ناتيجە كوپ كۇتتىرگەن جوق. باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, 2018 جىلى قاي وڭىردە بولسىن ءورشىپ كەتكەن مال ۇرلىعىنىڭ سانى 5 636 بولسا, 2019 جىلى 4 746-عا دەيىن ازايعان. سول جىلدىڭ سوڭىندا پارلامەنت قىلمىستىق كودەكسكە «مال ۇرلاۋ» 188-1-بابىن ەنگىزدى. وعان سايكەس مال ۇرلاعانى ءۇشىن قىلمىسكەر مۇلكى تاركىلەنىپ, 3 مىڭ ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiشكە دەيiنگi مولشەردە (بيىل 12 ملن 975 مىڭ تەڭگە) ايىپپۇل سالۋعا نە سوماسى سول مولشەردەگى تۇزەۋ جۇمىستارىنا, نە 5 جىلعا دەيiنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋگە, نە سول مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالاناتىن بولدى. الدىن الا ءسوز بايلاسۋ ارقىلى توپتاسىپ جاسالعان جانە ءىرi مولشەردەگى مال ۇرلىعى ءۇشىن ۇرىلاردى مۇلىكتەرىن تاركiلەي وتىرىپ, 3 جىلدان 7 جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى بەلگىلەندى. بىرنەشە رەت جانە مال قوراعا نەمەسە قاشاعا كiرۋ ارقىلى جاسالعان مال ۇرلاۋ ءۇشىن مۇلكiن تاركiلەپ, 5 جىلدان 10 جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ قاراستىرىلدى. قىلمىستىق توپ جاساعان, سونداي-اق اسا iرi مولشەردەگى مال ۇرلىعى ءۇشىن كىنالىلەردى مۇلكiن تاركiلەپ, 7 جىلدان 12 جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى كوزدەلدى.
ء«داستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەگەندەي, مال ۇرلىعىنىڭ كوبەيىپ كەتۋىنە ۇرىلاردىڭ بۇرىننان كەلە جاتقان اعايىنشىلىق, بىتىمشىلىك جولىمەن تاتۋلاسۋى دا مۇمكىندىك تۋعىزعان ەدى. «الدىنا كەلسە, اتاسىنىڭ قۇنىن كەشەتىن» قازەكەم باۋكەسپەلەر ۇرلاعان مالىن قايتارىپ, كەشىرىم سۇراعان سوڭ, ولاردى اياپ, تۇرمەگە جاپقىزبايتىن. سودان سوڭ ونداي «بارىمتاشىلار» قۇنىققان «كاسىبىن» جالعاستىرا بەرەتىن. وسىنداي كوڭىلجىقپاستىقتى بولدىرماس ءۇشىن قىلمىستىق كودەكستىڭ 68-بابىنا ءتيىستى تۇزەتۋ ەنگىزىلىپ, ۇرىلاردى تاتۋلاسۋعا بايلانىستى قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتان بوساتۋعا تىيىم سالىندى. مال ۇرلىعىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ولاردىڭ يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگى دە ەسكەرىلدى. وسى ماقساتپەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى 2020 جىلى 29 ساۋىردە «اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن جايۋدىڭ ۇلگىلىك قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» №145 بۇيرىققا قول قويدى. وندا مالدى يەلەرىنىڭ نەمەسە ولار ۋاكىلەتتىك بەرگەن ادامداردىڭ قاداعالاۋىنسىز جايۋعا جول بەرىلمەيتىندىگى جانە قاراۋسىز جۇرگەن ت ۇلىك يەسى انىقتالعانعا دەيىن ۋاقىتشا ۇستاۋ ءۇشىن قوراجايلارعا قاماۋعا جاتاتىندىعى كورسەتىلدى. بۇعان قوسا «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكستىڭ 408-بابىنا وزگەرىس ەنگىزىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن جايۋ قاعيدالارىن بۇزۋ ەسكەرتۋ جاساۋعا نەمەسە ءۇش ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە (بيىل 12 975 تەڭگە) ايىپپۇل سالۋعا اكەپ سوعادى دەپ بەلگىلەندى.
وسىلايشا, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار قولدانعان شارالاردىڭ جانە زاڭنامانى قاتايتۋ ناتيجەسىندە 2020 جىلى مال ۇرلىعىنىڭ سانى – 3 441-گە دەيىن, 2021 جىلى – 2 271-گە دەيىن, 2022 جىلى – 1 809-عا دەيىن, 2023 جىلى 1 520-عا – دەيىن, 2024 جىلى – 1 051-گە دەيىن, 2025 جىلى 1 046-عا دەيىن كەمىدى. وسى قىلمىس 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا 5,4 ەسەگە جۋىق ازايدى.
ايتسە دە, وتكەن جىلى مال ۇرلىعىنا قارسى كۇرەس قارقىنى باسەڭدەگەن سىڭايلى. ويتكەنى بۇل قاسكۇنەمدىك بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا نەبارى 0,5 پايىزعا عانا كەمىگەن. ءتىپتى 6 وڭىردە كەيىنگى كەزدە بۇقپانتايلاپ جۇرگەن «بارىمتاشىلار» قايتادان باس كوتەرگەن ءتارىزدى. ناقتى ايتساق, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا بۇرناعى جىلى 3 مال ۇرلىعى تىركەلسە, بىلتىر – 11-گە دەيىن (نەمەسە 266,7 پايىزعا), شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – تيىسىنشە 34-تەن 48-گە دەيىن (41,2 پايىزعا), ۇلىتاۋ وبلىسىندا – 15-تەن 20-عا دەيىن (33,3 پايىزعا), پاۆلودار وبلىسىندا – 56-دان 68-گە دەيىن (21,4 پايىزعا), جامبىل وبلىسىندا – 76-دان 90-عا دەيىن (18,4 پايىزعا), جەتىسۋ وبلىسىندا 101-دەن 117-گە دەيىن (15,8 پايىزعا) كوبەيىپ كەتكەن. بۇرناعى جىلى مۇنداي كەمشىلىككە اتىراۋ جانە قوستاناي وبلىستارىندا عانا جول بەرىلگەن ەدى. سونداي-اق ءتورت ت ۇلىكتىڭ قولدى بولۋى الماتى (211), اباي (108), باتىس قازاقستان (80) وبلىستارىندا ءسال ازايعانىمەن, وزگە وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا كوپ.
كەيبىر ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, مال ۇرلىعىنىڭ تولىق تىيىلماي تۇرعاندىعىنىڭ ءبىر سەبەبى – ۇستالعان ۇرىلار سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ بارىسىندا ءوزارا كەلىسىمگە كەلىپ, ارالارىنداعى بىرەۋى بار كىنانى ءوز موينىنا الادى دا, سىبايلاستارىن جازادان قۇتقارىپ جىبەرەدى. ونداي قىلمىسكەر ءارى سالعاندا 5 جىلعا سوتتالىپ, وسى مەرزىمنىڭ جارتىسىن وتەگەن سوڭ, شارتتى تۇردە بوستاندىققا شىعادى. وزگە قاسكويلەر ەشكىم «ماڭدايىنان شەرتپەگەن» سوڭ, ۇيرەنشىكتى «كاسىپتەرىمەن» اينالىسىپ, مال يەلەرىن زار يلەتۋدى جالعاستىرا بەرەدى. بۇل رەتتە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كەيبىر قىزمەتكەرلەرى, «كورمەس تۇيەنى دە كورمەس» دەگەندەي, كۇماندى «كەلىسىمپازدىققا» بارىپ جاتادى.
وسى ورايدا ءماجىلىس دەپۋتاتى اناس باققوجاەۆتىڭ: «مال ۇرلىعىنىڭ جازاسىن ءالى دە قاتايتا ءتۇسۋ كەرەك. قىلمىستىق كودەكستىڭ 188-1-بابىندا مال ۇرلىعى بويىنشا قاراستىرىلعان ايىپپۇل سالۋ, تۇزەۋ جۇمىستارىنا جىبەرۋ, نەمەسە باس بوستاندىعىن شەكتەۋ سياقتى جازالاردى تىم جۇمساق دەپ سانايمىن. ولاردى الىپ تاستاۋ كەرەك. بىرەۋدىڭ جىلدار بويى ادال ەڭبەكپەن وسىرگەن مالىن ۇرلاعان قىلمىسكەر تەك تۇرمەگە جابۋ ارقىلى جازالانۋعا ءتيىس», دەگەن پىكىرىنىڭ جانى بار. دەمەك, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مال ۇرلىعىنا قارسى كۇرەستە كەيىنگى جىلدارى قول جەتكەن ىلگەرىلەۋگە توقمەيىلسىمەي, قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ ورىندالۋىنا جان-جاقتى تالداۋ جاساپ, ونى جەتىلدىرۋ شارالارىن قاراستىرسا يگى. ەڭ باستىسى, اۋىلداعى اعايىننىڭ اق ادال مالىن وڭاي ولجا قىلاتىن قاسكۇنەمدەردى قۇرىقتاۋ جۇمىسىن باسەڭدەتپەۋ قاجەت.
