ۇنەمى ءتۇس كورەمىن. انا جولى مارس عالامشارىندا ءجۇر ەكەنبىز. مەن عانا ەمەس, جەردەن كوشىپ بارعان ءبىراز قازاق بار. قىرتىستى, جارقاباعى بيىك, ويلى-قىرلى تۇسىن قازاقتارعا كەسىپ بەرىپتى دەيمىن. اينالا تاستى, توپىراقتى اتىراپ تۇگەل ۇقساس, ءبىر-بىرىنەن ايىرعىسىز. «ە, جەر الىپ, ءۇي سالىپ ءبىزدىڭ قازاقتار وسى ماڭايعا قونىستانادى ەكەن عوي», دەپ كوڭىلىم ورنىعىپ جاتىر. ويانعان سوڭ نەگە جورىرىمدى بىلمەدىم. بالكىم, ادامزاتتىق سانا تۇتاستىعىنداعى الدەبىر ورتاق سەزىنۋ اياسىنا كىرىپ كەتتىم بە ەكەن, كىم بىلگەن؟!
جالپى, حالىق تانىمىنداعى ءتۇس كورۋدىڭ ادام ساناسىنان باستاۋ الىپ, رۋحاني ىشكى جان-دۇنيەسىمەن تىعىز بايلانىسىپ كەتكەن پسيحولوگيالىق ۇدەرىستەردى تاپ باسۋداعى ماڭىزى وراسان. حالىقتىق, ادامزاتتىق ءتۇس كورۋ سارىنى كوركەمدىك ءتاسىل رەتىندە قازاقتىڭ ءسوز ونەرىندە و باستان-اق بەرىك ورنىققان. سوندىقتان كوركەمدىك ساناداعى رۋحاني ىزدەنىستەر ساباقتاستىعى كىم كىمدى دە قىزىقتىرارى انىق.
تۇستەر مەن شىندىق اراسىنداعى بايلانىستار اۋىز ادەبيەتىنەن باستاپ, بۇگىنگى كوركەم ادەبيەتىمىزدە كوركەمدىك كاتەگوريالار تۇرعىسىنان قاراستىرىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, ابىلاي حاننىڭ كورگەن ءتۇسى جەكە ادامنىڭ تالاپ-تىلەگىنەن تۋىنداعان قۇبىلىستان گورى, قيلى كەزەڭدى باسىنان كەشكەن حالىقتىڭ ىشكى بەكىنىسىنەن, قاۋىپتەنۋىنەن تۋعان تۇستاس كارتينا سىندى. «تۇسىمدە شاتىرىمنىڭ الدىندا ءبىر جولبارىس كەلىپ شوگىپ جاتىپ الدى, بۇل نە قىلعان جولبارىس دەپ تاڭعالىپ قاراپ ەدىم, الگى جولبارىسىم ايۋ بولىپ كەتتى. جاڭا جولبارىس ەدى عوي, قالايشا ايۋ بولىپ كەتتى دەپ, ەكىنشى قاراعانىمدا قاسقىر بولىپ, ونان سوڭ تۇلكى, اقىرىندا قويان بولىپ كەتتى. وسى كورگەندەرىمە تاڭ-عالىپ جاتقانىمدا ويانىپ كەتتىم», دەپ باياندالاتىن حان ءتۇسى نەبىر عاجايىپ قيسىنمەن بۇگىنگە جەتكەن ەكەن. قازاق ەپوستارىنداعى ءتۇس كورۋ ماسەلەلەرى جايىندا عالىم پىراليەۆانىڭ; «بەلگىلى ءبىر قاۋىپ-قاتەردەن حابار بەرەتىن ارۋاقتى بابالاردىڭ ايان بەرۋ تۇستەرى مەن ودان كەيىنگى كەيىپكەر كوڭىلىن نىلدەي بۇزاتىن پسيحولوگيالىق جاعدايى, بولاشاقتاعى قالىڭدىعىنا قولى جەتەر-جەتپەسى تۋرالى حابار بەرەدى» دەگەن پىكىرى ءتۇس كورۋ ءموتيۆىن باس كەيىپكەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتىنە قۇرىلاتىنىن اڭعارتادى. عاشىقتىق جىرلاردىڭ تۇراقتى كومپوزيتسيالىق ءتاسىلى رەتىندە ء«جۇسىپ-زىليحادا», «سەيفۇلمالىكتە» دە اتالعان جاعداي قىلاڭ بەرەتىن. سول سياقتى «قوبىلاندى», «الپامىس», «قىز جىبەك», «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» جانە وزگە دە جىرلارداعى ءتۇس كورۋ سارىنىنىڭ ورنى ايرىقشا. ال كەيىنگى ءداۋىر جازۋشىلارى ءتۇس سيپاتتامالارىن كورنەكى ەستەتيكامەن استاستىرادى. ج.ايماۋىتوۆتىڭ «اقبىلەك», م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى», ب.ءمايليننىڭ اڭگىمەلەرى, م.ماعاۋيننىڭ «قىپشاق ارۋى», ءا.كەكىلباەۆتىڭ «اڭىزدىڭ اقىرى» سىندى دۇنيەلەردە ءتۇس كورۋ شىعارمانىڭ كوركەمدىك جاراتىلىسىمەن قابىسىپ جاتادى.
بۇل رەتتە تۋرگەنەۆ كەيىپكەرلەرى دە بىزگە تاڭسىق ەمەس, جازۋشى شىعارماشىلىعىنداعى تۇستەر اشىق ءتۇستى بەينەلەرمەن ءجيى ەرەكشەلەنەدى. «چەرتوپحانوۆتىڭ اقىرى» اڭگىمەسىندە «قارداي اپپاق تۇلكى» «الدىنان جۇگىرىپ ءوتىپ, ءتىلىن شىعارىپ مازاقتايدى» دەپ, «جامان تۇسكە» ورىن بەرەتىن. سول ءتارىزدى ءتۇس كورۋ ءتاسىلىنىڭ كوركەمدىك ەركىندىگىن كوپ قولدانعان جازۋشى ف.م.دوستوەۆسكي اۋىر پسيحولوگيالىق جاعدايدى ءدال جانە نانىمدى بەرۋىنەن شىعارما بوياۋى ودان سايىن قويۋلانا تۇسەدى. ايگىلى «قىلمىس پەن جازا» رومانىندا «ۇلكەن, دوڭگەلەك, قىزىل اي تەرەزەدەن تۋرا قارادى» دەپ, راسكولنيكوۆتىڭ ءتۇس پاليتراسى كەلەشەك قادامىن ايقىنداپ وتىراتىن ەدى عوي. ال حالىق نانىمىندا ايىپتى ادامعا قان قىزىل ايدى كورۋ جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس ەكەنىن جازۋشى جاقسى بىلگەن سياقتى.
جۋىردا فيلولوگ جانە ادەبيەت سىنشىسى ۆەرا ساۆەلەۆانىڭ ادەبيەتتەگى تۇستەر جايلى ماقالاسى جارىق كوردى. «باقىتىمىزعا وراي نەمەسە وكىنىشىمىزگە قاراي, ءتۇس – بۇل مي كورسەتەتىن, بىراق ءبىر عانا كورەرمەنگە ارنالعان فيلم ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك», دەيدى اۆتور. ستۋدەنت كەزىنەن باستاپ جۇرتتىڭ كورگەن ءتۇسىن جيناپ, تالداپ جۇرگەن عالىمنىڭ اتالعان ەڭبەگى ءبىزدىڭ دە از-كەم كورگەن ءتۇسىمىزدى ەسكە ءتۇسىرىپ جىبەردى.
ەجەلگى ەگيپەتتە تابىلعان پاپيرۋستا «قۇداي كوزدى قاراڭعىلىقتا ۇيىقتاپ جاتقان ادامعا جول كورسەتۋ ءۇشىن ءتۇستى جاراتتى» دەپ جازىلىپتى. ۇيقىنى زەرتتەۋ جونىندەگى ەۋروپا جانە امەريكا قوعامى مۇشەسى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ۆلاديمير كوۆالزون: ء«تۇس – بۇل بەلگىلى ءبىر پوليگرافيالىق سۋرەتتەردىڭ تسيكلدەر, فازالار مەن كەزەڭدەر تۇرىندە تابيعي دايەكتى وزگەرۋىمەن سيپاتتالاتىن ادام اعزاسىنىڭ جانە وزگە دە جانۋارلاردىڭ (ياعني سۇتقورەكتىلەر مەن قۇستاردىڭ) ەرەكشە گەنەتيكالىق كۇيى» دەگەن عىلىمي انىقتاما بەرەدى. ءيا, تۇستەردى تۋعىزاتىن ءبىر ادامنىڭ ىشكى كوزقاراسى مەن كورنەكى جادى. كوزبەن كورۋىمىز قانشالىقتى شەكتەۋلى بولسا, ىشكى كورۋىمىزدىڭ كوكجيەگى سونشالىقتى شەكسىز. اقىن ۆاديم شەفنەردىڭ ء«بىز قالاعان ءتۇستى كورەم دەمەڭىز, ءتۇس قالاعان جايدى عانا كورەمىز» دەپ جازعانىنداي, ءتۇس جەكە ادامنىڭ ساناسىنداعى ساۋلەلى قورىتىندى, الداعى كۇندەرگە باعىت العان ساۋەگەيلىك. ءباز بىرەۋلەر ءتۇس كورە بەرۋدەن دىڭكەسى قۇرىسا, تۇك كورمەي تىمپيىپ جۇرەتىندەر دە بار. تاڭەرتەڭگىسىن عانا ەسىڭدە انىق بولعان ءتۇس ءبىرازدان كەيىن ب ۇلىڭعىر سۋرەتكە ۇلاسىپ بارىپ جوعالادى. بۇل – ۇمىتشاقتىق. عالىمدار ءتۇستى ۇمىتىپ قالۋدى ۋاقىتشا ەستە ساقتاۋعا جاۋاپ بەرەتىن ميدىڭ قىزمەتىنە بالايدى.
