شيكىزاتقا تاۋەلدى
ۆاليۋتاعا سەنىم از
– شىۇ-نىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىلدار جوسپارىنىڭ بەكىتىلۋى ءوزارا ساۋدا-ساتتىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە جانە ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. اتالعان مىندەتتىڭ شەشىلۋى قارجىلاندىرۋ تەتىگىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردى تەزدەتۋدى تالاپ ەتەدى. ءوزارا ەسەپ ايىرىسۋدا ۇلتتىق ۆاليۋتالاردىڭ ءرولىن بىرتىندەپ ارتتىرۋ, سونداي-اق ەۋرازيالىق قارجىلاندىرۋ, كەڭەس بەرۋ مەحانيزمىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى جول كارتاسى سياقتى شارالاردىڭ قابىلدانۋى بۇل پروتسەستەردى تەزدەتەدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
وسى ورايدا, بىرەر جىل بۇرىن 2025 جىلى الماتىدا ەاەو-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ورتاق قارجى نارىعىن رەتتەۋ جونىندەگى ۇلتتىق دەڭگەيدەن جوعارى تۇراتىن ورگان قۇرىلادى دەگەن ءسوز شىققان-دى. سول سياقتى, ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆ بىلتىر جەلتوقساندا الماتىدا حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ورتالىق ازيا, كاۆكاز ەلدەرىنە جانە موڭعولياعا تەحنيكالىق كومەك بەرۋدىڭ ايماقتىق ورتالىعىن اشۋعا دايىن ەكەنىمىزدى ايتتى. ساراپشىلار مەملەكەت باسشىسى ۇسىنىپ وتىرعان ەۋرازيالىق قارجىلىق كەڭەس بەرۋ ماسەلەسىمەن ەاەو جانىنداعى جاڭادان اشىلاتىن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جونىندەگى ۇلتتىق دەڭگەيدەن جوعارى تۇراتىن ورگان اينالىسۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.
الەمدىك ۆاليۋتالار قورجىنىن ءارتاراپتاندىرۋ ۆاليۋتالىق تاۋەلدىلىكتىڭ الدىن الاتىنى بەلگىلى. شىۇ-عا مۇشە ەلدەر ءوزارا ساۋدا قاتىناسىن ۇلتتىق ۆاليۋتالارمەن جاساۋ كەرەك دەگەن يدەيانىڭ ءپىسىپ-جەتىلگەنىن كورىپ وتىرمىز. بۇل اسىرەسە قازاقستان ءتارىزدى دامۋ جولىنا ەندى تۇسكەن ەلدەرگە وتە قاجەت.
كەدەرگىلەر دە بار, ارينە. قىتايدىڭ شىۇ ەلدەرىمەن ساۋدادا ەكى جاقتىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارىن پايدالانۋعا ۇزاق ۋاقىتقا دەيىن مۇددەلى بولماي كەلگەنى بەلگىلى. وعان وكپە جوق. شيكىزاتقا تاۋەلدى ەلدىڭ ۆاليۋتاسىنا سەنىم جوق ەكەنى بۇرىننان بەلگىلى. دەمەك قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنىسى ەڭ الدىمەن تەڭگەگە دەم بەرۋگە دەگەن نيەتتەن تۋىپ وتىر.
قۇقىقتىق جاعىنان عالامشارداعى اۋماقتىڭ تورتتەن ءبىرىن, جەر بەتىندەگى حالىقتىڭ 40 پايىزىن جانە الەمدەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ۇشتەن ءبىرىن قامتيتىن شىۇ كەڭىستىگىندە Swop جۇيەسى بويىنشا ۇلتتىق ۆاليۋتامەن تولەم جۇرگىزۋ تەتىگىن بىرەر قاۋلىنىڭ كۇشىمەن ىسكە اسىرا المايمىز.
ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ جۋىردا پارلامەنتكە «تەحنيكالىق رەتتەۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن تانىستىرعان كەزدە نارىقتى ساپاسىز تاۋارلاردان تازارتۋعا كىرىسۋگە نيەتتى ەكەنىن, نارىقتى قاداعالاۋ ينستيتۋتى ەنگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ جالپى پروتسەستەرىمەن ينتەگراتسيالانۋعا كىرىسكەلى وتىرعانىمىزدى دا سول جيىننان بىلدىك. قىسقاسى, ساراپشىلار مينيستر ب.سۇلتانوۆ ۇسىنىپ وتىرعان زاڭ جوباسى نارىقتى ساپاسىز تاۋارلاردان تازارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتىپ وتىر.
نارىقتى ساپاسىز تاۋارلاردان تازارتۋ ءۇشىن بىرنەشە باعىتتاردى كەشەندى تۇردە شەشىپ, مونەتارلىق ەگەمەندىككە قول جەتكىزۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق ينۆەستيتسيا نەمەسە ۇلتتىق ينۆەستورلار ەكسپورتتىق-شيكىزاتتىق ۆەكتورعا يندۋستريالدى-يننوۆاتسيالىق سيپات بەرە الادى. شيكىزاتتى ساتىپ, ەكسپورتتىڭ پايداسىنا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىمىزدى مەملەكەت باسشىسى وسىعان دەيىن دە ايتقان. بۇل پروتسەسس نەعۇرلىم ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلا بەرگەن سايىن تەڭگەمىز دە سىرتقى تەگەۋىرىندەرگە توتەپ بەرە الماي, كۇزگى جاپىراقتاي قالتىراي بەرەرى انىق. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «يمپورتتى ۇمىتىڭدار» دەگەن ەسكەرتپەسى دە ەل ەسىندە. دەمەك, بىزگە داعدارىستان قىسىلماي, ەس جيىپ الۋعا بەرىلگەن جالعىز فاكتور – يمپورتتى ۇمىتۋ, يمپورتتى الماستىراتىن مەملەكەتتىك باعدارلامانى داعدارىس جاعدايىنا بەيىمدەپ تاعى ءبىر شيراتىپ الۋ.
ساراپشى دوسىم ساتپاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قىتايدىڭ الىس-جاقىن شەتەلدەرگە دەگەن كوزقاراسىن ولاردىڭ يمپورتتىق تاۋارلارىنىڭ ساپاسىنا قاراپ باعالاۋعا بولادى. ەل ىشىندە قىتاي نەمەسە قىرعىز تاۋارلارىنا ايتىلاتىن سىن كوپ. ساراپشىلار سىرتتان كەلەتىن تاۋارلاردىڭ تەك ساپالىسىن عانا ىشكى نارىققا جىبەرۋدى زاڭداستىرۋدىڭ قاجەتتىگىن كوپتەن ايتىپ ءجۇر. ءبىزدىڭ يمپورت تاۋارلارىنا دەگەن تالعامىمىزدىڭ تۇزەلۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن بىردەن-ءبىر فاكتور وسى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتكەن ساراپشى دوسىم ساتپاەۆ ەلدەگى تاۋار نارىعى جابايى نارىق دەڭگەيىنەن الىستاپ كەتە الماعانىن دا ەسكەرتىپ ءوتتى. وتاندىق نارىق ساپاسىز تاۋارلاردىڭ شاڭسورعىشىنا اينالدى, ساپاعا ەمەس, باعاعا ءمان بەرەتىن تۇتىنۋشىلار توبىن قالىپتاستىردى.
ءبىزدىڭ تاۋارلار نارىعىن ەكىگە بولۋگە بولادى: ءبىرىنشىسى – ەۋروپا جانە تۇركيادان تاسىمالداناتىن ساپالى تاۋارلار, ال ەكىنشىسى – جان-جاعىمىزدان كەلىپ جاتقان ارزان جانە ساپاسى دا سوعان لايىقتى تاۋارلار. كورشىلەس ەلدەر ءبىزدىڭ حالىقتىڭ تۇرمىسىن باقىلاپ وتىرعانىن, كۇنكورىس ناشارلاعان جاعدايدا سۇيەك-ساياعىن بىزگە قاراي سىرعىتا سالۋعا دايىن ەكەنىن ايتىپ وتكەن دوسىم ساتپاەۆ بۇل جاعدايدىڭ الداعى ۋاقىتتا جالعاسا بەرەتىنىن دە ەسكەرتتى. سەبەبى قازاق نارىعى وزبەك, تۇرىكمەن تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ تاۋارلارىمەن تولىعىپ جاتىر.
– وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ستاتيستيكاداعى بۇرمالاۋشىلىقتار, كورشى ەلدەردەن كەلىپ جاتقان تاۋارلاردىڭ ستاتيستيكالىق كورسەتكىشى مەن شىن كورسەتكىشى جايلى ماسەلە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوتەرىلدى. ستاتيستيكالىق ايقىندىققا قول جەتكىزسەك, ءبىراز ماسەلە رەتتەلەدى. ىشكى نارىقتى ساپاسىز تاۋارلاردان تازارتۋ ارقىلى تالعامى جوعارى تۇتىنۋشىلار قوعامىن قالىپتاستىرۋ الدىمەن بىزگە كەرەك. بۇل تەك كيىم-كەشەك قانا ەمەس, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا دا قاتىستى. وسىلاردىڭ ءبارى نازارعا الىنسا, شەشىمىن تاپسا, قازاقستان حالقىنىڭ قانشا پايىزىن كيىندىرىپ, ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر دەگەن ماسەلەنىڭ بەتالىسى ايقىندالادى, – دەيدى د.ساتپاەۆ.
وسىعان دەيىن قازاقستان مەن قىتايدىڭ ينۆەستيتسيالىق جانە سىرتقى ساۋدا بەلسەندىلىگىنە قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا قر ۇلتتىق بانكى مەن قىتاي حالىق بانكى اراسىندا قازاقستان تەڭگەسى-قىتاي ءيۋانى ۆاليۋتالىق Swop تۋرالى كەلىسىمگە كەلگەنىن حابارلاعان بولاتىن. ال قاراشا ايىنىڭ العاشقى ونكۇندىگىندە تۇركيا رەسپۋبليكاسى ورتالىق بانكى (TCMB) مەن قحر ورتالىق بانكى اراسىندا اقشا الماستىرۋ (Swap) كەلىسىمى 3 جىلعا سوزىلدى دەگەن اقپارات تاراتتى. «رەسەي مەن قىتاي ءوزارا ەسەپ ايىرىسۋدى ۇلتتىق ۆاليۋتادا ۇلعايتۋعا كىرىستى» دەپ حابارلادى قىتاي حالىق بانكى جۋىردا.
اتاپ ايتقاندا, 2020 جىلدىڭ قاڭتار-قاراشا ايلارىندا قحر مەن رف شەكارا ساۋداسىندا يۋان-رۋبلمەن ءوزارا ەسەپ ايىرىسۋ كولەمى 48%-عا ءوستى. يۋان-رۋبل وبليگاتسياسى بويىنشا تىكەلەي ساۋدا-ساتتىق اشىلىپ, دوللاردىڭ كروسس-باعامى بويىنشا ءبىر-بىرىنە قارسى بەلگىلەنۋدەن باس تارتتى. قازىر رەسەي مەن قىتاي ۇلتتىق ۆاليۋتامەن ەسەپ ايىرىسۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمدى دايىنداۋعا كىرىستى. بۇل تەك ەسەپ ايىرىسۋ تۋرالى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ۇلتتىق ۆاليۋتامەن جاسالاتىن كليرينگتىك وپەراتسيالاردى دا قامتيدى. دەمەك شىۇ مەن ەاەو شەڭبەرىندە قابىلدانعان جوبالاردىڭ بەتالىسىن, لوگيستيكالىق تىزبەكتىڭ مۇمكىندىگىن ءوزىمىزدىڭ مۇمكىندىگىمىزگە قاراپ بەيىمدەيتىن كەز كەلدى. سەبەبى قىتاي ورتالىق بانكتەرمەن تىكەلەي سۆوپ-جەلىلەر نەمەسە ۆاليۋتالار جۇبىن ءوسىرۋدىڭ كەزى كەلدى.
تەڭگەنى تاعى ءبىر
شيراتىپ الۋ كەرەك
2020 جىلى قازاقستاندا شەتەلدىك بانكتەر كوپ تىركەلگەن جوق. بىراق 2021 جىل بۇل سەكتورعا توسىن جاڭالىقتار اكەلۋى مۇمكىن. سەبەبى الداعى جىلدان باستاپ بىزگە شەتەلدىك بانكتەر كەلە باستايدى, ءبىز بانك سەكتورىندا دسۇ شارتتارىن قابىلدايمىز. ساراپشىلار 2025 جىلى ەكونوميكانى نەسيەلەۋدەگى شەتەلدىك بانكتەردىڭ ۇلەسى 50%-دان اسىپ كەتەتىنىنىن, بانك سەكتورىنداعى نەگىزگى باسەكەلەستىك رەسەي جانە قىتاي بانكتەرى اراسىندا وتەتىنىن ايتىپ جاتىر. دەمەك ۇكىمەت ەندىگى جەردە تەڭگە – يۋان نەمەسە رۋبل – تەڭگە اراسىنداعى Swop باسەكەسىندە تەڭگەنىڭ الەۋەتىن تاعى ءبىر شيراتىپ الۋ كەرەك.
ەكونوميست ماقسات حالىق مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەۋرازيالىق قارجىلىق كەڭەس بەرۋ تۋرالى ۇسىنىسى وتە وزەكتى ەكەنىن ايتادى. قىتاي تاۋارلارى ورتالىق ازيا ارقىلى ەۋروپاعا تاسىمالدانادى. سوندىقتان لوگيستيكالىق تىزبەكتەر ءۇشىن Swop جۇيەسى تەڭگەگە قۋات بەرەتىن فاكتورلاردىڭ بىرەگەيى بولۋى دا ابدەن مۇمكىن. سەبەبى اقش دوللارى قۇبىلمالى ۆاليۋتالاردىڭ ءبىرى. قورىمىزدىڭ كوپ بولىگىن اقش ۆاليۋتاسىمەن ساقتاۋدىڭ كۇماندى تۇستارى انىقتالا باستادى. شىۇ نەمەسە ەاەو شەڭبەرىندە ۇلتتىق ۆاليۋتامىزبەن تولەم جاساۋ تەتىگىن جەتىلدىرۋدىڭ قاجەتتىگىنە كۇمان كەلتىرۋگە بولمايتىنىن ايتقان ماقسات حالىق قىتاي ءيۋانى بۇكىل الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعان ۆاليۋتا ەكەنىن دە ۇمىتۋعا بولمايتىنىن, كورشى ەلمەن ساۋدا-ساتتىقتىڭ قاۋىپتى تۇستارى بار ەكەنىن دە ايتىپ ءوتتى. قىتايمەن ديپلوماتيالىق بايلانىستى ونىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى ترەندتەرگە قاراپ ۇيلەستىرىپ, ءجيى-ءجيى وزگەرتىپ وتىرۋدان ۇتىلمايمىز.
– ەاەو-نىڭ قازاقستانعا كەرى اسەرى بايقالا باستادى. ورتاق ۆاليۋتا ماسەلەسى دە ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. ءبىز Swop جۇيەسىن جەتىلدىرىپ, ەۋرازيالىق قارجىلىق كەڭەس بەرۋ مەحانيزمىن قالىپتاستىرساق, ورتاق ۆاليۋتا تاقىرىبى كۇن تارتىبىنەن ءتۇسىپ قالادى. وداقتاس ەلدەر تەڭ مۇددەلى بولۋى كەرەك. تەڭ مۇددەلى ەلدەر اراسىندا عانا ورتاق ۆاليۋتا ماسەلەسىن كوتەرۋگە بولادى. مەملەكەت باسشىسى شىۇ اياسىندا ۇلتتىق تولەمدى جەتىلدىرۋ ماسەلەسىنە باسىمدىق بەرگەنىن رەسەيدىڭ ەاەو-داعى ءبىر باعىتتى كوزدەيتىن باسىمدىعىنان كەتۋدىڭ باسى دەپ قابىلدادىم, – دەگەن م.حالىق تەك ەاەو نەمەسە شىۇ شەڭبەرىندە ەمەس, تۇركيا, وزبەكستان نەمەسە تۇرىكمەنستانمەن ساۋدا-ساتتىقتا Swop جۇيەسىن قولدانۋدى قالايتىنىن ايتتى. سول كەزدە بىزدە بالاما دا بولادى, سىرتقى فاكتورلاردان قىسىمدىق بايقالعان جاعدايدا تاڭداۋ دا بولادى.
– ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تاعدىرىن ۇلتتىق بانكتىڭ شەشىمىنە نەمەسە قارجى مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە بايلاپ قويعىسى كەلەتىندەردىڭ قاتارى كوبەيىپ بارادى. تەڭگەمىزدىڭ تاعدىرى ەلدەگى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىنە تاۋەلدى. شىۇ نەمەسە ەاەو ەلدەرى اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىقتا ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ ازۋلى بولۋىنا پرەزيدەنتتەن باستاپ اۋىلدىق دەڭگەيدەگى اكىمدەرگە دەيىن جاۋاپتى, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى م.حالىق.
قارجىگەر ءىلياس يساەۆتىڭ پىكىرىنشە, اقش-تىڭ سانكتسيالار سوعىسى تەك رەسەيگە ەمەس, ساۋدا سوعىسى ارقىلى قىتايعا قاراي دا ويىسا باستادى. جاپونيا, گەرمانيا ءتارىزدى الپاۋىت ەلدەر دوللاردىڭ ۇستەمدىگىنە مۇددەلى ەمەس. ولار ۇلتتىق ۆاليۋتامەن ەسەپ ايىرىسۋدى الدەقاشان باستاپ كەتتى.
– الەمدىك قارجى بالانسىنداعى سالماعىنان ايىرىلا باستاعان اقش پايىزدىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋ نەمەسە ساۋدا سوعىسى ارقىلى دوللاردىڭ ۇستەمدىگىن ساقتاۋعا مۇددەلى. رەسەيدەن كەلەتىن يمپورتتىڭ جارتىسىن رۋبلمەن تولەۋ ءبىز ءۇشىن اقش دوللارى مەن رەسەي ءرۋبلىنىڭ قىسپاعىندا قالۋمەن تەڭ, – دەيدى ول.
ءى.يساەۆ ەكسپورت-يمپورتتىق ساۋدانى ۇلتتىق ۆاليۋتا Swop جۇيەسىمەن جۇرگىزۋگە ەشقانداي كەدەرگى جوق ەكەنىن ايتادى. ەكونوميستەر ساۋدا نەمەسە تولەم كەزىندە ۆاليۋتالار اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى دالمە-ءدال ەسەپتەپ بەرەتىن پاريتەت جوباسىن ويلاپ تاپقان. مۇنداي جۇيە, ەكونوميكانىڭ اقش دوللارىنا دەگەن تاۋەلدىلىگىن السىرەتۋگە اپاراتىن جول ەكەن. بىراق جان-جاعىمىزداعى ەلدەر قۇپ العان جوباعا قاتىستى قازاقستان ازىرگە ناقتى شەشىمگە كەلمەگەندىكتەن, مەملەكەت بۇل ماسەلەگە قايىرا سوعۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر.
دوللاردىڭ ىقپالىنان شىعۋعا مۇددەلى ەمەس
قالتالىلاردىڭ كوپشىلىگىاقش ۆاليۋتاسىنىڭ ىقپالىنان شىعۋعا مۇددەلى ەمەس دەۋگە بولادى. سەبەبى ەكسپورتتىق جانە يمپورتتىق ساۋدا ساتتىقتا دوللارعا باسىمدىقتىڭ بەرىلۋى ولارعا ءتيىمدى. حالىقارالىق كەلىسىم بويىنشا الەمدەگى كەز كەلگەن سىرتقى ساۋدا پروتسەسى اقش دوللارىمەن جاسالۋى ءتيىس. ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ بازالىق دەرەكتەرىندە ەۋروايماقتاعى ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋى ءوزىنىڭ تومەنگى شەگىنە جەتكەنى ايتىلعان. بۇل قارجى نارىعىنداعى ليبەرالدى مونەتارلى ساياسات پەن قۇندى قاعازدار نارىعىنىڭ جاندانۋ فازاسىنا اۋىسا باستاعانىن كورسەتەدى.
ءى.يساەۆ رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ باستى ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرى, شوب-تىڭ دەڭگەيى مەن ەكونوميكانىڭ وسىمىنە ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى شەشىمدەر ەاەو شەڭبەرىندە نەمەسە رەسەيمەن ءبىر مەزگىلدە قابىلدانعانى دۇرىس ەكەندىگىنە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن دە ايتىپ ءوتتى. مىسالى رەسەيدە سالىق ساياساتىنا قاتىستى ءبىراز جاڭالىقتار بار. بىزدە دە بيزنەسكە قاتىستى سالىق جەڭىلدەتىلدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, رەسەي اقش نەمەسە باتىس ەلدەرىنىڭ قىسىمىن ساۋاتتى قارجى جۇيەسىمەن ەمەس, شوب-تىڭ, ۇلتتىق كاپيتالدىڭ الەۋەتىمەن السىرەتۋگە تىرىسىپ جاتىر. دەمەك بىزگە دە ىشكى مۇمكىندىگىمىزدى تاعى دا ءبىر شيراتىپ الاتىن كەز كەلدى. ىشكى مۇمكىندىگىمىزدى شيراتۋدىڭ ءبىر جولى – ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى Swop باسەكەسىنە دايىنداۋ.
الماتى
