سىندى تۇلعالارعا ارنالعان فيلمدەردە تاريحىمىز اجۋاعا اينالدى. تالاس قۇرىلتايىن ۇيىمداستىرۋشى, موعولستان مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان قايدۋ تۋرالى دا تۇششىمدى تاريحي زەرتتەۋلەر جوقتىڭ قاسى, وقۋلىقتاردا ول تۋرالى مالىمەتتەر وتە از قامتىلعان.
بىرنەشە جىل بۇرىن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ وتتىك. كوپتەگەن حالىقارالىق جيىن ۇيىمداستىرىلدى, زەرتتەۋ جاريالاندى. ناۋقان ءوتتى, الايدا قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى تۇگەندەلدى دەپ ايتۋ قيىن. ءتىپتى تاريحشىلارىمىز قازاق حاندىعى تۋرالى فيلمنەن دە تىس قالدى. كينوگەرلەرىمىز ءالى كۇنگە دەيىن كەڭەستىك تسەنزۋرانىڭ اياۋسىز سۇزگىسىنەن وتكەن ەسەنبەرلينگە سۇيەنىپ كەلەدى, ال جۇرتشىلىق وسى ادەبيەتتەر مەن كوركەم فيلمدەر ارقىلى تاريح پەن تۇلعانى تانيدى. بۇل ورايدا جازۋشىلار مەن ادەبيەتشىلەر ءھام جۋرناليستەردىڭ تۇلعاتانۋعا قوسىپ جۇرگەن ۇلەسىن ايتا كەتۋ قاجەت. الايدا ارنايى تاريح مەتودولوگياسىن يگەرمەگەندىكتەن جانە كوبىنە كوركەم شىندىقتى نىسانا ەتىپ الاتىندىقتان قالامگەرلەردىڭ تۋىندىلارىن بۇلجىماس اقيقات رەتىندە قابىلداۋ دا قيىن.
بالالارىمىز ەجەلگى مىسىرداعى پەرعاۋىنداردىڭ قاي جىلدارى ەل بيلەگەنىن جاقسى بىلەدى, كونە گرەك, ريم نەمەسە باعزى قىتايدىڭ ۇلى تۇلعالارى دا كوپشىلىككە ءمالىم. بىزدە بايىرعى بابالار تاريحىن ايتپاعاندا, وتكەن عاسىردىڭ ءوزىن ميف پەن فولكلوردان اجىراتىپ الۋ قيىن. تاريح پەن شەجىرە, اقيقات پەن اڭىز ارالاسىپ كەتكەن. تىزبەكتەي بەرسەك, تۇلعاتانۋدا مۇنداي ماسەلە وتە كوپ. بىزدىڭشە, ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. تاريحشىلاردىڭ كوبى شەت تىلدەرىن بىلمەيدى, سوندىقتان تۇپنۇسقا قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەي المايدى. تۇلعالاردى زەرتتەگەندە شىنايىلىق, وبەكتيۆتىلىك تە جەتىسپەي جاتادى. ءوزىمىز زەرتتەگەن تۇلعانى ۇلىقتاپ, ال ونىڭ قارسىلاستارىن نەگىزسىز تۇقىرتۋعا دا دايىن تۇرامىز. سالىستىرىپ, سىن تەزىنەن وتكىزبەسە, ارحيۆ دەرەگىنىڭ ءوزى جاڭىلىس تۇجىرىم جاساۋعا ۇرىندىراتىنىن ەسكەرە بەرمەيمىز. مۇندا كەيدە رۋلىق, ايماقتىق سانا دا كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتادى.
بۇل تەك قازاق تاريحى ءۇشىن عانا ەمەس, تۇگەل تۇركىنىڭ تۇلعالارىن تۇگەندەۋ ءۇشىن دە ورتاق شەتىن ماسەلە. بايازيت پەن ءامىر تەمىر, توقتامىس پەن ەدىگە, سۇلتان سەليم مەن شاح يسمايل اراسىنداعى شيەلەنىستەرگە وبەكتيۆتى باعا بەرىلمەۋى تاريحىمىزدى تۇتاس قاراۋعا كەرى اسەر ەتۋدە. ونىڭ ۇستىنە ءاربىر باۋىرلاس ەل ءوزىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى «يدەال تۇلعا» رەتىندە كوبىنە بىرىكتىرۋشى ەمەس, ءبولۋشى تۇلعانى تاڭداپ العان. ورتاق تۇلعالاردى ءار ەلدىڭ وزىنە تارتىپ, مەنشىكتەۋگە ۇمتىلۋى دا بۇعان كەرى اسەرىن تيگىزۋدە.
ارينە, مۇندا كەڭەستىك ساياساتتىڭ دا ىقپالى جوق ەمەس. ويتكەنى تاريحىمىزدا وتارسىزدانۋ, ارىلۋ ءۇردىسى ءالى تولىق جۇرگەن جوق. بۇل رەتتە تۇلعا, قايراتكەر ۇعىمىنىڭ ءوزى ۇساقتالىپ كەتكەن سياقتى كورىنەدى كەيدە. كەڭەستىك كەڭشاردىڭ ديرەكتورى ياكي پارتيا قىزمەتىندە «بەلسەندى» بولعاندا «تۇلعا» دەپ اسپەتتەلەدى, مەرەيتويلارىندا ماقالالار جازىلادى. بازبىرىنە كوشە, مەكتەپ اتتارى بەرىلۋدە. ال حالىققا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ, قالتارىستا قالىپ قويعاندار دا از ەمەس. مۇنىڭ اق-قاراسىن اجىراتىپ, ادىلەتتى تاڭداۋ جاساۋ – تاريحشىنىڭ مىندەتى بولسا كەرەك. تاريح بارىنە تورەشى دەسەك تە, بوستاندىق جولىندا باسىن بايگەگە تىگىپ, ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسقان تاۋ تۇلعالاردىڭ تۇعىرىنا قونعانىنا نە جەتسىن, شىركىن...
