ول نەگىزىنەن جەتىلگەن ادامدى دارىپتەدى. جەتىلگەن ادام مەن ساياز ادامدى ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى قويا وتىرىپ, ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىقتى ۇعىندىرماق بولدى. جەتىلگەن ادامنىڭ تۇجىرىمداماسىن جاسادى. ادامگەرشىلىكتى ناسيحاتتادى. ادامنىڭ ءجۇرىپ ءوتۋى ءتيىس « ۇلى جولىن» نۇسقادى. داونى (جولدى) رۋحاني جول دەڭگەيىندە ءتۇسىندىردى. ءبىزدىڭ ماقسات كونفۋتسي داوسى مەن لاو تسزى نەگىزىن قالاعان ءداوسيزمنىڭ اراسىن اشىپ كورسەتۋ. ەكى عۇلامانىڭ يدەيالارىنىڭ ءبىر-بىرىنەن مۇلدەم الشاق جاتقانىن دالەلدەۋ. سونداي-اق كونفۋتسي ءىلىمىنىڭ ەرەكشەلىگىنە نازار اۋدارتۋ.
قىتايدا كونفۋتسي ءىلىمى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءومىر سۇرەدى. قىتاي مادەنيەت تاريحىنا وزىندىك ۇلەس قوسقان الپاۋىت يمپەريالاردىڭ قاتارىندا بولعان. بۇگىنگى جۋڭگو مەملەكەتى (قحر) سول يمپەريانىڭ زاڭدى مۇراگەرى. ءالى كۇنگە دەيىن وزدەرىن «اسپاناستى ەلىمىز» دەپ دارىپتەيدى. ارينە قازىرگى جاھاندانۋ ءداۋىرىنىڭ جاڭاشىل يدەيالارى قىتايدى دا اينالىپ وتە قويعان جوق. ودان قالسا, 1960-1970 جىلدارداعى «مادەنيەت توڭكەرىسىنىڭ» ءوزى دە ەجەلگى قۇندىلىقتاردى قاستەرلەۋگە ءبىرشاما كەرى اسەرىن تيگىزگەنى ءسوزسىز. جۋڭگودا دا سوتسياليستىك قوعامدى ناسيحاتتاعان جاڭاشىلدار ەسكىلىكتىڭ سارقىنشاعىمەن كۇرەسكەنى تاريحتان ءمالىم. بىراق ۇزاسا ءبىر عاسىر توڭىرەگىندەگى ساياسي ماشاقاتتار سوناۋ ەكى مىڭجىلدىقتىڭ الدىندا ءومىر ءسۇرىپ, سودان بەرى قىتاي حالقىنىڭ جۇرەگىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان قۇڭ ۇستازدى ج ۇلىپ العان جوق. ونىڭ سەبەبىن اركىم ءارتۇرلى تۇسىندىرەدى. بىراق بىزگە كەرەگى – ول ءومىردى, ادامدى, قوعامدى قالاي ءتۇسىندى, ءومىر ءسۇرۋدىڭ فورمۋلاسىن قالاي جاسادى دەگەن ماسەلە.
قىتايدا قايىرىمدى ءارى مەيىرىمدى ادامداردى اسپان جارىلقايدى, ال زۇلىمدار مەن قاتىگەزدەر اسپاننىڭ جازاسىنا ۇشىرايدى دەگەن تۇسىنىك وسى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. بۇل ولاردىڭ اسپاندى قۇداي رەتىندە تۇسىنۋىمەن تىعىز بايلانىستى. قىتايلىقتاردىڭ ميفولوگياسىندا شاندي « ۇلى قۇداي» بەينەسىندە كورىنەدى. ءارى ادام, ءارى «قۇداي» شاندي ءوز حالقىنىڭ جوعىن جوقتاپ, بارىنشا قامقورلىق جاسايتىن قامقورشى جانە اتا-تەكتەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى. بىراق ۋاقىت كەلە (چجوۋ ديناستياسىنىڭ تۇسىندا ب.ز.ب. ءحى عاسىر) شاندي قۇدايعا جالبارىنۋدىڭ ورنىن اسپان ەركىنە باعىنۋ باستى دا, قىتايلىقتاردىڭ ومىرىندە اسپاننىڭ ءرولى جوعارىلادى. قىتايدا حالىق اسپان ەركىنىڭ جارشىسى دەپ جاريالانىپ, ولىلەر رۋحىنا ەمەس, حالىقتىڭ جاعدايىنا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنى ءمالىم. سوندىقتان دا كونفۋتسي سەكىلدى دانانى وسى مادەنيەتتىڭ جەمىسى دەپ ۇعۋ قاجەت. ونىڭ ىلىمىندە و دۇنيەنىڭ كەزدەسپەيتىنىن, رۋحتار الەمىنىڭ از ايتىلاتىنىن وسى جەردەن ىزدەۋ كەرەك. ءوز كەزەگىندە كونفۋتسي ءۇشىن باستى نارسە جول (داو) ۇعىمى بولىپ تابىلادى. ول ءۇشىن «داو» – شىندىق جانە ادىلدىك جولى. «داو» – جەكە ادامنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل حالىق ءومىرىنىڭ شىندىعى. شىندىق جولىنان ادامدى دا, حالىقتى دا كۇشپەن, زورلىقپەن تايدىرۋعا بولمايدى, ول ادامنىڭ رۋحاني بايلىعىمەن, ادامداردىڭ ءبىرىن-ءبىرى تۇسىنىسە ءبىلۋ قاسيەتتەرىمەن ساباقتاسادى.
كونفۋتسيدىڭ پايىمداۋىنشا, «شىندىق جولى» ءوز باستاۋىن ادام تابيعاتىنان الىپ, ادامدار اراسىنداعى قالىپتاسقان شىنايى قاسيەتتەردىڭ ناتيجەسىندە ودان ءارى تولىسا تۇسەدى. «شىندىق جولى» يدەياسى – ادام مەن كوكتىڭ اراسىنداعى كوزگە شالىنبايتىن, بىراق ەشۋاقىتتا دا ۇزىلمەيتىن ءوزارا بايلانىستاردىڭ بار ەكەندىگىن ايقىندايدى. ول بىلاي دەدى: «ادامدى ۇلىلىققا جەتكىزەتىن داو (جول) ەمەس, كەرىسىنشە, داونى (جولدى) ۇلى قىلاتىن ادام».
ال ەندى داوسيزم (داو – جول) ءىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى لاو تسزى (ب.ز.ب. VI ع.) ەكەنى بەلگىلى. ول ادامزاتتى تابيعاتپەن بىرلىككە شاقىرعان. لاو تسزىنىڭ تۇجىرىمداۋىنشا, حالىق داونى نەگىزگە الۋى قاجەت. ءوز وي-پىكىرلەرىن بىلايشا تۇجىرىمدايدى: «ادامزات جەرگە, جەر اسپانعا تاۋەلدى, اسپان داونى, ال ءوز كەزەگىندە داو تابيعيلىقتى قاجەت ەتەدى». داو ىلىمىندە جەكە ادامنىڭ ادامگەرشىلىك تۇرعىدان جەتىلۋى – ءوزىن قورشاعان ورتامەن ۇيلەسىمدىلىگىمەن بايلانىستا قاراستىرىلادى. داو – ءومىردىڭ قاينار كوزى, بەلسەندىلىكتىڭ ۇلگىسى. «داو» – زاتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ زاڭى «تسيمەن» بىرىگىپ, الەمنىڭ تۇپنەگىزىن قۇرايدى. الەمدە بارلىعى قوزعالىستا بولادى, ولار ۇنەمى وزگەرىپ وتىرادى, ءتىپتى وسى وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە زاتتار مەن قۇبىلىستار وزدەرىنىڭ قاراما-قارسىلىعىنا اينالىپ وتىرادى. ايتالىق سۋىق جىليدى, سۇيىق قاتادى, جاقسىلىق جاماندىققا اينالادى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە ادىلەت جەڭەدى, السىزدەر كۇشىنە مىنەدى, – دەيدى لاو تسزى.
مىنە, كونفۋتسيدىڭ داو ۇعىمى مەن لاو تسزىنىڭ داوسىنىڭ اراسىنداعى ايىرما. العاشقىسى ادامگەرشىلىك پەن ادىلەتتىڭ, شىندىقتىڭ سالتانات قۇرۋى ءۇشىن ادام بويىنداعى قاسيەتتەرگە يەك ارتسا, سوڭعىسى جاراتىلىستىڭ قوزعالىس زاڭدىلىعىن باسشىلىققا الادى. العاشقىسىندا يدەاليستىك كوزقاراس باسىم, سوڭعىسىندا ماتەرياليستىك نىشان بار. ارينە لاو تسزىنىڭ فيلوسوفياسى كونفۋتسيدىكىمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم كۇردەلى. ويتكەنى ول تەك قانا ادام ءومىرىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگىنە ەمەس, تابيعاتتىڭ دا تەپە-تەڭدىگىنە باعىتتالعان ءىلىم. ال كونفۋتسيداعى ورتالىق تۇلعا – ادام.
كونفۋتسي ءۇشىن ەل باسقارۋدىڭ باستى ماقساتى – حالىقتىڭ مۇددەسىن قورعاۋ. ونىڭ قاعيدالارىن ەسكەرگەن ءىزباسارلارى مەملەكەتتىڭ ءۇش نەگىزگى ەلەمەنتىن كورسەتتى: ءبىرىنشىسى – حالىق, ەكىنشىسى – قۇداي, ءۇشىنشىسى – ءامىرشى-پاتشا. كونفۋتسي ءوزىنىڭ ومىرلىك قاعيدالارىن قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن جوق, بىراق ونىڭ ايتقان وي تۇجىرىمدارىن شاكىرتتەرى جازبا تۇرىندە «سۇحباتتار مەن پىكىرلەر» دەگەن ەڭبەكتە جان-جاقتى باياندايدى. كىتاپتاعى ءاربىر قاعيدا, وي تولعاۋلار «ۇستاز بىلاي دەگەن ەكەن» دەپ باستالادى. بۇل باعا جەتپەس قۇندى ەڭبەك ۇلى دانانىڭ ىلىمىنەن تولىق ماعلۇمات بەرەتىن جالعىز جازباشا دەرەك. ءوزى ءومىر سۇرگەن ورتانى وتكىر سىنعا الىپ, بولاشاقتان ۇلكەن ءۇمىت كۇتكەن كونفۋتسي ەكى زاماندى ءوزارا سالىستىرا وتىرىپ «جەتىلگەن ادامنىڭ» (تسزيۋنتسزى) يدەالىن جاسادى. جان-جاقتى تولىسقان, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى مول «جەتىلگەن ادامنىڭ» بويىندا نەگىزىنەن ەكى قاسيەت بولۋى قاجەت, ولار: ادامگەرشىلىك پەن پارىز سەزىمى. ول بىلاي دەيدى: ناعىز «تسزيۋنتسزى» بولۋ ءۇشىن تەك قانا ادامگەرشىلىك قاسيەت جەتكىلىكسىز. ول ءۇشىن تاعى دا باستى قاسيەت – پارىز سەزىمى كەرەك. كونفۋتسي «جەتىلگەن ادام», ياعني «قايىرىمدى ەردىڭ» بەينەسىن جاساپ, ونى «قاسيەتسىز ەرلەرگە» (سياوجەن) قاراما-قارسى قويدى. «قايىرىمدى ەر» ءوز پارىزدارىن تەرەڭ تۇسىنە بىلەدى, قوعامدىق زاڭداردى بۇلجىتپاي ورىندايدى, ال «قاسيەتسىز ەر» بولسا تەك ءوز قارا باسىنىڭ ق ۇلى عانا, باس پايداسىن ويلاۋدان اسپايدى. العاشقىسى ءوز-وزىنە تالاپتار قويا بىلسە, ەكىنشىسى باسقالاردان تالاپ ەتۋدى عانا بىلەدى. «قايىرىمدى ەر» ءۇش نارسەدەن قورقادى, ولار: كيەلى اسپان, ۇلى ادامدار مەن دانالاردىڭ ايتقان سوزدەرى, ال «قاسيەتسىز ەر» كوكتەن دە سەسكەنبەيدى, ۇلىلاردى جەك كورەدى, دانا ادامداردىڭ ءسوزىن ەسكەرۋسىز قالدىرادى.
كونفۋتسي ءىلىمىنىڭ قۇندىلىعى – ونىڭ زەرتتەۋىندەگى باستى نىسان – ادام بولعاندىعىندا. ول فيلوسوف بولا تۇرا, ويدىڭ بولمىسقا قاتىسى تۋرالى نەمەسە سانانىڭ ماتەرياعا قاتىسى تۋرالى جازىپ باس قاتىرعان جوق. اتومدار مەن مولەكۋلالاردى اڭگىمە ەتپەدى. ول ادام, ونىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتى, ادامگەرشىلىگى كۇشتى ادامداردىڭ قوعامداعى ىقپالى جايلى ويلاندى. بۇل تۋرالى وي-پىكىرلەرىمەن شاكىرتتەرىمەن ءبولىستى. ادامنىڭ جەر بەتىندەگى لايىقتى تۇرمىس تىرشىلىگى ونىڭ دانالىعىمەن, پاراساتتىلىعىمەن, بىلىمدىلىگىمەن تىعىز بايلانىستا بولاتىندىعىن پايىمدادى. ايتسە دە ول ءبىلىمدى ءبىرىنشى ورىنعا قويعان جوق. ءبىرىنشى ورىنعا ادامگەرشىلىكتى شىعارعان عۇلاما جان-جاقتى جەتىلگەن تۇلعا بولۋ ءۇشىن ءبىر عانا ادامگەرشىلىكتىڭ ازدىق ەتەتىنىن دالەلدەپ بەردى. ارينە ونىڭ جەتىلگەن ادام كونتسەپتسياسىن عانا جاساماعانى بەلگىلى. ول ادامدار اراسىنداعى ادىلەتتى قارىم-قاتىناستى, قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىن, ۇيلەسىمدىلىگىن جاقتادى. بۇل ورايدا اركىمدى ءوز ورنىن بىلۋگە شاقىردى. سايىپ كەلگەندە كونفۋتسيلىك دەگەنىمىز – ادەپتەر مەن ەرەجەلەر تۋرالى ءىلىم دەۋگە كەلەدى. ول ماڭگىلىك ماسەلەلەردى كوتەرگەن ءىلىم. ادام, ونىڭ جەر بەتىندەگى ورنى, قوعامداعى ورنى, ادامگەرشىلىك قاعيداتتارى, ۇيلەسىمدى ءومىر كەشۋ – بۇل بارلىق قوعامدا دا ماڭىزدى بولعان ماسەلەلەر. سوندىقتان كونفۋتسي ءىلىمى عاسىردان-عاسىرعا جالعاسا بەرمەك.
