سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ ءوز سوزىندە وتاندىق بيزنەستىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى شاعىن جانە ورتا بيزنەستە بەلسەندى سۋبەكتىلەردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. بىراق سوعان قاراماستان قازاقستاندىق شاعىن كاسىپورىندار قىزمەتىنىڭ نەگىزگى سالاسى ساۋدا بولىپ وتىر, كوپتەگەن بيزنەس سۋبەكتىلەرى كولەڭكەدە جۇمىس ىستەۋگە بەت بۇرعان. ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى قىسقارۋدا. 2015 جىلدان باستاپ مۇنداي كاسىپورىنداردىڭ سانى 13 پايىزدان ازايىپ كەتتى.
سەنات توراعاسى بانكتەردىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە نەسيە بەرۋىنىڭ ازايۋىن, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى جونىندەگى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن جانە ۇلتتىق كومپانيالارداعى ساتىپ الۋعا كاسىپكەرلەر ءۇشىن قولجەتىمدى بولماي وتىرعانىن جانە باسقا دا پروبلەمالار تۋرالى ايتتى. ماۋلەن اشىمباەۆ سونىمەن قاتار پاندەميا كەزىندە ەلىمىزدە بيزنەستى قولداۋ جونىندە قوسىمشا شارالار قابىلدانعانىن اتاپ ءوتتى.
«شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ – ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمىن جانە ونىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى شارتتارىنىڭ ءبىرى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل ماسەلەنىڭ ماڭىزى بۇرىنعىدان دا ارتا ءتۇستى.
پاندەميا بىرقاتار سالاعا, ونىڭ ىشىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە دە ءوز زاردابىن تيگىزدى. كولىك, ساۋدا, قىزمەت كورسەتۋ, قوعامدىق تاماقتانۋ, قوناقۇي جانە جىلجىمايتىن م ۇلىك بيزنەسى ايتارلىقتاي شىعىنعا ۇشىرادى. قولداعى بار دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, پاندەميادان كەم دەگەندە 800 مىڭ وتاندىق كاسىپكەر زارداپ شەككەن.
قازىرگى تاڭدا شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندار شامامەن 3 ميلليون 300 مىڭ قازاقستاندىقتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. بۇل ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ 39 پايىزىن قۇرايدى. سوندىقتان وسى سالانىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى وتە زور.
شاعىن جانە ورتا بيزنەس مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستى نازارىندا. پرەزيدەنتىمىز بيىلعى جولداۋىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قوسىمشا كومەك رەتىندە كەشەندى قولداۋ شارالارىن ۇسىندى. پاندەمياعا بايلانىستى جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن نەسيە كولەمى ايتارلىقتاي ۇلعايدى. نەسيەلەردى 6 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك سۋبسيديا بەرىلىپ جاتىر.
مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورعا تيەسىلى جىلجىمايتىن م ۇلىك نىساندارىن جالعا العانى ءۇشىن تولەنەتىن جالداۋ اقىسى جىل سوڭىنا دەيىن توقتاتىلدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ ەڭبەكاقى قورىنا تۇسەتىن اۋىرتپالىق جەڭىلدەتىلدى.
سالىق كودەكسىنە بىرقاتار ماڭىزدى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ەكى جىلعا قوسىلعان قۇن سالىعىنان جانە الەۋمەتتىك سالىقتان بوساتۋ ۇسىنىلدى. پرەزيدەنت تاپسىرماسى بويىنشا تابىستىڭ 3 پايىزى كولەمىندە بولشەك سالىق ەنگىزىلەدى. وسى جانە باسقا شارالار شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوساتىنى ءسوزسىز», دەدى سەنات توراعاسى.
سەناتورلار پارلامەنتتىك تىڭداۋعا دايىندىق بارىسىندا ۇكىمەتكە شاعىن جانە ورتا بيزنەس ماسەلەلەرىن شەشۋگە ىقپال ەتۋگە ارنالعان بىرقاتار ۇسىنىس ازىرلەدى. پالاتا دەپۋتاتتارى كاسىپكەرلەردىڭ قىزمەتىنە ارالاسقانى ءۇشىن لاۋازىمدى تۇلعالارعا جانە رەيدەرلىككە جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان ناقتى شارالاردى ۇسىندى.
«سەناتورلار لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ كاسىپكەرلەردىڭ قىزمەتىنە ارالاسقانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان شارالاردى قولدايدى. ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى اتاپ وتكەندەي, كاسىپكەرلىك قىزمەتكە زاڭسىز كەدەرگى جاساۋ مەملەكەتكە قارسى اۋىر قىلمىس رەتىندە قاراستىرىلۋى كەرەك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل نۇسقاۋىن زاڭناماعا بىرقاتار وزگەرىستەر ەنگىزۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق تۋرالى جانە قىلمىستىق كودەكستەرگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ كوزدەلۋدە», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونداي-اق كاسىپكەرلەردىڭ جەر ۋچاسكەلەرىنە قول جەتكىزۋ شارتتارىن جاقسارتۋ ۇسىنىلدى. سەنات توراعاسى اتاپ وتكەندەي, ۇسىنىلىپ وتىرعان شارالاردىڭ ءبىرى – بوس جەر ۋچاسكەلەرى مەن ساۋداعا شىعارۋ جوسپارى تۋرالى اقپاراتتى جۇيەلەۋ جانە ينتەرنەت-رەسۋرستار مەن باسقا دا الاڭداردا ورنالاستىرۋ ارقىلى مەيلىنشە اشىقتىعىن جانە قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ وتىر. سونداي-اق ەلدى مەكەندەردەگى جەرلەردىڭ نىسانالى ماقساتىن وزگەرتۋ ءراسىمىن, ونىڭ ىشىندە ارتىق كەلىسۋ راسىمدەرىن الىپ تاستاۋ ارقىلى وڭتايلاندىرۋ ۇسىنىلادى, دەدى ول.
ماۋلەن اشىمباەۆ ميكروكاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن جەكە ساناتقا ءبولۋ تۋرالى باستامانى جاريا ەتتى.
«ونداي ەرەجەنى كاسىپكەرلىك كودەكسىندە بەكىتۋ ۇسىنىلادى. ول ءتيىستى باعدارلامالار اياسىندا ميكروبيزنەستى ءتيىمدى جانە ناقتى قولداۋعا, ونىڭ ىشىندە جەڭىلدەتىلگەن جانە وڭايلاتىلعان نەسيە بەرۋ ارقىلى ىقپال ەتۋگە ءتيىس», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سەنات توراعاسى سونداي-اق «بيزنەسكە ارنالعان ۇكىمەت» بىرىڭعاي سەرۆيسى مەن مەملەكەتتىك قولداۋ اقپاراتتىق پورتالىنىڭ جۇمىسىن ءتيىمدى قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
«ادامدارعا ارنالعان ىڭعايلى ءارى تۇسىنىكتى اقپاراتتىق سەرۆيستەردى جان-جاقتى دامىتۋ قاجەت. ونداي ونىمدەر بيزنەسكە مەملەكەتتىك قولداۋ قۇرالدارىن جاقسى باعدارلاۋعا, جەتكىزۋشىلەر مەن ارىپتەستەردى ىزدەستىرۋگە جانە ءونىمدى شەتەلدىك نارىقتارعا ىلگەرىلەتۋگە كومەكتەسۋى ءتيىس», دەدى ول.
ماۋلەن اشىمباەۆ ءسوزىنىڭ سوڭىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىنداعى زاڭنامانى تولىق رەۆيزيالاۋ مەن جۇيەلەۋ قاجەتتىگىنە باسا نازار اۋداردى.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇكىمەتكە بەرگەن تاپسىرماسىن ورىنداۋ اياسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قاتىستى زاڭناماعا تولىق رەۆيزيا جاساپ, جۇيەلەندىرگەن ءجون. سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋدى جالعاستىرۋ قاجەت. كاسىپكەرلەردىڭ ەسەپتىلىگىن وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەردى قاراستىرعان ءجون. شەكتەن تىس بيۋروكراتيالانۋدى, قايتالانۋدى, قاراما-قايشىلىقتاردى بولدىرماۋ, بيزنەستى نەگىزگى قىزمەتتەن الاڭداتپاۋى كەرەك», دەدى سەنات توراعاسى.
بۇدان كەيىن سەناتتىڭ ەكونوميكالىق ساياسات, يننوۆاتسيالىق دامۋ جانە كاسىپكەرلىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى داۋرەن ادىلبەكوۆ بايانداما جاساپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىنداعى بىرقاتار جۇيەلى پروبلەمانى اتاپ ءوتتى.
«ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن نەسيەمەن قامتۋى وتە تومەن. مۇنىڭ ءبىرىنشى سەبەبى – بانك نەسيەلەرىنىڭ پايىزدىق ۇستەمەاقىسى جوعارى. بانكتەر شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىنداعى 30 مىڭعا جۋىق قارىز الۋشىعا قىزمەت كورسەتەدى. بۇل – وسى سالادا جۇمىس ىستەپ تۇرعان سۋبەكتىلەردىڭ نەبارى 2,5 پايىزى عانا.
مەملەكەتتىك سۋبسيديا رەتىندە 6 پايىزدىق جىلدىق پايىزبەن بيزنەستى قولداۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك قولداۋ شاعىن جانە ورتا بيزنەستى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قامتي العان جوق. بانك سەكتورى مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىنسىز شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە مۇلدەم نەسيە بەرمەيدى.
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ مەملەكەتتىڭ كومەگىنسىز شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە نەسيە بەرۋ ۇلەسى بيىل نەبارى 19 پايىزدى قۇرادى.
بانكتەر جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەندىرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىنا قاتىسۋدان, نەسيەلەنەتىن كاسىپكەرلەر سانىن كوبەيتۋدەن جانە نەسيەلىك تاۋەكەلدى تومەندەتۋدەن پايدا كورەدى. بىراق ولار شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ءوز بەتىنشە نەسيە بەرۋگە ق ۇلىقسىز.
ەكىنشىدەن, وتاندىق كاسىپكەرلەر ءۇشىن بانكتەر ۇسىنعان شارتتارمەن نەسيە الۋ ءتيىمدى ەمەس. ويتكەنى ولاردا كرەديتتى تولەۋ مەرزىمىن كەيىنگە شەگەرۋ تەتىگى جوق. كەز كەلگەن بيزنەس-جوبانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ۋاقىت قاجەت. ال نەسيە تولەمدەرىن العاننان كەيىن ءبىر ايدان كەيىن تولەنۋى كەرەك», دەدى سەناتور.
داۋرەن ادىلبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, تالقىلانىپ وتىرعان سالاداعى ەكىنشى جۇيەلى پروبلەما – بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ پروتسەسىنە از قاتىسۋى.
«مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭدا ساتىپ الۋدى ءبىر كوزدەن تىكەلەي شارت جاساسۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىن 50-دەن استام جاعداي بەلگىلەنگەن. سونىڭ سالدارىنان بىرقاتار قيىندىق تۋىنداپ, كاسىپكەرلەردىڭ ساتىپ الۋ جۇيەسىنە قاتىسۋ پروتسەسىن قيىنداتادى. تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ كىم ەكەنىنە قاراماستان, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ بىرىڭعاي قاعيدالارى بولۋى ءتيىس. سەبەبى سول قىزمەتتى بىردەي شارتتار بويىنشا ساتىپ الۋ كەرەك», دەدى دەپۋتات.
سەناتور كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋداعى وسىنداي ەرەكشەلىكتىڭ اسەرىنەن كەي بيزنەس سۋبەكتىلەرى ساتىپ الۋدى ءجيى-ءجيى جەڭىپ الاتىن كورىنەدى. ماسەلەن, 2018 جىلى 49 مىڭنان استام مەردىگەر مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرسىن بەس رەتتەن ارتىق جەڭىپ العان. وسىلايشا, ولار قوسالقى مەردىگەر جالداپ, جۇمىستى ساپاسىز اتقارۋعا جول اشقان.
سونىمەن قاتار دەپۋتات قازىرگى تاڭدا كاسىپكەرلىك جانە وزگە قىزمەت نىساندارىنىڭ جۇمىسىن ەپيدەميالىق جاعدايعا قاراي ورتالىق مەملەكەتتىك ورگان نەمەسە لاۋازىمدى تۇلعا شەكتەيتىنىن اتاپ ءوتتى. كارانتين ەنگىزۋ تۋرالى اقپاراتتى جاريالاۋ مەرزىمى رەتتەلمەگەن. بۇل كاسىپكەرلەر ءۇشىن بيزنەستى جوسپارلاۋ مەن جۇرگىزۋ قاتەرىن ۇلعايتادى.
«كاسىپكەرلىك قىزمەتىن شەكتەۋ تەتىگىنىڭ ءوزى بىرقاتار سۇراق تۋدىرادى. ماسەلەن, كاسىپكەرلەردىڭ ايتۋىنشا, قازىر قالاارالىق اۆتوبۋس تاسىمالى شەكتەلگەن. بىراق ادامدار جەڭىل كولىكپەن 5-15 جولاۋشى بولىپ ءبىر قالادان ەكىنشى قالاعا قاتىناپ ءجۇر, اۋە جانە تەمىر جول قاتىناسى بار. الايدا سانيتارلىق تالاپتاردى ورىنداپ تۇرسا دا, اۆتوتاسىمال توقتاتىلعان. كينوتەاترلاردىڭ جۇمىسىنا قاتىستى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. ولار ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ 18 تالابىن ورىنداسا دا, جۇمىس ىستەۋگە رۇقسات ەتىلگەن جوق.
پاندەميا جاريالانعاندا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى جانە حالىق COVID-19-بەن كۇرەسۋگە دايىن بولعان جوق. الايدا قازىر جاعداي وزگەردى. حالىق بەتپەردەمەن, ءدارى-دارمەكپەن قامتىلعان, توسەكتىك ورىن, جاساندى تىنىس الدىرتۋ اپپاراتتارى بار, ەمدەۋ حاتتاماسى ايقىندالدى. وسى ورايدا بيزنەستە مىناداي سۇراق تۋىپ وتىر – اۋرۋدىڭ تارالۋىنا كاسىپكەرلىك قىزمەت قانا سەبەپ پە؟», دەدى د.ادىلبەكوۆ.
پارلامەنتتىك تىڭداۋ بارىسىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ بايانداما جاساپ, ەلدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ايتىپ بەردى. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, 2019 جىلى بۇل سالانىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى 31,7 پايىزدى قۇراعان. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, 2015 جىلى بۇل كورسەتكىش 24,9 پايىزعا تەڭ ەدى.
ء«بىزدىڭ مىندەتىمىز – شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسىن 2025 جىلعا قاراي 35 پايىزعا دەيىن, ال 2050 جىلعا قاراي 50 پايىزعا جەتكىزۋ. بۇل دامىعان ەلدەردىڭ دەڭگەيىنە سايكەس كەلەدى. بيزنەستە جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا ولاردىڭ سانى 3,5 ملن ادامدى قۇرايدى.
نۇر-سۇلتان جانە الماتى قالالارى قازاقستاندىق شاعىن جانە ورتا بيزنەس قۇرىلىمىندا جەتەكشى ورىن الادى. وڭىرلىك جالپى ءونىم كولەمىنىڭ ۇشتەن ءبىرى, سونداي-اق شاعىن جانە ورتا بيزنەستە جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ جالپى سانىنىڭ ۇشتەن ءبىرى ەكى قالاعا تيەسىلى.
شاعىن جانە ورتا بيزنەس – جۇمىسپەن قامتۋدىڭ نەگىزگى درايۆەرى. ماسەلەن, 2019 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شاعىن جانە ورتا بيزنەستەگى ادامدار سانى 3,5 ملن-عا جەتتى. بۇل 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 8 پايىزعا ارتىق.
ساۋدا سەكتورى وندىرىلگەن ءونىم كولەمى بويىنشا كوش باستاپ تۇر. ونىڭ ۇلەسىنە وسى سالا ءوندىرىسىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىنەن استامى تيەسىلى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءونىمىنىڭ 20 پايىزى ەكونوميكانىڭ ونەركاسىپتىك سەكتورىنا تيەسىلى.
وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس 212 مىڭ ادامدى نەمەسە وسى سالاداعى جالپى جۇمىسپەن قامتىلۋىنىڭ 6 پايىزىن قامتيدى. جۇمىسپەن قامتىلعان كاسىپورىنداردىڭ نەگىزگى ۇلەسى, ياعني 50 پايىزعا جۋىعى تاماق ونىمدەرى, مەتالل, مەتالل ەمەس ونىمدەر وندىرىسىنە تيەسىلى.
وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس جىل سايىن 4 ترلن تەڭگەگە ءونىم شىعارادى. ونىڭ جارتىسىنان كوبى – ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى, مەتاللۋرگيا ءوندىرىسى جانە مەتالل/مەتالل ەمەس ونىمدەر ءوندىرىسى», دەدى ر.دالەنوۆ.
ءىس-شاراعا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ورتالىق مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ باسشىلارى, «اتامەكەن» ۇكپ, بيزنەس جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, ەلىمىزدەگى كاسىپكەرلەر قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىل, سونداي-اق سەنات جانىنداعى جاس ساراپشىلار كلۋبىنىڭ مۇشەلەرى قاتىستى.
پارلامەنتتىك تىڭداۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ازىرلەنگەن ۇسىنىمدار ۇكىمەتكە جىبەرىلمەك. ۇسىنىمدا كاسىپكەرلىك كودەكسكە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ شارالارىن كەڭەيتۋ, مەملەكەتتىك باقىلاۋدى (قاداعالاۋدى) جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزۋگە كەڭەس بەرىلدى. سونىمەن قاتار سالىق كودەكسىنە, جەر كودەكسىنە, اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە جانە تاعى باسقا قۇجاتتارعا بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزۋ ايتىلعان.
