قىلىشىن سۇيرەتىپ قىس كەلگەندە قامدانباي ءجۇرۋدىڭ سوڭى قايعى-قاسىرەتكە, وكىنىش پەن وپىنۋعا الىپ كەلمەي قويمايدى. وعان – ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ جىلدار بويعى جۇمىس تاجىريبەسى كۋا. ەلىمىزدە تىركەلەتىن جول-كولىك وقيعالارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى دە ەنجارلاردىڭ كەسىرىنەن ورىن الاتىن كورىنەدى. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى وسى ماسەلە تۋرالى جۇرتشىلىقتى قۇلاقتاندىرۋداي-اق قۇلاقتاندىرىپ جاتقانىمەن, وقىس وقيعالار سانى ازايماي تۇر. ساقتانباي ءجۇرىپ سان سوعىپ قالعاندار كوپ. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اۋا رايىنىڭ كۇرت وزگەرۋىنە بايلانىستى جولاۋشىلار مەن كولىك جۇرگىزۋشىلەرىن ەلدى مەكەن اۋماعىنان شىعۋدى توقتاتا تۇرۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتەدى. سونداي-اق اۋا رايى بولجامى مەن جابىلعان جولدار تۋرالى اقپاراتتى ۇنەمى قاداعالاپ وتىرۋ قاجەت.
«اۆتوكولىكتەردى قىس مەزگىلىندە پايدالانۋدىڭ بىرقاتار ەرەكشەلىگى بار. بۇل ەڭ الدىمەن اۋا رايى جاعدايىمەن بايلانىستى. قازاقستاننىڭ كۇرت قۇبىلمالى اۋا رايىن ەسكەرەتىن بولساق, كۇن رايى قىسقا مەرزىمدە وزگەرىپ كەتۋى ابدەن ىقتيمال. سول سەبەپتى جۇرگىزۋشىلەر مۇنداي جاعدايلارعا ۇنەمى دايىن بولۋى كەرەك. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ ورتالىق, سولتۇستىك جانە باتىس وڭىرلەرىنە ۇيتقىعان بوران مەن قارلى بۇرقاسىن, كوكتايعاق ءتان. سونىڭ سالدارىنان كەي جاعدايدا اۋا رايىنىڭ قالىپقا كەلۋىنە نە بولماسا اۆتوكولىك جولدارىنىڭ تولىق تازالانۋىنا دەيىن قوزعالىستى ۇزاق ۋاقىت شەكتەۋگە تۋرا كەلەدى», دەپ وتىر اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەرىك ءتۇسىپوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەرىندەگى تاۋلى ايماقتارعا قالىڭ قار مەن تۇماننىڭ كەسىرىنەن جولدىڭ كورىنبەۋ كەزدەرى ءتان كورىنەدى. سوندىقتان ءوز وڭىرلەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن بىلەتىن كولىك جۇرگىزۋشىلەرى كۇن رايىنىڭ كۇرت بۇزىلۋىنا بايلانىستى اۋا رايىن بولجاۋشىلاردىڭ قۇلاقتاندىرۋىنا جانە قۇتقارۋ قىزمەتىنىڭ SMS حابارلاندىرۋلارىنا دۇرىس ارەكەت ەتۋى قاجەت. بۇدان ارعى ساپارلارىن وسى ەسكەرتۋلەر مەن قامدانعان ارەكەتتەرىنە قاراي جوسپارلاۋلارى كەرەك.
«جول ۇستىندە قولايسىز كۇن رايىنا تاپ بولا قالعان جاعدايدا جاقىن جەردەگى ەلدى مەكەنگە جەتىپ الىپ, كۇننىڭ ايىققانىن كۇتكەن ءجون بولادى. ال ەگەر جولدا جايسىز اۋا رايىنا تاپ بولىپ, جاعدايدىڭ تۇزەلۋىن كولىكتە كۇتۋگە ءماجبۇر بولعان بولساڭىز, بىردەن قۇتقارۋ قىزمەتىنە حابارلاسۋىڭىز قاجەت. قۇتقارۋشىلارعا ءوزىڭىزدىڭ ناقتى ورنالاسقان جەرىڭىزدى كورسەتىپ, ولاردىڭ كەلۋىن كۇتكەنىڭىز دۇرىس. ماسەلەن, وسى جىلعى قاراشا ايىنىڭ وزىندە كۇن رايىنىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى ايماقتاردا اۆتوكولىك قوزعالىسى 7 مارتە شەكتەتىلدى. سونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – كوكتايعاق. وتكەن 2019 جىلى اۋا رايىنىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى وسىنداي شەكتەۋلەر 985 رەت جاسالدى», دەيدى پوليتسيا قىزمەتكەرى.
قىس مەرزىمىندەگى ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – اۆتوكولىكتەردى پايدالانۋدىڭ ماۋسىمدىق ازىرلىگى. ەڭ الدىمەن, سالعىرتتىققا سالىنباي جازعى دوڭعالاقتاردى ۋاقتىلى قىسقى دوڭعالاقتارعا اۋىستىرۋ كەرەك. قىسقى دوڭعالاقتى ۋاقتىلى اۋىستىرۋ – اۆتوكولىكتىڭ قالىپتى جۇرۋىنە, وڭاي باسقارىلۋىنا جانە جولاۋشىلار مەن كولىك جۇرگىزۋشىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تىكەنەكتى جانە ۇيكەلىستى دوڭعالاقتى تاڭداۋ كەزىندە ونى قولدانۋ شارتتارى مەن ناقتى ايماقتىڭ اۋا رايى ەرەكشەلىگىنە ءمان بەرگەن ءجون.
سونىمەن قاتار سىرتقى جارىق شاشۋ قۇرالدارىنا, اۆتوكولىكتى جىلىتۋ جۇيەسىنە, تەرەزە جۋعىشقا كوڭىل ءبولۋ كەرەك. اككۋمۋلياتوردى تەكسەرىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا جاڭاسىن ورناتۋ قاجەت. وسى اتالعانداردىڭ قالىپتى جۇمىسى اۆتوكولىك قوزعالىسىنىڭ جايلىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە, جول ءۇستىنىڭ كورىنۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق ساپار بارىسىنداعى قانداي دا ءبىر تاۋەكەلدەردى بولدىرمايدى.
«ديزەل وتىنىمەن جۇرەتىن جانە جولاۋشىلار مەن جۇك تاسىمالىنا نەگىزدەلگەن اۆتوكولىكتەردى پايدالانۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە توقتالعىم كەلەدى. مۇنداي كولىكتەردىڭ جۇرگىزۋشىلەرى الدا-جالدا جولدا قالىپ قويماس ءۇشىن ماۋسىمىنا ساي جانار-جاعار ماي قۇيىپ تۇرۋلارى قاجەت. قالا اۋماعىنان تىس قۇتقارۋ جۇمىستارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قىسقى ديزەل وتىنىنىڭ ورنىنا جازعىنى قۇيعان اۆتوبۋس جانە جۇك كولىگى جۇرگىزۋشىلەرى مەن جولاۋشىلارىن ەۆاكۋاتسيالاۋمەن بايلانىستى. تومەن اۋا تەمپەراتۋراسى كەزىندە جازعى ديزەل وتىنى قاتىپ قالادى. سونىڭ سالدارىنان اۆتوكولىك بەت العان باعىتىنا قاراي ءجۇرىسىن جالعاستىرا المايدى», دەپ وتىر س.ءتۇسىپوۆ.
قىس مەزگىلى كەلگەندە اۋىر جۇك كولىكتەرىنىڭ جۇرگىزۋشىلەرى سىرعۋعا قارسى تىرەۋىش قۇرىلعىلارىن ۇنەمى وزىمەن بىرگە الىپ جۇرۋلەرى كەرەك. بۇل قۇرىلعىلار اۆتوكولىكتىڭ ءوز ەركىمەن جىلجۋىنا, سىرعۋىنا جول بەرمەيدى. اسىرەسە, سىرعۋعا قارسى تىرەۋىش قۇرىلعىلارى جۇك كولىگى تاۋعا نە بولماسا ورگە كوتەرىلىپ بارا جاتقان كەزىندە مىندەتتى تۇردە بولۋى ءتيىس.
اۆتوكولىكتەردى قىس مەزگىلىندە پايدالانۋدىڭ ەندى ءبىر ەرەكشەلىگى – قاۋىپسىز قوزعالا ءبىلۋ سانالادى. ەڭ الدىمەن قوزعالىس جىلدامدىعىن دۇرىس تاڭداۋ قاجەت. سەبەبى, قىس مەزگىلىندە دوڭعالاقتىڭ جول ءۇستى جابىنىمەن ۇيكەلىسى وزگەرەدى. سوندىقتان تەجەۋىشتى باسقان كەزدەگى اۆتوكولىكتىڭ سىرعاناۋ قاشىقتىعى ۇزارادى, كولىكتى باسقارۋ پارامەترلەرى تۇرلەنەدى. تيىسىنشە, قوزعالىس جىلدامدىعىن دۇرىس تاڭداماۋ مەن اۆتوكولىكتى ءتيىمسىز تەجەۋدىڭ, كولىكتىڭ باسقارۋعا كەلمەۋىنىڭ كەسىرى جول-كولىك وقيعاسىنىڭ ورىن الۋىنا سەبەپكەر بولادى. قوزعالىس بارىسىندا قانداي دا ءبىر قاۋىپسىز ارەكەت ەتۋ (مانەۆر) ءۇشىن اۆتوكولىكتەر اراسىنداعى قاشىقتىقتى جانە بۇيىردەگى ارقاشىقتىقتى ساقتاي ءبىلۋ قاجەت. بۇل دا تەجەۋىشتى باسقان كەزدەگى اۆتوكولىكتىڭ سىرعاناۋ قاشىقتىعىنا, كولىكتى باسقارۋ پارامەترلەرىنە اسەر ەتەدى.
اۆتوكولىكتەردى قىس مەزگىلىندە پايدالانۋدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى بار. ماسەلەن, جول ۇستىندە بۇعان دەيىن ءجۇرىپ وتكەن اۆتوكولىكتەردىڭ دوڭعالاقتارى قالدىرعان سوراپ (كولەيا) پايدا بولۋى مۇمكىن. ودان بولەك, قارداعى ءىز قالىڭداپ, ومبى قار مەن جول جيەگىندەگى كۇرتىك قاردىڭ كەسىرىنەن ادەتتەگى جالپاق جولدار جىڭىشكەرىپ كەتىپ جاتادى. وسىنىڭ بارلىعى قوزعالىس رەجىمىنە, قاۋىپسىز ارەكەت ەتۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى. قوزعالىس قارقىنى باسەڭدەپ, جولداردا ءجۇرۋ مۇمكىندىگى ازايادى. سوندىقتان اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىلەرى قىس مەزگىلىندە جول-كولىك وقيعالارىنا تاپ بولماۋ ءۇشىن اتالعان فاكتورلاردىڭ بارلىعىن ەسكەرۋلەرى كەرەك.
وسى جىلدىڭ قاراشا ايىنان بەرى ەل اۋماعىنداعى جولداردا 406 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلىپ ۇلگەردى. وسى وقيعالاردىڭ سالدارىنان 92 ادام كوز جۇمىپ, 472 ادام ءتۇرلى جاراقات الدى. سونىمەن قاتار تەك اۆتوكولىكتەرگە عانا زيان كەلىپ, سالدارى ماتەريالدىق شىعىنعا ۇلاسقان 3000-عا جۋىق جول-كولىك وقيعاسى تىركەلىپ وتىر. سول سەبەپتى ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىلەرىن كۇن رايىن ەسكەرۋگە, اۆتوكولىكتى ءتيىستى تەحنيكالىق جاعدايدا ۇستاۋعا, جازعى دوڭعالاقتاردى ۋاقتىلى قىسقىعا اۋىستىرۋعا شاقىرادى. سونداي-اق قىس مەزگىلىندە جازعى دوڭعالاقپەن جۇرگەن اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىلەرى ءۇشىن 5 اەك كولەمىندە ايىپپۇل رەتىندە اكىمشىلىك جازا قاراستىرىلعان.
پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى قالا اۋماعىنان تىس, الىس ەلدى مەكەندەرگە ساپارلاۋدى جوسپارلاپ وتىرعان جۇرگىزۋشىلەرگە وزىمەن بىرگە تىرەۋ تروسىن, كۇرەگىن الىپ جۇرۋگە كەڭەس بەرەدى. ال اۋىر جۇك كولىكتەرى مەن اۆتوبۋستار ءۇشىن سىرعاناۋدان ساقتايتىن شىنجىرلارى بولعان ءجون. اۋىستىرىپ كيۋگە بولاتىن جىلى كيىم, جىلى اياقكيىم, باسى ارتىق جانار-جاعار ماي الىپ ءجۇرۋ دە ارتىق ەتپەيدى.
«بۇل رەتتە جاياۋ جۇرگىنشىلەردى دە قۇلاقتاندىرا كەتكەن ءجون بولاتىن شىعار. ماسەلەن, قىس مەزگىلىندە كۇن قىسقارىپ, ءتۇن ۇزاراتىنى بەلگىلى. تيىسىنشە, اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ انىق كورۋ مۇمكىنشىلىگى ازايادى. سونداي-اق قار مەن مۇزدىڭ كەسىرىنەن تەجەۋىشتى باسقان كەزدەگى اۆتوكولىكتىڭ سىرعاناۋ قاشىقتىعى ۇزارا تۇسەدى. سوندىقتان جولدى تەك ارنايى جابدىقتالعان جەرىندە عانا كەسىپ ءوتۋ قاجەت. جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولاعىمەن, كوشە قيىلىستارىمەن جۇرمەس بۇرىن اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىسىنىڭ سىزگە جول بەرگەن ءساتىن كۇتكەن ءجون بولادى. وسىنداي قاراپايىم ەرەجەلەردى ساقتاي وتىرىپ جاياۋ جۇرگىنشىلەر قاۋىپسىز قوزعالىستى قامتاماسىز ەتە الادى», دەيدى س.ءتۇسىپوۆ.
