جالپى, بۇل جيىندا اككرەديتتەۋگە قاتىستى ەرەجەلەر مەن قاعيداتتار جايى ءسوز بولدى. العاش رەت «ە-Licence» جۇيەسى ارقىلى ەلەكتروندى فورماتتا قابىلدانعان قۇجاتتاردىڭ تالاپقا سايكەس قالماي قالعان تۇستارى ايتىلدى. دەگەنمەن ونەر ادامدارى ءۇشىن ەڭ قاجەت ءارى وزەكتى ماسەلە اۆتورلىق نەمەسە م ۇلىكتىك قۇقىقتى ۇجىمدىق باسقارۋ جايى. وسى ورايدا ءبىز جوعارىداعى بەدەلدى كوميسسيانىڭ مۇشەلەرىنەن, ونەر ادامدارىنان اۆتورلىق قۇقىقتى ۇجىمدىق باسقارۋعا قاتىستى پىكىرلەرىن سۇراعان بولاتىنبىز.
سەرىك اقىلباي,
قر ءام قوعامدىق كەڭەسىنىڭ جانە «قازاقستان زاڭگەرلەرىنىڭ وداعى» رقب توراعاسى:
– بىزدە اۆتورلىق قۇقىقتى قورعاۋ ماسەلەسى زاڭمەن قامتىلعان. بۇل تاجىريبە بارشا الەمدە بار. مىسالى, ەۋروپادا اۆتورلىق قۇقىقتى قورعايتىن ارنايى قوعامدار بار. ال ەلىمىزدە ءدال سونداي سەگىز اۆتورلىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ولاردىڭ ىشىندە شەتەلدىك اۆتورلىق قوعامدارمەن كەلىسىمشارت جاساعان ۇيىمدار دا كەزدەسەدى. ماسەلەن, «قازاق» ۇيىمى نەگىزىنەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن قولدانۋشىلاردان جينالعان قارجىنىڭ سول اۆتورلارعا بەلگىلى ءبىر مولشەرىن بەرەدى. ال جالپى قارجىنىڭ تەك 30 پايىزعا دەيىنگى مولشەرى عانا قوعامنىڭ اكىمشىلىك جۇمىستارىنا جۇمسالادى. اتالعان سەگىز ۇيىمنىڭ ارقايسىسىنىڭ ينتەرنەت رەسۋرسى بولۋ كەرەك. سوندا بارلىق اتقارىلعان جۇمىس اشىق جازىلىپ وتىرۋى ءتيىس جانە جىل سايىن ادىلەت مينيسترلىگىنە ەسەپ بەرەدى. مىنە, اۆتورلىق قۇقىقتى قورعايتىن ورگاندارعا قويىلاتىن وسىنداي تالاپتار بار.
تاعى ءبىر مىسال, «امانات» دەگەن ۇلكەن ۇيىمنىڭ زاڭدى ورىنداۋ جۇمىستارى جوعارى دەڭگەيدە. ال كەيبىر قوعامدار بىرنەشە جىل بويى ەسەپ بەرمەگەن. «اۆتورلىق قۇقىق جانە ساباقتاس قۇقىقتار تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 46-2-بابىنىڭ 7-تارماعىندا كورسەتىلگەندەي, قويىلعان تالاپتار ورىندالماعان جاعدايدا بەس جىلدان كەيىن اككرەديتتەۋدەن وتە المايدى. اككرەديتتەۋدەن وتپەگەن ۇيىم تەك جەكە اۆتورلارمەن عانا كەلىسىمشارت نەگىزىندە جۇمىس ىستەي الادى. ياعني اۋقىمى تارىلادى. سوندىقتان تالاسقا تۇسكەن سەگىز ۇيىم اككرەديتتەۋدەن وتۋگە ءۇمىتتى. كەشەگى وتىرىستا ءار قوعام وكىلدەرىنىڭ ەسەپتەرى تىڭدالدى. ناقتى شەشىم 27 قاراشادا شىعارىلماق. نەگىزى, زاڭ بويىنشا ماسەلە قارالعان سوڭ بەس كۇننەن كەيىن شەشىم شىعۋى ءتيىس.
روزا رىمباەۆا,
قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ءانشى:
– اۆتورلىق جانە ساباقتاس قۇقىقتاردى ۇجىمدىق باسقارۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل ۇيىمداردىڭ ءتيىمدى قىزمەتى اۆتورلىق قۇقىق پەن ساباقتاس قۇقىقتاردىڭ جاڭا وبەكتىلەرىن قۇرۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسايدى. سونداي-اق انشىلەر ورىندايتىن بارلىق شىعارمالار اۆتورلىق قۇقىقتى قورعاۋمەن بەلگىلەنۋى كەرەك ءارى اۆتورلىق قۇقىق ماسەلەلەرىن مامانداندىرىلعان ۇيىم شەشۋى ءتيىس.
ء بىز شىعارماشىلىقتىڭ ادامدارىمىز. ءبىز ءوز قۇقىعىمىزدى دۇرىس قورعاي المايمىز, ياعني ءار قولدانۋشىمەن كەلىسىمشارت جاساسۋعا ۋاقىتىمىز جوق. مەنىڭ ويىمشا, انشىلەر ەڭ الدىمەن شىعارماشىلىقپەن, رەپەرتۋارمەن, گاسترولدىك ساپارمەن, كونتسەرت وتكىزۋمەن اينالىسۋى كەرەك. ءبىز اۆتورلىق قۇقىقتى قورعاۋمەن, وعان تۇسەتىن قارجىنى ەسەپتەۋمەن اينالىسپاۋىمىز كەرەك. بۇل ماسەلە ورىنداۋشىلاردىڭ, اۆتورلاردىڭ, كومپوزيتورلاردىڭ, قالامگەرلەردىڭ اۆتورلىق قۇقىعىن قورعاۋمەن تىكەلەي اينالىساتىن ۇجىمدارعا قاتىستى. ءبىز ءوز قۇقىعىمىزدى ءوزىمىزدىڭ وكىلىمىز بولاتىن ۇجىمدىق ۇيىمدارعا بەرەمىز. اۆتورلىق جانە ساباقتاس قۇقىقتاردى ۇجىمدىق باسقارۋدىڭ ماڭىزدىلىعى وسىندا.
جەڭىس سەيدوللا ۇلى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «قازاقكونتسەرت» مەملەكەتتىك كونتسەرت ۇيىمىنىڭ ديرەكتورى:
– شىعارماشىلىق ادامدارى ءۇشىن جەكە تۋىندىسىنىڭ مەملەكەتتىك تۇرعىدان قورعالۋى – زاڭدى ءارى قۇپتارلىق ماسەلە. ورىنداۋشىلاردىڭ اۆتورلىق قۇقىعىن قورعاۋ مەن م ۇلىكتىك قۇقىقتاردى ۇجىمدىق نەگىزدە باسقاراتىن ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ ۋاقىت تالابىنان تۋىنداپ وتىر. بۇگىندە بۇل باعىتتا قازاقستاندا اۆتورلار قوعامىمەن قاتار, جەكەلەگەن اۆتورلىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسى دامىپ كەلەدى. شىعارماشىلىق وكىلدەرى ءۇشىن ءوز تۋىندىسىنىڭ ۇجىمدىق نەگىزدە قاداعالانىپ وتىرۋ – الەمدىك تاجىريبەدە دە قالىپتاسقان ءۇردىس. سوندىقتان وتاندىق ءارى شەتەلدىك انشىلەر ءۇشىن اۆتورلىق تولەم الىپ وتىرۋ دا قالىپتى جاعداي. ءارى بۇل ءىستىڭ بەلگىلى ءبىر كەلىسىمشارتتار نەگىزىندە جۇزەگە اسىپ وتىراتىندىعى شىعارماشىل تۇلعانىڭ الاڭسىز جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
اۆتورلىق ماسەلەنىڭ قۇقىقتىق, قارجىلىق جاعى بولعاندىقتان دا, ونىڭ كاسىبي, مامانداندىرىلعان ۇجىمدار نەگىزىندە جۇزەگە اسقانى ءتيىمدى. سونىمەن قاتار اۆتورلار, اۆتورلىق قۇقىق يەلەرى مەن پايدالانۋشىلار مۇنداي ۇيىمداردىڭ قىزمەتى تۋرالى تولىق اقپاراتقا يە بولۋى كەرەك. بۇل ۋاقىت پەن قاجىر-قايراتتى تالاپ ەتەتىن گاسترولدىك ساپارلارى مەن جەكە كونتسەرتتىك باعدارلامالارى بار ونەر وكىلدەرى ءۇشىن الاڭسىز جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءارى كەز كەلگەن تۋىندى جەكە-دارا بولۋى كەرەك. سوندا عانا ساپا مەن كاسىبي دەڭگەيدەگى رەپەرتۋارلارعا قول جەتكىزە الامىز. ۇجىمدىق ۇيىمداردىڭ ءتيىمدى جۇمىسى اۆتورلار مەن ورىنداۋشىلاردىڭ اقىسىن تۇراقتى الىپ وتىرۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل اۆتورلاردى جاڭا تۋىندىلاردى شىعارۋ مەن وتاندىق مادەنيەتىمىزدى دامىتۋعا ىنتالاندىرادى. ال تسيفرلاندىرۋ كەزەڭى بۇل ءىستى الدەقايدا جەڭىلدەتۋدە دەپ ايتۋعا نەگىز بار. قۇجاتتاردىڭ ەلەكتروندى تۇردە اينالىمدا بولۋى, ورتاق دەرەكتەردىڭ ساقتالۋى دا زاماناۋي تالاپتار. قازىرگى كەزدە جۇيەلى تۇردە تولەمدەردى الۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. ءارى قانداي دا ءبىر ۇيىم, مەكەمە, سالتانات ورتالىقتارى شىعارماشىلىق تۋىندىنى پايدالانۋ شارتتارىن قاداعالاۋسىز-اق جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.
ايمان مۇساقوجاەۆا,
پارلامەنت ءماجىلىسى جانىنداعى قوعامدىق پالاتا كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى:
– م ۇلىكتىك قۇقىقتاردى ۇجىمدىق نەگىزدە باسقاراتىن ۇيىمداردى اككرەديتتەۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ سارسەنبى كۇنى وتكەن وتىرىسىنا سول ۇيىمنىڭ مۇشەسى رەتىندە قاتىسىپ قايتتىم. قازىرگى تاڭدا شىعارماشىلىق ادامدارىنىڭ ەڭبەگىن باعالاپ, ولاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ اسا ماڭىزدى. مەن ءوزىم دە ونەر ادامى بولعاننان كەيىن ايتۋلى جيىن شىعارماشىلىق يەلەرىنىڭ كوكەيىندە جۇرگەن كوپ الاڭنىڭ ءتۇيىنىن شەشۋگە سەپتەسەدى دەپ سەندىم. بىزگە وسىنداي ورتاق تارتىپكە باعىنۋدىڭ ۋاقىتى الدەقاشان تۋعان. ويتكەنى قالاي دەسەك تە, شىعارماشىلىق ادامدارى – مۋزىكانت اۋەنىن جازىپ, قالامگەر كىتابىن اياقتاپ, كينوگەر ءفيلمىن تۋدىرىپ بولىپ, ءىسىن اياقتاعان سوڭ ودان كەيىنگى جۇمىسىنىڭ تابىس «تاعدىرىنان», ياعني كوممەرتسيالىق تابىسىنان بەيحابار بولىپ قالا بەرەدى. وندايدى ۇنەمى باقىلاپ, تىقاقتاپ ۇزدىكسىز تەكسەرىپ وتىرۋ جالپى شىعارماشىلىق ادامىنىڭ تابيعاتىنا جات قوي. وعان ولاردىڭ كوپ جاعدايدا ۋاقىتتارى دا مۇرشا بەرە بەرمەيدى. سوندىقتان دا شىعارماشىلىقپەن اينالىساتىن ادامداردىڭ اۆتورلىق قۇقىعىن, ەڭبەگىنە ساي قالاماقى الۋ ماسەلەسىن قاتاڭ قاداعالاپ, ءادىل ۇكىمىن شىعاراتىن ۇيىمداردىڭ جۇيەلى جۇمىسى اۋاداي قاجەت. وسى تۇرعىدان كەلگەندە بۇل جيىننىڭ ماڭىزى زور دەپ سانايمىن.
وتىرىس قورىتىندىسى بويىنشا 8 ۇيىمنىڭ ىشىنەن تەك ەكى ۇيىم, اتاپ ايتساق «قازاقستان اۆتورلىق قوعامى» رقب مەن «امانات» اۆتورلىق جانە ساباقتاس قۇقىقتاردى قورعاۋ كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمى» جم اككرەديتتەلدى. قالعان ۇجىمدار جۇمىسى زاڭدىق تالاپتارعا ساي بولماۋى سالدارىنان قىزمەتىن توقتاتتى.
وسى جيىننىڭ ءوزى كوپ نارسەگە كوزىمىزدى اشقانداي. سىرتتاي قاراعاندا كەمشىلىگى كوپ كورىنە بەرمەيتىن اۆتورلىق قۇقىقتى قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ زاڭدى بەلشەسىنەن باسقان كوپ بىلىعى اشىلدى. نەبىر زاڭسىزدىقتارمەن بەتپە-بەت كەلدىك. ەلىمىزدەگى كوپتەگەن اۆتورلىق ۇيىمدار جەكەلەي تابىس تاۋىپ, ءوز قالتالارىن قالىڭداتۋ ءۇشىن شىعارماشىلىق يەلەرىنىڭ, ياعني ونەر تۋدىرۋشىلاردىڭ ەڭبەگىن, اۆتورلىق قۇقىعىن بەلدەن باسىپ كەلگەنىنە كۋا بولدىق. سول سەبەپتى دە ەندى اككرەديتتەلگەن ۇيىمداردىڭ ەڭبەگىن ادىلەت مينيسترلىگى تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋ قاراستىرىلاتىن بولادى. ءبىزدى قۋانتقانى وسى. كوڭىلگە زور ءۇمىت ۇيالاتتى. ەندى بولاشاقتا شىعارماشىلىق ادامدارىنىڭ ەڭبەگى زاڭدىق تۇرعىدا ادىلەتتى باعاسىن الىپ, ەڭبەگىنە, ياعني تۋىندىسىنىڭ تۇتىنىلۋىنا بايلانىستى قالاماقىسىن دا ۋاقىتىندا الىپ وتىرۋعا كەڭ مۇمكىندىك اشىلماق. بۇل شىعارماشىلىق يەلەرىنىڭ شابىتىن ودان ءارى شارىقتاتىپ, قايتالانباس ونەر تۋدىرۋىنا دا داڭعىل جول سالادى دەپ سەنەمىن.
«Egemen Qazaqstannyń» تىلشىلەر توبى
