قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى كۇنىنە وراي نۇرسۇلتان نازارباەۆ قورى مەن الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتى بىرلەسە وتىرىپ, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك جانە جاھاندىق يادرولىق قارۋعا قارسى ديالوگتى قايتا باستاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا حالىقارالىق ونلاين كونفەرەنتسيا وتكىزدى. ءىس-شارانىڭ باستى ماقساتى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2019 جىلعى قاراشادا استانا كلۋبىنىڭ 5-ءشى وتىرىسىندا جاريا ەتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قولدايتىن جانە يادرولىق قارۋدان ازات الەمنىڭ جاھاندىق كوشباسشىلار اليانسىن (جكا) قۇرۋ باستاماسىن ىلگەرىلەتۋ بولدى.
دۇنيە ءجۇزى قاۋىپسىزدىگى سالاسىندا قوردالانعان بۇل ماسەلەنى تالقىلاۋعا استانا كلۋبىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسىنىڭ جەتەكشى مۇشەلەرى, سونداي-اق سىرتقى ساياسات جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى سالاسىنداعى بىرقاتار كورنەكتى الەم ساياساتكەرلەرى مەن ساراپشىلارى اتسالىستى. ولاردىڭ قاتارىندا ماگاتە-ءنىڭ باس ديرەكتورى (1997-2009), 2005 جىلعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مۇحاممەد ءال-بارادەي, فينليانديانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى (2000-2012) تاريا حالونەن, مادريد كلۋبىنىڭ جەتەكشىسى, سلوۆەنيانىڭ 2007-2012 جىلدارداعى پرەزيدەنتى دانيلو تيۋرك, اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكس-پرەزيدەنتى (2004-2014) حاميد كارزاي, «يادرولىق قارۋدى جويۋ جونىندەگى حالىقارالىق ناۋقاننىڭ» اتقارۋشى ديرەكتورى (ICAN), 2017 جىلعى بەيبىتشىلىك سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بەاتريس فين, حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى كەڭەستىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى (CFR) دجەيمس ليندسي, رەسەيدىڭ حالىقارالىق ىستەر جونىندەگى كەڭەسىنىڭ (رحىك) باس ديرەكتورى اندرەي كورتۋنوۆ, حالىقارالىق بەيبىتشىلىك ينستيتۋتىنىڭ (IIP) ۆيتسە-پرەزيدەنتى, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ەكس-ورىنباسارى انگەلا كەين, نورۆەگيالىق نوبەل كوميتەتىنىڭ مۇشەسى اسلە تويە جانە باسقا دا بەدەلدى سپيكەرلەر بولدى.
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءىس-شارا قاتىسۋشىلارىنا ارناعان بەينەجولداۋىندا پاندەميا سالدارىنان بولعان الەمدەگى تۇراقسىزدىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك داعدارىسقا توقتالا كەلە, ادامزاتتىڭ بۇل قيىندىقتى دا ەڭسەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. ەلباسى يادرولىق قارۋدىڭ قاۋپى ءالى دە سەيىلمەگەنىن باسا ايتتى. «بيىل الەم تراگەديالىق داتانى اتاپ ءوتتى. وسىدان 75 جىل بۇرىن ءبىرىنشى رەت يادرولىق قارۋ جارىلعان-دى. سودان بەرى بىرنەشە بۋىن ءوسىپ جەتىلىپ, حيروسيما مەن ناگاساكي اپاتىن ەستەن شىعارا باستادى. الايدا جاھاندىق يادرولىق ارحيتەكتۋراعا جۇرگىزىلگەن تالداۋ بۇل بۇرىس ءارى قاۋىپتى جول ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. بىرىنشىدەن, «يادرولىق بەستىككە» يادرولىق قارۋعا دە-فاكتو يە مەملەكەتتەر دە قوسىلدى. ولاردىڭ قاتارىنا بۇل قارۋعا يە بولۋعا جاقىن ەلدەردى دە جاتقىزۋعا بولادى. ەكىنشىدەن, يادرولىق ارسەنالدىڭ 90 پايىزى تيەسىلى رەسەي مەن اقش-تىڭ قارىم-قاتىناسى شيەلەنىسىپ تۇر. ۇشىنشىدەن, ۆاشينگتون مەن بەيجىڭ تەكەتىرەسى دە كۇردەلەندى. تورتىنشىدەن, اقش-تىڭ جان-جاقتى قامتىلعان بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار جوسپارىنان باس تارتۋى يران مەن سولتۇستىك كورەياداعى يادرولىق جاعدايدىڭ ءتۇيىنىن شەشۋدى قيىنداتىپ جىبەردى. بەسىنشىدەن, الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ جوعارى تەحنولوگيالى قارۋ باسەكەسى جاڭا سيپات الىپ, عارىشتا دا ءجۇرىپ جاتىر», دەدى ن.نازارباەۆ.
سونداي-اق ەلباسى ءوز سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى رەتىندە سىرتقى ساياسي قىزمەتىنىڭ ەداۋىر بولىگىن سانالى تۇردە يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە قول جەتكىزۋ يدەياسىنا ارناعانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. «بۇعان بىرنەشە سەبەپ نەگىز بولدى.
بىرىنشىدەن, قازاقستاندا ءبىر جارىم ميلليون ادام سەمەي پوليگونىندا سىنالعان يادرولىق قارۋدىڭ قاسىرەتىن تارتتى. الەمدەگى ەڭ ءىرى يادرولىق پوليگون مەنىڭ جارلىعىم بويىنشا 1991 جىلعى 29 تامىزدا جابىلدى. بۇل شەشىم – ادامزات تاريحىنداعى يادرولىق سىناقتاردى جۇرگىزۋگە قويىلعان تۇڭعىش زاڭدى تىيىم بولدى. كەيىنىرەك باسقا مەملەكەتتەر دە ءوز پوليگوندارىن جاۋىپ, سىناقتاردى توقتاتا باستادى. وسىلايشا ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇلگىسى قولداۋ تاۋىپ, جاھاندىق سيپاتقا يە بولدى. ونىڭ ۇستىنە بۇل شەشىم 1996 جىلى يادرولىق سىناقتارعا جان-جاقتى تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتىڭ قابىلدانۋىنا جول اشتى. سونداي-اق قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن 2010 جىلى بۇۇ 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالادى. بۇل كۇن جىل سايىن بۇكىل الەمدە اتاپ وتىلەدى. ەكىنشىدەن, قازاقستان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن الەمدەگى ءتورتىنشى قۋاتتى يادرولىق قارۋ ارسەنالىنان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. تاريح بۇل قادامنىڭ دۇرىستىعىن راستاپ بەردى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ وسى باتىل ۇلگىمىزبەن پروگرەسس پەن گۇلدەنۋگە بەيبىت جولمەن جەتۋگە بولاتىنىن كورسەتتىك. ۇشىنشىدەن, قازاقستان يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ بويىنشا بارلىق كەلىسىمدەرگە قاتىستى. وسىناۋ ماڭىزدى باستامادا بىزگە قوسىلعاندارعا العىس رەتىندە مەن «يادرولىق قارۋسىز الەم مەن جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن» سىيلىعىن بەكىتتىم. قازاقستاندا ودان بولەك كەز كەلگەن مەملەكەتكە بەيبىت اتوم سالاسىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماگاتە بانكى قۇرىلدى», دەپ اتاپ ءوتتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ءسوز سوڭىندا ەلباسى جاھاندىق كوشباسشىلار اليانسىن قۇرۋ باستاماسىنا قولداۋ بىلدىرگەن ساياساتكەرلەر مەن بەلگىلى ساراپشىلارعا العىس ءبىلدىردى. «يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قولدايتىن جانە يادرولىق قارۋدان ازات الەمنىڭ جاھاندىق كوشباسشىلار اليانسىن قۇرۋ تۋرالى باستامامدى قولداعان بارشاڭىزعا العىس بىلدىرەمىن. اليانستى قۇرۋ جانە ماقساتىن ايقىنداۋ جولىندا قابىلداعان اشىق مالىمدەمەمىز بۇل باعىتتاعى العاشقى قادام. جەر شارى ەرتە مە, كەش پە, يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, مەن ۇسىنعان «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنىڭ باستى مىندەتى ورىندالاتىنىنا سەنىمدىمىن», دەدى ەلباسى.
القالى جيىندا ءسوز العان حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ ءبىرى, جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى دجوناتان گرانوفف قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋداعى ەرەكشە ماڭىزى مەن ءرولىن اتاپ ءوتتى.
«قازاقستان مەن تۇڭعىش پرەزيدەنت نازارباەۆ شاقىرعان وسى ءىس-شاراعا قاتىسۋ مەن ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. ول كىسىنىڭ بۇل ماسەلەدەگى ەڭ ماڭىزدى ارتىقشىلىعى – ءىس-ارەكەتكە نەگىزدەلگەن بەدەلى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە تانىستىرعان «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىندە ايتىلعان سوزدەر الەمدەگى بۇگىنگى جاعدايدى تولىعىمەن سيپاتتايدى. كوشباسشى ەلدەر ءوزىنىڭ يادرولىق قارۋ ارسەنالىن تولىقتىرىپ قانا قويماي, ونى جارىسا جەتىلدىرىپ جاتىر. وسىلايشا اسا قاۋىپتى قارۋدى قولدانۋ ىقتيمالدىعى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. سول سەبەپتى دە بۇگىنگى باستامانىڭ ماڭىزى ارتا تۇسپەك», دەدى دجوناتان گرانوفف.
ساراپشى جاھاندىق كوشباسشىلار اليانسىن قۇرۋ باستاماسى ءۇشىن ەلباسىنا العىس بىلدىرە وتىرىپ, ادامزاتتى وسى قاۋىپتەن ءبىرجولا ارىلتۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋىمىز كەرەك ەكەنىن جانە بۇدان ماڭىزدى ماقسات جوق ەكەنىن باسا ايتتى.
ماگاتە-ءنىڭ بۇرىنعى باس ديرەكتورى, الەمدىك نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مۇحاممەد ءال-بارادەي ەلباسى باستاماسىنىڭ تابىستى جۇزەگە اساتىنىنا سەنىم بىلدىرە وتىرىپ, ۇستانعان يدەيانى ناقتى ىسكە اسىراتىن ۋاقىت جەتكەنىن ايتتى. «قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نازارباەۆ ايتقانداي, «سەنە ءبىلۋ – بۇل جارتى جولدان ءوتۋ», ءبىزدىڭ بارلىعىمىز قارۋسىز الەم قۇرىلاتىنىنا سەنەمىز, ەندى سول سەنىمدى جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك. ساراپشىلار يادرولىق قارۋ الەمگە ءدال بۇگىنگىدەي قاۋىپ توندىرمەگەنىمەن تولىق كەلىسەدى. سەبەبى قازىر جاڭا تەحنولوگيانىڭ دامۋىمەن سالانىڭ ۇزدىكسىز دامىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. يادرولىق قارۋى بار ەلدەر وزگە مەملەكەتتەردى سوعىس ۇرەيىندە ۇستايتىنى دا بەلگىلى», دەدى مۇحاممەد ءال-بارادەي.
ساراپشى يادرولىق قارۋ سالاسىنداعى قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ءىرى دەرجاۆالاردىڭ كەلىسسوز جۇرگىزۋگە دايىن بولۋى دا ماڭىزدى ەكەنىن باسا ايتتى.
يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ شارتى ۇيىمىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى لاسسينا زەربو قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ارنالعان بەلدى الاڭداردىڭ بىرىندە ءسوز سويلەپ, ارىپتەستەرىمەن وسى تالقىلاۋعا قاتىسۋدىڭ ۇلكەن مارتەبە ەكەنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇجىمدىق ارەكەتسىز يادرولىق قارۋ ماسەلەسىن شەشۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى دە ساراپشى وسىنداي سىندارلى ديالوگ قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن الاڭداردىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەتىنىنە سەنىمدى.
نوبەل سىيلىعىنىڭ تاعى ءبىر لاۋرەاتى, «يادرولىق قارۋدى جويۋ جونىندەگى حالىقارالىق ناۋقاننىڭ» (ICAN) اتقارۋشى ديرەكتورى بەاتريس فين قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋعا جان-جاقتى تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتى ىلگەرىلەتۋدەگى ەرەكشە ءرولىن ايقىندادى. «وسى شارتتى كۇشىنە ەنگىزۋ پروتسەسىنە قاتىساتىن جەتەكشى ەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە قازاقستاننىڭ اتقارعان كەرەمەت جۇمىسىن تاعى دا ءبىر رەت اتاپ وتكىم كەلەدى», دەدى ساراپشى.
سەسسيا بارىسىندا نورۆەگيالىق نوبەل كوميتەتىنىڭ مۇشەسى اسلە تويە قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ءرولىن جوعارى باعالادى. «مەنىڭ ويىمشا قازاقستان ۇسىنعان ماسەلەلەردىڭ ماڭىزى زور. بۇل ەلدىڭ مۇسىلمان الەمى مەن باتىس, رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى بايلانىستىرۋشى بۋىن رەتىندە ارەكەت ەتۋگە دايىندىعى كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتادى. قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولعان كەزدە ءبىز بۇعان كوز جەتكىزدىك», دەدى اسلە تويە.
حالىقارالىق بەيبىتشىلىك ينستيتۋتىنىڭ (IIP) ۆيتسە-پرەزيدەنتى, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ەكس-ورىنباسارى انگەلا كەين دە ءوز سوزىندە قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە توراعالىق ەتكەن كەزىندە اسا ماڭىزدى ءرول اتقارعانىنا نازار اۋداردى. «قازاقستان بۇل ماسەلەنى قولداپ, باستاما كوتەرمەگەندە ءدال قازىر وسىنداي تالقىلاۋ جۇرگىزە الماس ەدىك. بۇل ماسەلەدە ەلدىڭ مىقتى بەدەلىن دە ايتپاي كەتپەۋگە بولمايدى», دەپ اتاپ ءوتتى سپيكەر.
كەلەلى جيىندا ساراپشىلار پىكىرىن جالعاعان مادريد كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتى جانە سلوۆەنيانىڭ ەكس-پرەزيدەنتى دانيلو تيۋرك جاھاندىق قاۋىپ-قاتەر تۋرالى ايتا كەلە, الەمدەگى شيەلەنىسكەن ساياسي وقيعالاردى ايقىنداپ الۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىز ادەتتە ءىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى تەكەتىرەسكە, ونى ءتيىمدى شەشۋ جولدارىنا كوپ باس قاتىرامىز. الايدا ورتاشا جانە شاعىن مەملەكەتتەردى دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ودان بولەك د.تيۋرك قازىرگى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدە تاريح پەن وتكەن تاجىريبەگە دە ءمان بەرگەنىمىز دۇرىس ەكەنىن ايتتى.
بريتان-قازاقستان قوعامىنىڭ توراعاسى رۋپەرت گۋدماننىڭ ۇلىبريتانيانىڭ تانىمال باسپاسىندا جارىق كورگەن «ۇلت اتاسى: الەم ادامى. كوشباسشىلىق تاريحى» كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى كونفەرەنتسيانىڭ ەلەۋلى وقيعالارىنىڭ ءبىرى بولدى.
اۆتور تۋىندىنىڭ تۇساۋكەسەرىندە تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ باسشىلىعىمەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرى مەن وزگەرىستەرىنە ءوز كوزىمەن كۋا بولعانىن ايتا كەلە, نۇرسۇلتان نازارباەۆتى «يادروسىز الەمنىڭ ناعىز قورعاۋشىسى» دەپ سيپاتتادى.
«وسى كىتاپتى جازا وتىرىپ, مەن بۇل – يادرولىق سىناقتاردىڭ كەسىرىنەن حالقىنىڭ باسىنان وتكەن قورقىنىشتى جاعدايلار بۇكىل ادامزات ءۇشىن ەسكەرتۋ ەكەنىنە سەنەتىن ادامنىڭ شىنايى ميسسياسى ەكەنىن ءتۇسىندىم», دەدى رۋپەرت گۋدمان.
كونفەرەنتسيا جۇمىسى استانا كلۋبىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ اليانس جۇمىسىن ءارى قاراي قولداۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى الەمدىك كوشباسشىلارعا ارنالعان اشىق ۇندەۋىن (Open Call) قابىلداۋىمەن اياقتالدى.
