قوعام • 23 قاراشا، 2020

قىسقى جول: قامدانباي ءجۇرۋدىڭ قاۋپى بار

169 رەت كورسەتىلدى

كۇنتىزبەدە كۇز مەزگىلى دەمەسەڭىز، قارا جەردى اق قار، كوك مۇزدىڭ جاپقانىنا ءبىراز ۋاقىت بولدى. ارينە، ءار ايماقتا جاعداي ارقالاي. قازاقستاننىڭ بارلىق ءوڭىرى ءبىر مەزگىلدە قار جامىلىپ ۇلگەرمەسە دە الىپ تەرريتوريامىزدىڭ كوپ بولىگى قىستى قارسى الىپ قويعان. ايتسە دە «قىس شاناسىن جاز سايلاپ العان» اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىلەرى قاننەن قاپەرسىز. «تەمىر تۇلپارىن» قىس مەزگىلىنە ساي ءتيىستى تەحنيكالىق جاعدايعا كەلتىرمەگەن جاندار كوپتەپ تابىلادى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىن الاڭداتاتىن دا وسى جايت.

 

قىلىشىن سۇيرەتىپ قىس كەلگەندە قامدانباي ءجۇرۋدىڭ سوڭى قايعى-قا­سىرەتكە، وكىنىش پەن وپى­نۋعا الىپ كەل­مەي قويمايدى. وعان – ءتارتىپ ساق­شى­لارىنىڭ جىل­دار بويعى جۇمىس تا­جى­ريبەسى كۋا. ەلىمىزدە تىركەلەتىن جول-كو­لىك وقي­عالارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى دە ەنجارلاردىڭ كەسىرىنەن ورىن الاتىن كورىنەدى. پوليتسيا قىز­مەتكەرلەرى وسى ماسەلە تۋرالى­ جۇرت­شىلىقتى قۇ­لاق­تان­دى­رۋ­داي-اق قۇلاقتاندىرىپ جات­قا­نىمەن، وقىس وقيعالار سانى ازاي­ماي تۇر. ساقتانباي ءجۇرىپ سان سوعىپ قال­عاندار كوپ. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اۋا رايىنىڭ كۇرت وزگەرۋىنە بايلانىستى جولاۋشىلار مەن كولىك جۇرگىزۋشىلەرىن ەلدى مەكەن اۋما­عىنان شىعۋدى توقتاتا تۇرۋ قاجەت­تىگىن ەسكەرتەدى. سونداي-اق اۋا رايى بولجامى مەن جابىلعان جولدار تۋرالى اقپاراتتى ۇنەمى قاداعالاپ وتىرۋ قاجەت.

«اۆتوكولىكتەردى قىس مەزگى­لىندە پايدا­ل­انۋدىڭ بىرقاتار ەرەك­شەلىگى بار. بۇل ەڭ الدىمەن اۋا رايى جاعدايىمەن باي­لانىس­تى. قازاقستاننىڭ كۇرت قۇ­بىلمالى اۋا رايىن ەسكەرەتىن بولساق، كۇن رايى قىسقا مەرزىمدە وزگەرىپ كەتۋى ابدەن ىقتيمال. سول سەبەپتى جۇرگىزۋشىلەر مۇنداي جاع­داي­لارعا ۇنەمى دايىن بولۋى كەرەك. ماسەلەن، ەلىمىزدىڭ ورتا­لىق، سولتۇستىك جانە باتىس وڭىر­لەرىنە ۇيتقىعان بوران مەن قارلى بۇرقاسىن، كوكتايعاق ءتان. سونىڭ سالدارىنان كەي جاعدايدا اۋا رايىنىڭ قالىپقا كەلۋىنە نە بولماسا اۆتوكولىك جولدارىنىڭ تولىق تازالانۋىنا دەيىن قوز­عا­لىستى ۇزاق ۋاقىت شەكتەۋگە تۋرا كە­لەدى»، دەپ وتىر اكىمشىلىك پوليتسيا كومي­تەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەرىك ءتۇسىپوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدىڭ وڭ­تۇس­تىك جانە شىعىس وڭىرلەرىندەگى تاۋ­لى ايماق­تارعا قالىڭ قار مەن تۇمان­نىڭ كەسىرىنەن جولدىڭ كورىن­بەۋ كەزدەرى ءتان كورىنەدى. سون­­­دىقتان ءوز وڭىرلەرىنىڭ ەرەك­شەلىكتەرىن بىلەتىن كولىك جۇر­گىزۋشىلەرى كۇن رايىنىڭ كۇرت بۇ­زىلۋىنا بايلانىستى اۋا رايىن­ بولجاۋشىلاردىڭ قۇلاق­تان­دى­رۋىنا جانە قۇتقارۋ قىزمەتىنىڭ SMS حابارلاندىرۋلارىنا دۇرىس ارەكەت ەتۋى قاجەت. بۇدان ارعى سا­پار­لارىن وسى ەسكەرتۋلەر مەن قام­دانعان ارەكەتتەرىنە قاراي جوس­­­پارلاۋلارى كەرەك.

«جول ۇستىندە قولايسىز كۇن رايى­نا تاپ بولا قالعان جاعدايدا جاقىن جەر­دەگى ەلدى مەكەنگە جەتىپ الىپ، كۇننىڭ ايىق­قانىن كۇتكەن ءجون بولادى. ال ەگەر جولدا جايسىز اۋا رايىنا تاپ بو­لىپ، جاعدايدىڭ تۇزەلۋىن كولىكتە كۇ­تۋگە ءماجبۇر بولعان بولساڭىز، بىردەن قۇت­­قارۋ قىزمەتىنە حابارلاسۋىڭىز قا­جەت. قۇتقارۋشىلارعا ءوزىڭىزدىڭ ناقتى ور­نا­لاسقان جەرىڭىزدى كورسەتىپ، ولاردىڭ كە­لۋىن كۇتكەنىڭىز دۇرىس. ماسەلەن، وسى­ جىل­عى قاراشا ايى­نىڭ وزىندە كۇن­ رايى­نىڭ بۇ­زى­لۋىنا بايلانىستى ايماق­تار­دا اۆتوكولىك قوزعالىسى 7 مار­تە شەك­تەتىلدى. سونىڭ نەگىزگى سەبەپ­تەرىنىڭ ءبىرى – كوكتايعاق. وت­كەن 2019 جىلى اۋا رايى­نىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى وسىنداي شەكتەۋلەر 985 رەت جاسالدى»، دەي­دى پولي­تسيا قىزمەتكەرى.

قىس مەرزىمىندەگى ماڭىزدى ماسە­لەنىڭ ءبىرى – اۆتوكولىكتەردى پاي­دالا­نۋ­دىڭ ماۋسىمدىق ازىر­لىگى. ەڭ الدىمەن، سالعىرتتىققا سالىنباي جازعى دوڭ­عالاقتاردى ۋاقتىلى قىسقى دوڭ­عا­لاقتارعا اۋىستىرۋ كەرەك. قىسقى دوڭ­­عا­لاقتى ۋاقتىلى اۋىستىرۋ – اۆ­تو­كولىكتىڭ قالىپتى جۇرۋىنە، وڭاي باس­قارىلۋىنا جانە جولاۋشىلار مەن كولىك جۇرگىزۋشىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تىكەنەكتى جانە ۇيكەلىستى دوڭعالاقتى تاڭداۋ كە­زىندە ونى قولدانۋ شارتتارى مەن ناقتى ايماقتىڭ اۋا رايى ەرەك­شەلىگىنە ءمان بەرگەن ءجون.

سونىمەن قاتار سىرتقى جارىق شاشۋ قۇ­رالدارىنا، اۆتوكولىكتى جىلىتۋ جۇيە­سىنە، تەرەزە جۋعىشقا كوڭىل ءبولۋ كەرەك. اككۋمۋلياتوردى تەكسەرىپ، قاجەت بول­عان جاعدايدا جاڭاسىن ورناتۋ قاجەت. وسى اتال­عانداردىڭ قالىپتى جۇمىسى اۆ­تو­كولىك قوزعالىسىنىڭ جايلى­لىعى مەن قاۋىپ­سىزدىگىنە، جول ءۇس­تىنىڭ كورىنۋىنە مۇم­­كىندىك بەرەدى. سونداي-اق ساپار بارى­سىن­داعى قان­داي دا ءبىر تاۋەكەلدەردى بولدىرمايدى.

«ديزەل وتىنىمەن جۇرەتىن جانە جولاۋ­شىلار مەن جۇك تاسىمالىنا نە­گىزدەلگەن اۆتوكولىكتەردى پايدالانۋ ما­سەلەسىنە ەرەكشە توقتالعىم كەلەدى. مۇن­داي كولىك­تەردىڭ جۇرگىزۋشىلەرى الدا-جالدا جول­دا قالىپ قويماس ءۇشىن ماۋسىمىنا ساي جانار-جاعار ماي قۇيىپ تۇرۋ­­لارى قاجەت. قالا اۋماعىنان تىس قۇت­قارۋ جۇمىستارىنىڭ با­سىم كوپشى­لىگى قىسقى ديزەل وتىنىنىڭ ورنىنا جازعىنى قۇي­عان اۆتوبۋس جانە جۇك كولىگى جۇر­گىزۋشىلەرى مەن جولاۋشىلارىن ەۆاكۋاتسيالاۋمەن بايلانىس­تى. تومەن اۋا تەمپەراتۋراسى كە­زىن­دە جازعى ديزەل وتىنى قا­تىپ قالادى. سونىڭ سالدارىنان اۆ­تو­كولىك بەت العان باعىتىنا قا­راي ءجۇ­رىسىن جالعاستىرا المايدى»، دەپ وتىر س.ءتۇسىپوۆ.

قىس مەزگىلى كەلگەندە اۋىر جۇك كولىك­تەرىنىڭ جۇرگىزۋشىلەرى سىرعۋعا قارسى تى­رەۋىش قۇرىل­عى­لارىن ۇنەمى وزىمەن بىرگە الىپ جۇرۋ­لەرى كەرەك. بۇل قۇرىلعىلار اۆتو­كولىكتىڭ ءوز ەركىمەن جىلجۋى­نا، سىر­عۋىنا جول بەرمەيدى. اسى­رەسە، سىرعۋعا قار­سى تىرەۋىش قۇ­رىل­­عىلارى جۇك كولىگى تاۋعا نە بول­­ماسا ورگە كوتەرىلىپ بارا جات­قان­ كەزىندە مىندەتتى تۇردە بولۋى ءتيىس.

اۆتوكولىكتەردى قىس مەزگىلىندە پاي­دا­لانۋدىڭ ەندى ءبىر ەرەكشەلىگى – قاۋىپ­سىز قوزعالا ءبىلۋ سانالادى. ەڭ الدىمەن قوزعالىس جىل­دامدىعىن دۇرىس تاڭ­داۋ قاجەت. سەبەبى، قىس مەزگىلىندە دوڭ­عا­لاقتىڭ جول ءۇستى جابىنى­مەن ۇي­­كەلىسى وزگەرەدى. سوندىقتان تە­جەۋىشتى باس­قان كەز­دەگى اۆتو­كو­لىكتىڭ سىرعاناۋ قا­شىق­تى­عى ۇزارادى، كولىكتى باسقارۋ پا­رامەترلەرى تۇرلەنەدى. تيىسىنشە، قوزعالىس جىلدامدىعىن دۇرىس تاڭداماۋ مەن اۆتو­كولىكتى ءتيىمسىز تەجەۋدىڭ، كولىكتىڭ باس­قارۋعا كەل­مەۋىنىڭ كەسىرى جول-كولىك وقي­عاسى­نىڭ ورىن الۋىنا سەبەپكەر بولادى. قوزعالىس بارىسىندا قانداي دا ءبىر قاۋىپسىز ارەكەت ەتۋ (مانەۆر) ءۇشىن اۆتوكولىكتەر اراسىنداعى قاشىقتىقتى جانە بۇيىردەگى ارقاشىقتىقتى ساقتاي ءبىلۋ قا­جەت. بۇل دا تەجەۋىشتى باسقان كەز­­دەگى اۆتوكولىكتىڭ سىرعاناۋ قا­شىق­تىعىنا، كولىكتى باسقارۋ پا­رامەترلەرىنە اسەر ەتەدى.

اۆتوكولىكتەردى قىس مەزگىلىندە پاي­دا­لانۋدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى بار. ما­سەلەن، جول ۇستىندە بۇعان دەيىن ءجۇرىپ وت­كەن اۆتوكولىكتەردىڭ دوڭعالاقتارى قال­دىرعان سوراپ (كولەيا) پايدا بولۋى مۇم­كىن. ودان بولەك، قارداعى ءىز قالىڭداپ، ومبى قار مەن جول جيەگىندەگى كۇرتىك قار­­دىڭ كەسىرىنەن ادەتتەگى جالپاق جولدار جىڭىشكەرىپ كەتىپ جاتادى. وسىنىڭ بار­­لىعى قوزعالىس رەجىمىنە، قاۋىپسىز ارەكەت ەتۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى. قوزعالىس قار­قىنى باسەڭدەپ، جولداردا ءجۇرۋ مۇم­كىندىگى ازايادى. سوندىقتان اۆتوكولىك جۇر­گىزۋشىلەرى قىس مەز­گىلىندە جول-كولىك وقي­عا­لا­رىنا تاپ بولماۋ ءۇشىن اتالعان فاك­­تورلاردىڭ بارلىعىن ەسكەرۋ­لەرى كەرەك.

وسى جىلدىڭ قاراشا ايىنان بەرى ەل اۋماعىنداعى جولداردا 406 جول-كو­لىك وقيعاسى تىركەلىپ ۇلگەردى. وسى وقي­عالاردىڭ سالدارىنان 92 ادام كوز جۇمىپ، 472 ادام ءتۇرلى جاراقات الدى. سو­نىمەن قاتار تەك اۆتوكولىكتەرگە عانا زيان كەلىپ، سالدارى ماتە­ريالدىق شى­عىنعا ۇلاسقان 3000-عا جۋىق جول-كولىك وقيعاسى تىر­كەلىپ وتىر. سول سەبەپتى ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارى اۆتو­كولىك جۇرگىزۋشىلەرىن كۇن رايىن­ ەسكەرۋگە، اۆتوكولىكتى ءتيىستى تەح­ني­­كالىق جاعدايدا ۇستاۋعا، جاز­عى دوڭعالاقتاردى ۋاقتىلى قىس­­قىعا اۋىستىرۋعا شاقىرادى. سون­­داي-اق قىس مەزگىلىندە جازعى دوڭ­عالاقپەن جۇرگەن اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىلەرى ءۇشىن 5 اەك كولە­مىندە ايىپپۇل رەتىندە اكىمشىلىك جازا قاراستىرىلعان.

پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى قالا اۋما­عىنان تىس، الىس ەلدى مەكەندەرگە ساپارلاۋدى جوسپارلاپ وتىرعان جۇرگىزۋشىلەرگە وزىمەن بىرگە تىرەۋ تروسىن، كۇرەگىن الىپ جۇرۋگە كەڭەس بەرەدى. ال اۋىر جۇك كولىك­تەرى مەن اۆتوبۋستار ءۇشىن سىر­عاناۋدا­ن ساقتايتىن شىن­جىرلارى بولعان ءجون. اۋىس­تىرىپ كيۋگە بولاتىن جىلى كيىم، جىلى اياقكيىم، باسى ارتىق جا­نار-جاعار ماي الىپ ءجۇرۋ دە ار­تىق ەتپەيدى.

«بۇل رەتتە  جاياۋ جۇرگىنشىلەردى دە قۇلاقتاندىرا كەتكەن ءجون بولاتىن شىعار. ماسەلەن، قىس مەزگىلىندە كۇن قىس­قارىپ، ءتۇن ۇزاراتىنى بەلگىلى. تيىسىن­شە، اۆتو­كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ انىق كو­رۋ مۇمكىنشىلىگى ازايادى. سون­داي-اق قار مەن مۇزدىڭ كەسى­رىنەن تەجەۋىشتى باسقان كەزدەگى اۆتوكولىكتىڭ سىرعاناۋ قاشىقتىعى ۇزارا تۇسەدى. سوندىقتان جولدى تەك ارنايى جابدىقتالعان جە­رىندە عانا كەسىپ ءوتۋ قاجەت. جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولاعىمەن، كوشە قيىلىستارىمەن جۇرمەس بۇرىن اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىسىنىڭ سىزگە جول بەرگەن ءساتىن كۇتكەن ءجون بولا­دى. وسىنداي قاراپايىم ەرە­جە­لەردى ساقتاي وتىرىپ جاياۋ جۇر­گىنشىلەر قاۋىپسىز قوزعالىستى قامتاماسىز ەتە الادى»، دەيدى س.ءتۇسىپوۆ.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا قانشا ادام ۆاكتسينا الدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:42

ۇقساس جاڭالىقتار