قوعام • 23 قاراشا، 2020

ساۋساق ۇشىنداعى جارىق

55 رەت كورسەتىلدى

مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار بىزبەن بىرگە ءبىر قوعامدا ءومىر سۇرۋدە. بىراق ولاردى بەلسەندى ورتادان سيرەك كورەتىنىمىز راس. ولاردىڭ وزگەلەر سەكىلدى ءومىر ءسۇرۋى، جۇمىس ىستەۋى قانشالىقتى قيىن ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. قازىر ءبىزدىڭ قوعام وركەنيەتتى كوزقاراسقا بەيىمدەلىپ كەلەدى. ارامىزدا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا كەدەرگىسىز بولاشاق سىيلاپ، وزدەرىنە جاقىن تارتىپ، جان-جىلۋىن بەرۋگە نيەتتى جاناشىر جاندار دا از ەمەس.

ءبىر نارسەگە ءبىر نارسە سەبەپشى بولادى عوي. ادەتتەگىدەي جۇمىسىما قاراي اسىعىپ كەلە جاتىر ەدىم:

– اپاي، گۇل ساتاتىن كيوسك قاي بۇ­رىلىستا ەدى؟ – دەگەن داۋىس ەستىلدى.

– ءدال وسى بۇرىلىس قوي. ساۋدا ۇيىنە قا­راما-قارسى، – دەدىم قىز بالاعا باعىت سىلتەپ.

– راحمەت. بۇگىن اناما گۇل سىيلايىن دەپ ەدىم...

– اناڭنىڭ تۋعان كۇنى مە؟ اتىڭ كىم؟

– جوق، اپاي، بۇگىن زاعيپتار كۇنى عوي. اتىم – ارگۇل.

ءبىرتۇرلى بولىپ قالدىم. «بۇگىن ءوزى قاي كۇن ەدى»، دەپ ءتىپتى ساسقالاقتاپ ەسىمە دە تۇسىرە المادىم. كۇنتىزبەنى قاراسام، 13 قاراشا 1984 جىلدان بەرى حالىقارالىق زاعيپتار كۇنى بولىپ اتالىپ وتەدى ەكەن. دەرەۋ وبلىس ورتالىعىنداعى مۇگەدەكتەر ورتالىعىنا، زاعيپتارعا ارنالعان كىتاپحاناعا حابارلاسىپ، وسى اتاۋلى كۇنگە وراي جۇمىس بارىسى، قىزمەت جاعدايىمەن تانىسقىم كەلەتىنىن، ءتىپتى «ارگۇلدىڭ اناسىن بىلەسىزدەر مە؟» دەپ سۇرادىم. ارگۇلدىڭ اناسىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا ونىڭ اتى-ءجونىن جازبادىق. تەك ول كىسىگە اماندىق، ساۋلىق تىلەيمىز.

– بۇل كۇن – وسىدان ءىى عاسىر بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن فرانتسۋز تيفلوپەداگوگى ۆالەنتين گايۋيدىڭ تۋعان كۇنى. الەمدە ءبىرىنشى رەت زاعيپتارعا ارناپ مەكتەپتەردى اشىپ، ءبىلىم بەرگەن ادام. 1784 جىلى ۆ.گايۋي ءوز قاراجاتىنا زاعيپ جاندارعا ارنالعان بەدەرلى «ۋنتسيال» دەپ اتالاتىن قارىپتەردى ويلاپ تاۋىپ، جازۋعا ارنالعان قۇرالدار جاساعان. ءبىزدىڭ كىتاپحانا دا جىل سايىن بۇل كۇندى اتاپ وتەدى، – دەدى كىتاپحانا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ءلاززات قۋانتاەۆا.

1

جالپى، كىتاپحانانىڭ 2 600-دەن اسا وقىرمانى بار، سونىڭ ىشىندە 900-دەن اسا زاعيپ جاندار وسى كىتاپحاناعا تىركەلىپتى. وبلىس بويىنشا كوز مۇگەدەكتەرىنىڭ سانى 3 مىڭنان اسادى. وسىدان-اق زاعيپ جانە كوزدەرى ناشار كورەتىن جانداردىڭ قوعامدىق-رۋحاني بەلسەندىلىكتەرى دەنى ساۋ ادامداردان كەم ەمەس ەكەنىنە انىق كوز جەتكىزەسىز.

كىتاپحانادا «برايلمەن جازۋ جانە وقۋ ۇيىرمەسى» جۇمىس ىستەيدى. ۇيىرمەنىڭ ارنايى مامان­دارى زاعيپ جاندار­عا نۇكتەلى-بەدەر­لى شريفت بويىنشا وقۋ-جازۋدى ۇيرەتەدى. سونىڭ ءبىرى – البينا مۇحامەدينوۆا تيف­لو-كابينەتىنىڭ («تيفلو» زاعيپتارعا ارنالعان دەگەن ءسوز) كىتاپحاناشىسى.

البينا كابينەتتە زاعيپ جاندارعا برايلشا جازۋدى، كومپيۋ­تەردى قول­دانۋدى ۇيرەتەدى. 2012 جىلدان بەرى ءداس­تۇرلى تۇر­دە تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى­نە وراي «برايلشا وقيمىز جانە جازامىز» بايقاۋىن ۇيىم­­داس­تى­رىپ كەلەدى. ال وقى­تۋشى روزا ق ۇلىشەۆا بولسا، ار­نا­يى كىتاپ­حا­نالاردا كوز جانارىنان ايى­رىلعان ادامدارعا گازەت، جۋر­نال­­داردان اقپاراتتار وقيدى، داۋىس­تاپ وقۋ ساعاتتارىن وتكىزەدى. سونداي-اق تەح­نيك-رەستاۆرا­تور ازات تۇكيەۆ كىتاپ­حا­نا­داعى بار­لىق ارنايى تيفلو-تەحنيكا­نى جون­دەيدى جانە كىتاپتاردى وقىر­مان­دار­دىڭ ۇيىنە اپارادى، اۋىستى­رىپ الىپ كەلەدى.

– ۇيدەن شىعا المايتىن زاعيپ جاندار از ەمەس، ولارعا وقي­تىن كىتاپ­­تارىن ۇيىنە اپارىپ بەرە­مىز. ءبىر جۇما­دا ءبىر رەت بارىپ كىتاپتاردى اۋىستىرىپ تۇرا­مىز. قازىر قىزمەت كورسەتۋ ءبولىمى «Telefone book» قىزمەتى ارقىلى جۇمىس ىستەيدى. تەلەفون ارقىلى سۇرانىسى بو­يىنشا كىتاپ­تاردى وقيدى. سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى، – دەيدى ازات.

سونداي-اق تەحنيكا مەن تيف­­­لوقۇ­رالدار كورمەسى ۇيىم­داستىرىلىپ، كىتاپ­حاناعا ناشار كورەتىن بالالارعا ار­نال­عان مەكتەپ-ينتەرنات وقۋشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرى دە كەلەدى. وقۋ زالىندا كەز كەلگەن ادامعا وي سالاتىن، «ساۋساق ۇشىنداعى الەم» اتتى بەدەرلى-گرافيكا­لىق قۇرالدار مەن بەدەرلى جانە دى­بىستاندىرىلعان كىتاپ كورمە­سى قويىلىپتى. كوپشىلىككە «زا­عيپت­ار مەن كوزى كورەتىندەر ارا­­سىن­داعى قارىم-قاتىناس ەتيكا­سى» تاقىرىبىنداعى جادىناما­لاردىڭ تاراتىلۋى ادامدارعا اينالاعا كوز سال دەگەندەي وي سالادى.

كىتاپحانا وقىرماندارى برايل سكانەرى مەن پرينتەرىن كەڭىنەن قول­دانادى. ال جاستار اراسىندا داۋىستاپ وقيتىن ماشينالار مەن ارنايى كومپيۋتەرلەرگە ىقىلاس زور. اۋىلداعى وقىر­مانداردىڭ تاپسىرىس­تارى بويىنشا ولارعا ءتۇرلى تاسىمال­داعىشتارعا جا­زىل­عان كىتاپتار جەتكىزىلەدى.

– ارينە، زاعيپ جاندار ءۇشىن لۋي برايلدىڭ ورنى ەرەكشە. زاعيپتارعا قولايلى، نۇكتەلى-بەدەرلى جازۋ جۇيەسىن ەنگىزگەن عالىم. بۇل – كوزى كورمەيتىندەر ءۇشىن مۇمكىندىك بەرەتىن كىتاپتار، نوتالار، ماتەماتيكالىق بەلگى­لەر. لۋي پاريجدە 1809 جىلى دۇ­نيەگە كەلگەن، 3 جاسىندا اكەسى­نىڭ شەبەرحاناسىندا پىشاق­پەن ويناپ وتىرىپ، بايقاۋسىزدا كوزىن جاراقاتتاپ الادى. سودان 16 جاسىندا زاعيپتارعا ار­نال­عان امبەباپ نۇك­تەلى-بەدەرلى جازۋ جۇيەسىن ويلاپ تابادى. برايل جازۋ جۇيەسى 1870 جىلى پاريجدەگى زاعيپتاردىڭ حا­لىق­ارا­لىق كونگرەسىندە رەسمي بەكىتىلدى. بۇكىل الەمدەگى ز­ا­­عيپ­­تار ءۇشىن جازۋدىڭ جانە كىتاپ با­سۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى جۇ­يە­سىنە اينالدى، – دەيدى ل.قۋانتاەۆا.

1

جالپى، كىتاپحانادا 70 مىڭ­داي كىتاپ قورى بار بولسا، ونىڭ 32 مىڭى – ارنايى كىتاپ­تار. مىسالى، دىبىس­تاندى­رىلعان جانە نۇكتەلى-بەدەرلى شريفتەرمەن جازىلعان كىتاپتار. ورىس تىلىندە كىتاپتار جەتكىلىكتى، ساتىپ الۋعا بولادى. ماسەلە – قازاق تىلىندەگى كىتاپتاردىڭ ازدىعى.

ءلاززات سەرىكقىزىنىڭ اي­تۋىن­­­شا، كىتاپتاردى ساتىپ الۋ­عا قارجى از بولىنەدى. كىتاپ­تار قىمبات. مىسالى، ءا.نۇر­پەيىسوۆتىڭ ءبىر عانا «قان مەن تەر» رومانى نۇكتەلى-بە­دەر­لى شريفتىمەن 16 دانا كىتاپ بولا­دى. وكىنىشتىسى، زا­عيپتارعا ناعىز كەرەكتى «نۇكتەلى-بەدەر­لى شريفتىمەن جازىلعان» كىتاپتار ەلىمىزدە شىعارىلمايدى.

اقان قاسىموۆ – ءبىرىنشى قازاق تيفلوپەداگوگى، 1963 جىلى قازاقشا برايل ءارپىن، نۇكتەلى-بەدەرلى ءشريفىن ەنگىزگەن عالىم. بۇل كىسى جايلى ءلاززات مالىمەتتەر جيناستىرىپ ءجۇر ەكەن. ءبىزدىڭ جەرلەسىمىز 1928 جىلى اقسۋدا تۋعان. بۇل كىسىنىڭ ءوزى دە ءومىر بويى زاعيپ جان بولعان ەكەن. اقان قاسىموۆ جاسا­عان نۇكتەلى-بەدەرلى شريفتىمەن جازىل­عان قازاقشا كىتاپتار 1991 جىلعا دەيىن شى­عارىلىپ تۇرىپتى. وسى كىسىنىڭ جازعان­دارى ارقىلى كوزى ناشار كورەتىن زاعيپ جاندار سول كەزدەرى قازاقشا وقي العان.

– سوندىقتان قازىر ءار كىتاپ­حانا قازاقشا كىتاپتاردى وز­دەرى دايىنداۋدا. ءبىز دە 2-3 جىلدان بەرى برايل ءتاسىلى بويىنشا كىتاپتاردى پرينتەرمەن ءوزى­مىز شىعارامىز. ءبىر كىتاپ شى­عارۋ ءۇشىن ءبىر جىل كەرەك. دىبىس­تاندىرىلعان كىتاپتار تەزىرەك جاسالادى. مىسالى، «قازاق دالاسىنىڭ اۋىزشا ونەرى» جوباسى بويىنشا ەرتەگىلەر، جىرلار، اڭىزدار، «قازاق باتىرلارى» جوباسى بويىنشا نۇكتەلى-بەدەرلى شريفتىمەن جازىلعان كىتاپتار بار. دىبىستاندىرىلعان كىتاپتار «جان الاۋى» اتتى دىبىس جازۋ ستۋديامىزدا جازىلادى، – دەيدى كىتاپحانا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.

الدىڭعى جىلى وبلىستاعى «انا ءتىلى» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى شولپان كىنجىكوۆانىڭ اۆتورلىعىمەن برايل قارپى­مەن قازاق ءتىلىن ۇيرە­نۋگە ارنالعان كىتاپ باسىلىپ شىق­تى. كىتاپتىڭ شى­عۋىنا برايل جۇ­يەسىن مەڭگەرگەن ارنايى كىتاپ­حانانىڭ ماماندارى كومەكتەسكەن.

سونىمەن قاتار بۇرىنعى وب­لىس­تىق تىلدەردى دامىتۋ جو­نىن­دەگى باسقار­مانىڭ باس­­تاما­سىمەن زاعيپ جاندارعا ارنال­عان «كۇن ساۋلەسى» جوباسى دا جال­عاسۋدا. ماقساتى – زاعيپ جان­داردى قوعامدىق ومىرگە تارتۋ، ولاردى «رۋحاني جاڭعى­رۋ» باعدارلاماسى­نىڭ باعىت-باع­دارىمەن تانىستىرۋ ءارى ولاردىڭ ءوزارا رۋحاني بايلانىس ورناتۋىنا جاعداي جاساۋ.

جوباعا قاتىسۋشىلار قازاق حالقى­نىڭ ءداستۇر-سالتىن، مادە­نيەتىن ار­نا­يى برايل جۇيەسى­نە نەگىزدەلگەن وپتي­كالىق قۇرىلعى­لار، تيفلوقۇرىلعى­­لار، رەلەف­تى-گرافيكالىق (زاعيپتارعا) جانە جازىق باسپالى (كوزى ناشار كورە­تىن­دەر­گە) وقۋ قۇرالدارى جانە جاڭا اقپا­رات­تىق تەحنولوگيالار ارقىلى ۇيرەنۋدە.

– ي.نەستورەۆ، د.قاسەن ۇلى، ا.ورا­زىم­بەت ۇلى، س.تاۋەكەل ۇلى، ك.ءامىروۆ، ۆ.كوسسوۆيچ، ب.قۇدىش­قىزى سياقتى زاعيپ جاندار – تۇراقتى وقىرمان­دارىمىز. ارقايسىسى – ساۋساق ۇشىن­داعى جارىققا تاۋەلدى تاعدىر­لار، ارقايسىسى اقىن، ءانشى، گيتاراشى، دومبىراشى جاندار. كى­تاپ­حانامىزدىڭ ارداگەرلەرى ءيسلام قايىربەك ۇلى، ناتاليا مازۋرينا، ناتاليا بوچكارەۆا، جىبەك باشيروۆا، ناتاليا كاسات­كينا سياقتى بۇرىنعى باسشى­لاردى دا زاعيپ جاندارمەن جۇمىس ىستەگەن جاناشىر جاندار رەتىندە ەسكە الامىز، – دەدى ل.قۋانتاەۆا.

بيىل «رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­دارلاماسى اياسىندا كىتاپ­حانادا ء«بىز تۇراتىن ءوڭىر» جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. زاعيپ جانە مۇگەدەك جاندارعا ارنال­عان بۇل الەۋمەتتىك جوبا رەسپۋب­ليكالىق جوباعا ەنگىزىلگەن. مۇگەدەكتەر دەگەندە بارلىق ساناتتاعى مۇگە­دەك­تەر قامتىلادى، كوز مۇگەدەك­تەرى، ارباداعى، ساڭىراۋ، مىلقاۋ، ساقاۋ جاندار بار عوي ارامىزدا. سوندىقتان جوبالار كورىپ، سيپالاپ قاراپ، سۋرەتتى دۇنيەلەر­دى ۇستاپ، سەزىنە الاتىنداي ەتىپ جاسالعان.

– ءوڭىردىڭ كارتاسىن جاسادىق، ول تاكتيلدى (قولعا سەزىمدى)، جا­رىقتالعان (ناشار كورەتىن ازا­ماتتار جارىقتى كورەدى)، نۇك­تەلى-بەدەرلى شريفتىمەن جازىل­­عان جانە جالپاق باسىلىمدا ۇلكەن شريفتىمەن جازىلعان كىتاپ­تارمەن جانە اۋديوجازبامەن تو­لىق­تىرىلعان. ەندى مۇگەدەك با­لا­ل­ارعا ارنالعان «بالالار ول­كەتانۋى» دەگەن جوبانى باستايمىز، – دەيدى ل.سەرىكقىزى.

وبلىس كارتاسىنىڭ جاڭا نۇسقاسى جانە كوزدەرى ناشار كورەتىن جاندارعا ارنالعان قا­سيەتتى جەرلەردىڭ نۇسقاۋلى­عى جا­ڭار­تىلىپتى. كىتاپحانا وقىر­­ماندارى ءۇشىن وبلىستىڭ ساۋ­لەتتىك قۇرىلىمدارىنىڭ ما­كەتتەرى جاسالعان. وقىرماندار نۇس­قاۋلىقتى ءارتۇرلى فورمادا تاڭ­داي الادى: قازاق جانە ورىس تىل­دەرىندەگى اۋديونۇسقاسىن نەمەسە بەدەرلى سۋرەتتەرمەن، تاك­تيلدى ماتىنمەن جانە كوزى ناشار كورە­تىندەرگە ارنالعان جازۋى ۇلكەن تۇسىنىكتەمەلەرى بار كىتاپ ارقىلى دا قاراۋعا مۇمكىندىكتەرى بار. جيناق جارىقتاندىرىلعان كارتامەن تولىقتىرىلۋدا.

ل.قۋانتاەۆانىڭ ايتۋىنشا، مۇم­كىندىگى شەكتەۋلى وقىر­مان­داردى ەلى­مىزدىڭ، ءوڭىردىڭ قاسيەتتى جەرلەرىمەن تانىس­تىرىپ، رۋحاني، مادەني، گەوگرا­فيالىق قىزى­عۋشىلىقتارىنا كومەك­تەسۋ قولعا الىنعان. وقىر­مانداردىڭ اراسىندا ەلىمىزدىڭ قاسيەتتى، كورىكتى جەرلەرىنە بارا المايتىن، كورە المايتىن زاعيپ جاندار، مۇگەدەكتەر ارباسىندا وتىرعان جاندار دا بار. سوندىقتان جوبالار كورىپ، سيپالاپ قاراپ، سۋرەتتى دۇنيەلەردى ۇستاپ، سەزىنە الاتىنداي ەتىپ جاسالعان.

بيىل ء«بىز تۇراتىن ءوڭىر» الەۋ­­­مەتتىك تۋريزم جوباسى ار­قى­­لى كىتاپحانادا باياناۋىل­داعى جاسى­باي كولىنىڭ، ءماش­ھۇر ءجۇسىپ مەشى­تىنىڭ شاعىن كورى­نىسى اعاش­تان جاسالىپ، قويىلدى.

– جوبا الەۋمەتتىك ءتۋريزم­دى دا­مىتۋ­عا مۇمكىندىك بەرەدى. تۋريزم مۇمكىن­دىگى شەكتەۋلى جان­دار­عا دا قولجە­تىمدى بولادى. ءبىز كۇز ايىندا ءوز كىتاپحانامىز­دىڭ وقىر­ماندارىمەن، قارتتار ءۇيى­­نىڭ قامقورشىلارىمەن جانە باس­قا دا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جان­دار­مەن بىرگە ەرتىس وزەنى جاعالاۋى­نا باردىق. سول كەزدە ولار كوزدەرى­نە جاس الىپ، ۇزاق ۋاقىتتان بەرى  وزەندى، سۋدى كورۋگە ەندى شى­عىپ تۇرعاندارىن ايتتى. ال­­دا­عى ۋاقىتتا الەۋمەتتىك ءتۋريزمدى دامىتۋ جوباسى ارقىلى وقىر­ماندارىمىزعا وسىنداي ءساتتى مۇمكىندىكتەر سىيلايمىز، – دەيدى كىتاپحاناشى.

 

پاۆلودار وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

جارىس پەن تابىس

ەكونوميكا • بۇگىن، 00:00

اقىلدىڭ ازابى

تاريح • كەشە

مەيرامحانالار جانە پاندەميا

كوروناۆيرۋس • كەشە

جۇرت جاعاجاي ىزدەپ ءجۇر

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار