وسى ماسەلەگە ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «قورشاعان ورتانى قورعاۋ جəنە ەكولوگيالىق دامۋ – ەلىمىز ءۇشىن الدىڭعى كەزەكتە تۇرعان مəسەلە. بۇكىل وركەنيەتتى əلەم جۇرتشىلىعى وسى مəسەلەمەن اينالىسۋدا. بىزگە دە مۇنداي جاپپاي ۇردىستەن شەت قالۋعا بولمايدى. بىرقاتار قوردالانعان پروبلەمالاردى شەشۋگە جول اشاتىن جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستىڭ جوباسى əزىرلەندى. پارلامەنتتىڭ بۇل ماڭىزدى قۇجاتتى جىل اياعىنا دەيىن قاراپ, قابىلداۋىن سۇرايمىن. ۇكىمەتكە ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ جونىندەگى شارالاردى ناقتى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسۋدى تاپسىرامىن», دەگەن ەدى.
قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى – قوعام نازارىن اۋدارىپ وتىرعان باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قورشاعان ورتانىڭ تازالىعى مەن ساۋلىعى بارشامىزدى الاڭداتاتىنى انىق.
ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى بارلىق 3 مىڭنان استام پوليگوندا (3 300) 125 ملن توننادان استام قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار جينالعان جانە دە جىل سايىن 5 ملن توننا كولەمىندە قوسىمشا قوسىلادى.
بۇل پوليگونداردىڭ سىيىمدىلىعى شەگىنە جەتتى. وعان قوسا 3 300 پوليگوننىڭ 82%-ى ەكولوگيالىق جانە سانيتارلىق نورمالارعا سايكەس كەلمەيدى. زاڭسىز قوقىس ورىندارى كوبەيۋدە. «قازاقستان عارىش ساپارى» كومپانياسىنىڭ عارىشتىق مونيتورينگى شەڭبەرىندە بيىل 11 شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا 7,5 مىڭنان استام وسىنداي زاڭسىز قوقىس ورنى انىقتالعان. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان ولاردى جويۋ شارالارى جۇرگىزىلۋدە.
حالىقارالىق قورشاعان ورتانى قورعاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرىنە سەنسەك, قازاقستان اۋانى لاستاۋ كورسەتكىشتەرى بويىنشا دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ اراسىندا 5-ورىنعا تۇراقتاعان ەكەن. ءبىزدىڭ الدىمىزدا اقش, قىتاي جانە رەسەي مەملەكەتتەرى تۇر. اتالعان ەلدەردىڭ الدىڭعى قاتاردا ورنالاسۋىن حالىق سانىنىڭ كوپتىگىمەن, ونەركəسىپتەرىنىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ اسەرىمەن تۇسىندىرەدى. مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستاننىڭ وسى ەلدەردىڭ اراسىندا تۇرۋىنىڭ باستى سەبەبىنىڭ ءبىرى – قازىرگى قولدانىستاعى زاڭنامالىق بازانىڭ əلسىزدىگىنەن بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار ماماندار توقىراۋ كەزىندە ەلىمىزدەگى الىپ ونەركəسىپ ورىندارى شارت نەگىزىندە جەكەشەلەندىرىلىپ, زاۋىت قوجايىندارىنا جەڭىلدىكتەرمەن بەرىلگەنىنە قاراماستان, سول شارتتارداعى ونەركəسىپ يەلەرىنىڭ ەكولوگيا سالاسىن جاقسارتۋداعى مىندەتتەمەلەرىنە باقىلاۋ جۇرگىزۋگە ءتيىستى قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان نەمقۇرايدىلىق بايقالعانى ءوز الدىنا, زاڭ تۇرعىسىنان جۇمىستىڭ قالاي ءجۇرىپ جاتقانى دا ءوز دارەجەسىندە تەكسەرۋسىز قالعانىن ايتادى. وسىنداي سالعىرتتىقتىڭ سالدارىنان ءوندىرىس ورىندارىنىڭ مۇرجالارىنان گاز بەن ءتۇتىن قالدىقتارى مولشەردەن تىس شىعىپ, اۋانى لاستاۋدا.
ءبىرىنشى ساناتتاعى ءىرى ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ كوبى ءالى كۇنگە دەيىن ەسكىرگەن تەحنولوگيالاردى قولدانادى. رەسمي مالىمەت بويىنشا بۇل ساناتتا 2 405 كاسىپورىن بار. ولاردان جىل سايىن شامامەن 3,9 ملن توننا زياندى زاتتار شىعادى. ياعني قازاقستاندا جىل سايىن قورشاعان ورتاعا 4,9 ملن توننا زياندى زات شىعاتىن بولسا, سونىڭ 80%-ى ءىرى كاسىپورىندارعا تيەسىلى دەگەن ءسوز.
وسى ورايدا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋدەگى بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى قازاقستانداعى وندىرۋشىلەر ءۇشىن قالدىقتاردىڭ نورماتيۆتەرىن بىرتىندەپ قاتاڭداتۋ بولىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ ەكولوگيا سالاسىنداعى حالىقارالىق كونۆەنتسيالارعا قوسىلۋى جانە حالىقارالىق حاتتامالاردى راتيفيكاتسيالاۋى ەڭ ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن ەكولوگيالىق نورمالارىن مىندەتتەيدى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستىڭ جوباسىن ازىرلەپ, قۇجات وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا پارلامەنت ماجىلىسىنە ەنگىزىلدى.
ماجىلىستە كودەكس جوباسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن تالقىلاۋ شەڭبەرىندە مۇددەلى مينيسترلىكتەر, ۆەدومستۆولار, قوعامدىق ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن تانىستىرىلىمى جانە 27 جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسى مەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ تالقىلاۋىنان وتكىزىلدى. جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستى تالقىلاۋ بارىسىندا 2 مىڭنان استام ۇسىنىس, سونىڭ ىشىندە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ پىكىر-وتىنىشتەرى قارالىپ, ناتيجەسىندە, زاڭ جوباسىنىڭ كوپتەگەن ەرەجەلەرى ناقتىلاندى. تالقىلاۋعا ساراپشىلار, تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋشىلار مەن كاسىپورىندار قاۋىمداستىقتارىنىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق تابيعاتتى قورعاپ جۇرگەن بەلسەندىلەر مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
كودەكستەگى نەگىزگى وزگەرىستەر: «قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ ءتارتىبىن (قواب) بارلىق تابيعات پايدالانۋشىلارعا ەمەس, ء«بىرىنشى ساناتتاعى» ءىرى كاسىپورىندارعا عانا قولدانۋدى قاراستىرادى. 2025 جىلدان باستاپ ء«بىرىنشى ساناتتاعى» ءىرى نىساندارعا كەشەندى ەكولوگيالىق رۇقساتتار (كەر) قولدانىلماق جانە قورشاعان ورتاعا شىعارىندىلاردى ازايتۋعا باعىتتالعان ەڭ جاقسى قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردىڭ (ەقت) تەتىگى ەنگىزىلەدى. ەقت-عا وتكەن كومپانيالار ەميسسيالار ءۇشىن تولەمنەن بوساتىلادى, ال قالعاندارىنا شىعارىندىلار ءۇشىن تولەم مولشەرلەمەلەرى 2028 جىلدان باستاپ ءار ءۇش جىل سايىن 2, 4, 8 ەسە بىرتىندەپ ءوسىپ وتىرادى (2025 جىلدان باستاپ توپ-50 ءىرى كاسىپورىن ءۇشىن). جاڭادان قوسىلعان كاسىپورىندار ءۇشىن كەر الۋ مىندەتتى بولىپ سانالادى. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قورشاعان ورتانى قورعاۋ شارالارىن 100% كولەمىندە تۇسەتىن ەكولوگيالىق تولەمدەر ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋعا مىندەتتى. سونىمەن بىرگە ەكولوگيالىق قۇقىقبۇزۋشىلىق ءۇشىن سالىناتىن اكىمشىلىك ايىپپۇلدار 10 ەسەگە ارتتىرىلادى».
جالپى, كودەكس جوباسى 2018 جىلدان باستاپ, بىلىكتى ساراپشىلار مەن بيزنەس-قاۋىمداستىعىمەن قىزۋ تالقىلانىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ كەتۋ كەرەك. جوعارىدا كورسەتىلگەندەي, وندىرىستىك كاسىپورىنداردىڭ جەتىك قولجەتىمدى تەحنولوگيالارعا اۋىسۋىنىڭ ءتيىمدى مەرزىمدەرىنىڭ كەزەڭدەرى كوزدەلگەن. كودەكستىڭ جوباسى بويىنشا بيزنەس ءۇشىن العاشقى ناقتى شارالار 2025 جىلدان باستاپ كۇشىنە ەنەدى جانە جەتىك قولجەتىمدى تەحنولوگيالارعا كوشۋ – نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت, اقتوبە, تەمىرتاۋ, بالقاش, وسكەمەن, قاراعاندى سياقتى ءىرى قالالاردىڭ ەكولوگيالىق
احۋالىن جاقسارتۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى دەپ كۇتىلۋدە.
قولدانىستاعى زاڭنامادا قورشاعان ورتانى قورعاۋ شارالارى, ەميسسيالار ءۇشىن الىنعان تولەمدەردى ماقساتتى تۇردە جۇمساۋ مىندەتتەمەسى جوق. بۇل كەلىپ تۇسكەن قاراجاتتىڭ شامامەن 45%-ىن عانا قورشاعان ورتانى قورعاۋعا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بولەتىنىنە الىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى بيۋدجەت كودەكسىنە ەكولوگيالىق تولەمدەردى ەكولوگيالىق ماقساتتارعا جۇمساۋ ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن. زاڭ جوباسىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قورشاعان ورتانى قورعاۋ قىزمەتىنەن 100% مولشەرىندە كەلىپ تۇسكەن ەكولوگيالىق تولەمدەر ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋعا مىندەتتى ەكەندىگى كورسەتىلگەن.
ۇسىنىلىپ وتىرعان تەحنيكالىق رەگلامەنتتەردىڭ تالاپتارىمەن قاتار ەكولوگيالىق ساقتاندىرۋ ماسەلەلەرى دە ەگجەي-تەگجەي قىزۋ تالقىلانىپ, ناقتىلاندى. ناتيجەسىندە, ەكولوگيالىق كودەكستىڭ جاڭا جوباسى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ بيىلعى 18 قاراشاداعى جالپى وتىرىسىندا ماقۇلدانىپ, سەناتقا جىبەرىلدى. پارلامەنت سەناتى رەگلامەنت تالاپتارىنا سايكەس زاڭ جوباسىن جەدەل تالقىلاپ, ماقساتتى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
ءابدالى نۇراليەۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى
