كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
ءتۇرلى قادامدار جاسالىپ, دەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتۋدىڭ بىرقاتار شارا قابىلدانىپ جاتقانىمەن, ونىڭ ءوزى ازدىق ەتەتىن سەكىلدى. ماسەلەن, «ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامى 2030 جىلعا قاراي وتانداستارىمىزدىڭ سانى نەبارى 20 ملن 692 مىڭ ادامدى قۇرايدى دەگەن بولجام جاساپ وتىر.
اتالعان ۇيىمنىڭ حابارلاۋىنشا, دەموگرافيالىق بولجامعا سايكەس 2030 جىلعا قاراي قازاقستاندا حالىق سانى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 11,8%-عا ءوسىپ, شامامەن 20 ملن 692 مىڭ ادامدى قۇرايتىن كورىنەدى. بۇل رەتتە شامامەن 12,7 ملن ادام (61,2%) قالالىق جەردىڭ تۇرعىندارى بولادى دەگەن بولجام جاسالسا, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانى 8 ملن-نان اسادى (38,8%).
دەموگرافيالىق كورسەتكىشتەر سەرپىنىنىڭ اعىمداعى دەڭگەيىن ساقتاي وتىرىپ, 2050 جىلعا قاراي حالىقتىڭ بولجامدى سانى شامامەن 25,4 ملن-عا جەتەدى ەكەن.
بۇل 2030 جىلعى دەڭگەيدەن 22,7%-عا جانە 2019 جىلعى كورسەتكىشتەن 34,3%-عا ارتىق. سونىڭ ىشىندە 16,7 ملن ادام (65,7%) قالالاردا, ال 8,7 ملن ادام (34,3%) اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن بولادى.
«2030 جىلعا قاراي حالىقتىڭ 27,4%-ى, ال 2050 جىلعا قاراي 36%-دان استامى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار نۇر-سۇلتان, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىندا تۇراتىن بولادى. وڭىرلەرگە كەلەتىن بولساق, ءبىزدىڭ بولجامىمىز بويىنشا 10 جىلدان كەيىن الماتى جانە تۇركىستان وبلىستارىندا 2 ملن ادامنان تۇرادى. ال قاراعاندى, شىعىس قازاقستان جانە جامبىل وبلىستارىندا 1 ملن-نان استام تۇرعىن بولادى. 2050 جىلعا قاراي اقتوبە, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ جانە قىزىلوردا وبلىستارى دا ميلليون تۇرعىنى بار وڭىرلەرگە اينالادى», دەپ وتىر «ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعى» اق-نىڭ بولجامداۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى دميتري شۋمەكوۆ.
بۇل رەتتە حالىقتىڭ ورتاشا جاسىنىڭ ءبىرشاما ءوسۋ پەرسپەكتيۆاسىن دا اتاپ وتۋگە بولادى. وسى ورتالىقتىڭ مالىمەتىنە سەنسەك, وتكەن جىلى ورتاشا جاس ەلىمىزدە 31,4 جاستى قۇرادى (ەرلەر ءۇشىن – 29,7 جاس, ايەلدەر ءۇشىن – 32,9 جاس). 2030 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 32,7 جاستى (ەرلەر ءۇشىن – 30,9 جاس جانە ايەلدەر ءۇشىن – 34,4 جاسى) قۇرايتىن بولادى. ال 2050 جىلعا قاراي ورتاشا جاس 32,4 جاسقا (ەرلەر ءۇشىن – 30,8 جاس جانە ايەلدەر ءۇشىن – 34,1 جاس) تەڭەلەدى.
ء«ولىم-ءجىتىمدى, تۋدى جانە كوشى-قوندى وتكەن جىلدار دەڭگەيىندە ساقتاي وتىرىپ, 2030 جىلعا قاراي 14-29 جاس ارالىعىنداعى جاستار سانى بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 26%-عا وسەدى جانە 4,4 ملن ادامدى قۇرايدى دەپ بولجاپ وتىرمىز. ال 2050 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش شامامەن 5,1 ملن-دى قۇرايدى», دەپ وتىر ساراپشى.
بولجامدارعا سايكەس, تۇركىستان وبلىسى 2030 جىلى جاس تۇرعىنداردىڭ سانى بويىنشا كوشباسشى بولادى. سول كەزەڭدە وسى وڭىردەگى جاستاردىڭ سانى 516 مىڭ ادامدى قۇرايدى دا, ۇلەسى 24,3%-عا دەيىن وسەدى. الماتى وبلىسى 488 مىڭ ۇلدار مەن قىزدار كورسەتكىشىمەن ەكىنشى ورىندى, ال الماتى قالاسى 479 مىڭ جاستار وكىلى كورسەتكىشىمەن ءۇشىنشى ورىندى الادى. سونىمەن بىرگە ساراپشىلار ءححى عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي قازاقستان جاستارىنىڭ ۇشتەن ەكىسى قالالاردا تۇرادى جانە ۇلداردىڭ سانى قىزداردان ءسال اسادى دەپ سانايدى.
حوش. ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنە قاراستى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, بيىلعى 1 قازاندا قازاقستانداعى حالىق سانى 18 809,2 مىڭ ادام بولعان. سونىڭ 11 087,5 مىڭى (58,9%) قالا تۇرعىندارى بولسا, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانى – 77 21,7 مىڭ ادام (41,1%). ياعني وتكەن جىلدىڭ ءدال وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا حالىق سانى 238,9 مىڭ ادامعا نەمەسە 1,3% وسكەنى بايقالادى. قاراستىرىلىپ وتىرعان كەزەڭدە ەڭ كوپ جالپى ءوسىمى الماتى (63,9 مىڭ ادام), نۇر-سۇلتان (49,5 مىڭ ادام) جانە شىمكەنت (32,8 مىڭ ادام) قالالارى سىندى ەلىمىزدىڭ 3 وڭىرىندە تىركەلىپتى.
وتانداستارىمىزدىڭ سانى وسى جىلدىڭ وزىندە 19 ملن-عا جاقىنداپ قالدى دەگەن ءسوز. سوندا دەيمىز-اۋ, «ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامى باقانداي ون جىلدا قازاقستاننىڭ حالقى نەبارى 1 ملن-عا جەتەر-جەتپەس ادامعا وسەدى دەپ وتىر ما؟ مۇندايدا وتانداستارىمىزدىڭ وسىمىنە قاتىستى تىم تومەن بولجام جاسالىپ وتىرعان جوق پا دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. تەك 2050 جىلدى ەڭسەرىپ بارىپ قانا شامامەن 25,4 ملن-عا زورعا جەتەدى ەكەنبىز. ياعني وتىز جىلدان سوڭ عانا ءوسىمىمىزدى 34,3%-عا ارتتىرا الامىز دەگەن ءسوز.
الايدا ساراپشىلار بۇل كورسەتكىشتەردى ويدان قۇراپ وتىرماعانى بەلگىلى. بەلگىلى ءبىر دەرەكتەرگە, حالىقتىڭ جىل سايىنعى وسىمىنە تالداۋ جاسالاتىن سياقتى. سوندىقتان الداعى وتىز جىلداعى حالىق سانىنىڭ ءوسىمىن ناقتى ايتا الماعان سوڭ, بۇعان دەيىنگى وتىز جىلدى نازارعا الىپ كورەيىك. ماسەلەن, كەي دەرەكتەر ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان بەرى (وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت) حالىق سانى نەبارى 12%-عا عانا وسكەنىن ايعاقتايدى. از كورسەتكىش دەپ وسىنى ايتۋعا بولاتىن سياقتى. سوندىقتان الداعى ون جىلدا سانىمىز 11,8%-عا, ال وتىز جىلدا 22,7%-عا ارتاتىن بولسا, ونى ناشار كورسەتكىش دەۋگە اۋىز بارمايدى.
الايدا كسرو قۇرامىنان ءبولىنىپ شىققان وزگە مەملەكەتتەردىڭ دەموگرافيالىق جاعدايى بىزدەن الدەقايدا جاقسى. ولاردا ءوسىم 21%-دان باستاپ 68%-عا دەيىن جەتكەنى بايقالادى. ال 1,5 ملرد-قا جۋىق تۇرعىنى بار قىتايدىڭ حالىق سانى بالا سانىنا شەكتەۋ قويعانىنا قاراماستان 1991 جىلدان بەرى 21,8%-عا (350 ملن ادام) ءوسىپ ۇلگەرىپتى.
حالىق سانىنىڭ وسىمىنە كەرى اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتوردىڭ ءبىرى – كوشى-قون ماسەلەسى. ايتايىق, ءبىر عانا 1991-1995 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننان 3,5 ملن حالىق كوشىپ كەتىپتى. بۇل تۋرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىر سوزىندە «كەزىندە تاۋەلسىزدىك العان تۇستا, 1991-1995 جىلدارى قازاقستاننان 3,5 ملن حالىق كوشىپ كەتتى. سول كورسەتكىش بويىنشا حالىق سانى 14 ملن-عا دەيىن تۇسكەن», دەگەن بولاتىن. قازىر دە كوشىپ كەتىپ جاتقاندار بار. ستاتيستيكالىق مالىمەتكە سەنسەك, ەلدەن كەتىپ جاتقانداردىڭ 43,8%-ى 15-تەن 34 جاسقا دەيىنگى جاستار كورىنەدى. ياعني الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ ەڭبەك رەسۋرسى دا, تابيعي ءوسىمى دە تاپشىلىق كورە باستايدى دەگەن ءسوز. بۇل رەتتە ەلباسى اتاپ وتكەن 14 ملن قالپىندا قالماۋىمىزعا ەڭ الدىمەن قازاقستانعا كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ ۇلەسى سەپ بولعان سەكىلدى. ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان بەرگى جىلداردا باس-اياعى 962 703 قانداسىمىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىنا قابىلداپتى. وتكەن جىلى 17 696 قانداسىمىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىن العان بولسا, بيىل 14 944 قانداسىمىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى اتاندى. جىل باسىنان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا 6043 ەتنيكالىق قازاقتار تۇراقتى تۇرۋعا كوشىپ كەلىپ وتىر.
عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, حالىق سانىن ارتتىرۋدىڭ ەكi جولى بار كورىنەدى. سونىڭ العاشقىسى – قانداستارىمىزدى اتاجۇرتقا ورالتۋ ماسەلەسى. ول تۋرالى ايتتىق. ەندىگى جولى – حالىقتىڭ تابيعي ءوسiمى سانالادى. تابيعي ءوسىمنىڭ ارتۋى ءۇشىن, ەڭ بىرىنشىدەن, انالار قاۋىمىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا قاتىستى جاسالاتىن كومەكتى ارتتىرۋ قاجەت. سونىمەن قاتار انالاردىڭ جاردەماقىسىن ءوسىرۋ مەن ولارعا كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق كومەكتى دە جۇيەلى جولعا قويعان ءجون بولار ەدى. ەلىمىزدە تابيعي ءوسىم وڭ باعىتقا يە دەگەنىمىزبەن, حالىق سانىن ارتتىرۋدى ىنتالاندىراتىن ناقتى باعدارلاما, مەملەكەتتىڭ يدەولوگياسى جوقتىڭ قاسى.
وسى ماسەلەنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى بيىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا كوتەرىپ, «وتباسىلىق-دەموگرافيالىق احۋال – زور الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىرعان مəسەلە. وكىنىشكە قاراي, قازاقستاندا ءəربىر التىنشى وتباسى بالا سۇيە الماي وتىر. ساۋالناما كورسەتكەندەي, وتانداستارىمىزدىڭ 20 پايىزعا جۋىعى مۇنى اجىراسۋعا نەگىز بولاتىن ەلەۋلى سەبەپ دەپ سانايدى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەلىمىزدەگى حالىق سانىنىڭ وسىمىنە قاتىستى بولجامى ورتالىق ازياداعى كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا كوڭىل كونشىتپەيدى. ۇكىمەتكە 2021 جىلدان باستاپ «اڭساعان سəبي» ارناۋلى باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىرامىن. ەكستراكورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ باعدارلامالارى بويىنشا بولىنەتىن كۆوتا سانىن 7 مىڭعا دەيىن, ياعني 7 ەسە كوبەيتۋ قاجەت», دەگەن بولاتىن.
ەل پرەزيدەنتىنىڭ بۇل تاپسىرماسىن قازاقستانداعى دەموگرافيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان ناقتى قادام دەپ قاراۋعا بولادى. ەندى سونى جۇيەلى جولعا قويىپ, دامىتىپ, ودان ءارى جالعاستىرۋ قاجەت. حالىق سانىنىڭ ءوسىمىن تەك وسىلاي عانا جولعا قويا الاتىن سياقتىمىز. ولاي بولماعان جاعدايدا ءوسىم دە بولمايدى. ءوسىم بولماعان سوڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىمىزدى ساقتاپ قالۋ دا قيىنعا سوعاتىنى اقيقات.
