رۋحانيات • 18 قاراشا، 2020

«اتاماننىڭ اقىرى» نەمەسە ايمانوۆتىڭ سوڭعى ءفيلمى

719 رەت كورسەتىلدى

«اتاماننىڭ اقىرى» – قازاق كينو قورجىنا تەڭدەسسىز ولجا بولىپ قوسىلعان قوماقتى تۋىندى. ايتۋلى فيلم وتاندىق كينەماتوگرافيا تاريحىنا دەتەكتيۆ جانرىندا تۇسىرىلگەن تۇڭعىش كينوكارتينا رەتىندە ەنۋىمەن قۇندى بولسا، قازاقتىڭ ۇلتجاندى ۇلى، بىرەگەي رەجيسسەرى شاكەن ايمانوۆتىڭ سوڭعى تۇسىرگەن تۋىن­دىسى بولۋىمەن اياۋلى، قاستەرلى.

«اتاماننىڭ» مەرەيى

بۇل تۋراسىندا كسرو حالىق ءارتىسى، ايگىلى تۋىندىدا باستى ءرولدى ويناعان اكتەر ءاسانالى ءاشىموۆ: «اتاماننىڭ اقىرى» – شاكەن ايمانوۆتىڭ سوڭعى ءفيلمى. بىلايشا ايتقاندا، جان- ايقايى دەسە دە بولادى. مەن ءۇشىن بۇل تاريحي كەزەڭ، ويتكەنى فيلم شاكەن ايمانوۆتىڭ ءوزى باستاعان ۇزدىك شىعارماشىلىق توپتان قۇرالدى ءارى اكتەرلىك قۇرامنىڭ ءوزى ءبىر توبە جوعارى تۇردى. سول ۋاقىتتا ارىپتەستەرىممەن باستالعان دوستىعىمىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. ولاردىڭ ءار- قايسىسى دا ابىرويى مەن بەدەلى بيىك تۇلعالارعا اينالدى. بۇنداي وقيعالار مىڭجىلدىقتا ءبىر بولادى. سەبەبى كينوستۋديانىڭ ءوزى 70-جىلدارى قايتا ورلەۋ كەزەڭىن باستان كەشكەن بولاتىن. ياعني قازاق كينو ونەرىنىڭ رەنەسسانس كەزەڭى بولدى دەسەم، تيتتەي دە ارتىق ايتقاندىعىم ەمەس»، دەپ ەسكە الادى.

راس، وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى، قازاق كينوسى ءۇشىن قايتا ورلەۋ ءداۋىرى بولعانى انىق. اسىرەسە، 70-ءشى جىلدارى بىرىنەن كەيىن ءبىرى جارىققا شىعىپ، كورەرمەنىن قۋانتقان «قىز جىبەك»، «اتاماننىڭ اقىرى»، ء«ترانسسىبىر ەكسپرەسى» سىندى فيلمدەر بۇگىندە ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ جاۋھارىنا اينالىپ وتىر. تاسپالانعانىنا جارتى عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە كورەرمەن ىقىلاسىن ءالى كۇنگە باسەڭسىتپەي كەلە جاتقان بۇل تۋىندىلار – ءسوزسىز كلاسسي­كا! ونىڭ ايقىن دالەلى كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جو­مارت توقاەۆتىڭ فيلمدە باستى ءرولدى ويناعان اكتەر، كسرو حالىق ءارتىسى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ءاسانالى اشىموۆكە فيلم جارىققا شىعۋىنىڭ 50 جىلدىعىنا وراي جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتى كينوسۇيەر قاۋىمدى ءبىر سەرپىلتىپ تاستاعانى انىق. مەملەكەت باسشىسى دارىندى رەجيسسەر شاكەن ايمانوۆتىڭ جانە ۇلكەن شىعارماشىلىق ۇجىمنىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا ومىرگە كەلگەن ايتۋلى تۋىندىنىڭ وتاندىق كينو ونەرى سالاسىندا الاتىن ورنى ايرىقشا ەكەنىن اتاپ ءوتىپ، ونى دەتەكتيۆ جانرىندا تۇسىرىلگەن العاشقى ءفيلمنىڭ ءبىرى دەپ باعالاي كەلە: ء«وزىڭىز اتالعان كينوتۋىندىدا چەكيست قاسىمحان شادياروۆ ءرولىن وتە عاجاپ سومداپ شىقتىڭىز. ارپالىسقا تۇسكەن قوعامدا جاۋاپتى قىزمەتكەردىڭ وزىنە جۇكتەلگەن قۇپيا تاپسىرمانى ورىنداۋ جولىنداعى باتىرلىق پەن قايسارلىق تانىتقان ءىس-ارەكەتىن شىنايى كورسەتە ءبىلدىڭىز. ءسىزدى اسا كورنەكتى اكتەر رەتىندە كسرو عانا ەمەس، بۇكىلالەمدىك كينەماتوگرافيا قاۋىمداستىعى مويىندادى» دەپ، قۇتتىقتاۋ جولداعان ەل پرەزيدەنتى ارداگەر اكتەرگە زور دەنساۋلىق، ۇزاق عۇمىر، وتباسىنا قۇت-بەرەكە تىلەدى.

 

بەكەجان با، الدە شادياروۆ پا؟

بۇگىندە قازاق كينوسىنىڭ ابىزىنا اينالعان ءاسانالى ءاشىموۆ «اتاماننىڭ اقىرى» ءتۇسىرىلىپ جاتقان ۋاقىتتا وردابۇزار جاستاعى ادۋىندى ءھام جالىندى اكتەر بولاتىن. ال سودان بەرگى ارادا تۇرعان 50 جىل ءارتىس ءۇشىن قازاق كينوسىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن باعالاپ، كەلەشەگىنە كوز تىگۋگە تاماشا مۇمكىندىك تۋعىزعانداي. بۇگىندە اقساقال جاسىنا جەتىپ وتىرعان ارداگەر اكتەر ءار تۇسكەن ءفيلمىن كۇنى كەشەگىدەي كوڭىل تۇكپىرىندە قايتا جاڭعىرتىپ، ءار دەتالىنە دەيىن تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ، ساعىنىشپەن ەسكە الادى. اسىرەسە، سۋرەتكەر بيوگرافياسىندا «اتامننىڭ اقىرى» ءفيلمىنىڭ ورنى وراسان.

ءبىر قىزىعى، «اتاماننىڭ اقىرى» كارتيناسىنا باستى رولگە بەكىتىلگەندىگى جونىندە بۇيرىق كەل­گەندە، اكتەر رەجيسسەر سۇلتان قوجىقوۆ ءتۇسىرىپ جاتقان «قىز جىبەك» فيلمىندە بەكەجان با­تىردىڭ بەينەسىن تۋدىرۋدىڭ شى­عارماشىلىق ارپالىسىمەن جۇرگەن بولاتىن. تالاي جىل ار­مانداعان رولىنە قولى جەتىپ، راحاتتانا جۇ­مىسقا كىرىسە بەرگەندە، توسىننان كەلگەن حابار جاس اكتەردى ءبىراز ابدىراتىپ تاس­تاعانعا ۇقسايدى. ءتىپتى سۇ­يىك­تى بەكەجانىنىڭ ەكرانداعى باعى ءۇشىن چەكيست قاسىمحان شا­ديا­روۆ رولىنەن باس تارتپاققا دا نيەت­تەنىپتى. الايدا بىربەتكەي شا­كەن ايمانوۆتىڭ قاھارى ءھام تاباندىلىعىنىڭ ناتيجەسىندە اكتەردىڭ ءبىر ۋاقىتتا قوس بىردەي كۇردەلى بەينەنى قاتار سومداۋعا تۋرا كەلگەن جايى بار. بۇل كەزەڭدى، سىنعا تولى ءساتتى ابىز اقساقالدىڭ ءوزى بىلايشا ەسكە الادى:

«1968 جىلى «قازاقفيلم» ستۋديا­سىنداعى عابەڭ، عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ جازعان عاجاپ ستسەنا­ريى بويىنشا حالقىمىزدىڭ جىر مۇرالارىنىڭ ىشىندەگى ءىنجۋ-مار­جانى «قىز جىبەك» ەكى سەريالى كينوتۋىندى بولىپ ءتۇسىرىلسىن دەگەن شەشىم قابىلداندى. ءبىر كۇنى وسى كينوعا جاۋاپتى ساراپشىلار توبىنان ءسۇيىنشى حابار كەلدى. ولار فيلمدەگى بەكەجان ءرولىن مەنىڭ قانجىعاما بايلاپتى! قۋانىشىمدا شەك جوق! «قۇدايىم كوكتەن ىزدەگەنىمدى جەردەن بەردى» دەپ، بوركىمدى اسپانعا اتىپ جۇرمەيمىن بە؟ سول كەزدە شاكەن اعا ايمانوۆتان دا حابار كەلسىن... «اتاماننىڭ اقىرى» ءفيلمىنىڭ ستسەناريى بەكىپ، وعان اكتەرلەر ىرىكتەۋ باستالعاندا: «باسقا كەيىپكەرلەردە شارۋام جوق. قاسىمحان شادياروۆتىڭ رولىنە دايارلاپ وتىرعان ادامىم بار. ول – ءاشىموۆ» دەپ كوميسسيا جينالىسىندا وتىرىپ الىپتى. «وۋ، اعاسى، ومىرىمدەگى ارمانداپ جۇرگەنىم بەكەجان وبرازى ەمەس پە؟ قولىمنان بىردەڭە كەلسە وسى ارقىلى كورسەتە الارمىن دەۋشى ەدىم. سوعان ەندى جەتە بەرگەنىمدە، بۇل قيىن بولدى عوي؟» دەيمىن مەن شاكەڭە ارتىق ءسوز ايتا الماي قيپاقتاپ. «فيلم ماعان جۇكتەلگەندە وسىلاي ويلاعانمىن. ەندى وسىلاي بولدى. بولاشاقتا وسىلاي بولادى» دەپ، شارت ەتە ءتۇستى ول كىسى. جارىقتىق، قايتىمى تەز ادام ەدى. ءبىراز ءۇنسىز وتىردى دا: «قازىردىڭ وزىندە سەزىپ، ءبىلىپ، ءتىپتى كورىپ وتىرمىن. سەنىڭ شادياروۆ رولىندەگى بۇل بەينەڭ وزگەلەرگە ءومىر بويى ۇلگى بولادى. قالعان اڭگىمەنى كەيىنگە قالدىرايىق»،  دەدى قامقور ۇنمەن. ەكى-ءۇش كۇننەن سوڭ قوس قوجايىنىم - كينورەجيسسەرلەر سۇلتان قوجىقوۆ پەن شاكەن اعا ايمانوۆ بىرلەسە وتىرىپ، مەنىڭ «قىز جىبەك» پەن «اتاماننىڭ اقىرى» فيلمدەرىندەگى ماسەلەمدى تۇبەگەيلى شەشۋگە كىرىستى. ار­نايى جۇمىس كەستەسى جاسالدى. اتقا­رىلاتىن ءىستىڭ ۇلكەن-كىشىسى دەمەي، ءبارى ەسكەرىلىپ، تالقىلاندى. ەڭ باس­تىسى تۇسىنىستىكتىڭ بولۋىنا كوپ كوڭىل ءبولىندى. وسىدان كەيىن ءبىر كۇننىڭ ىشىندە، ياعني تۇسكە دەيىن بەكەجان، تۇستەن كەيىن قاسىمحان بولىپ ويناعان كۇندەرىم باستالدى. ەكى ءرولدىڭ ءبىر-بىرىنە تيگىزگەن كومەگى كوپ بولدى دەر ەدىم. بەكەجاننىڭ ەپيزودىنا ءتۇسىپ كەلگەن سوڭ، قا­سىمحان «وڭايلاۋ بەرىلەدى». قىزۋ قاندى، وت بولىپ جانىپ تۇر­عان بەكەجان مىنەزىن ءسال ساباعا تۇسىرە قويسام، قاسىمحان مىنەزىن ءدال ۇستايمىن. سەبەبى قاسىمحان ءار ءىسىن ون ويلانىپ، ءجۇز تولعانىپ شەشەر بايىپ پەن اقىلدىڭ ادامى. ويتپەسە ول بارلاۋشى اتانىپ، مەملەكەتتىك ماڭىزدى تاپسىرمانى ورىنداي الار ما ەدى. كەرىسىنشە، قاسىمحاننان كەيىن بەكەجاننىڭ ىشكى «جان سارايىنا كىرۋ» تىپتەن قيىن-تىن. وعان ءتوزىمدى، وتە ساق چەكيست سياقتى ۇزاق ويلانىپ وتىرساڭ، قاتە قادام جاساماۋعا تىرىسامىن دەپ قارايلاي بەرسەڭ، كەڭ قولتىق، اڭعال باتىردىڭ بەينەسىنەن مۇلدە اۋلاقتاپ كەتەر ەدىڭ. سون­دىقتان سول كۇندەرى تالعامعا تالاپ قويا وتىرىپ، پسيحولوگيالىق تۇرعىداعى ارپالىسپەن ءومىر سۇرۋگە تۋرا كەلدى. وسىلايشا، مىسالى، اتامان دۋتوۆتىڭ كابي­نەتىنە كەلگەن جاس وفيتسەر مەن سىرلىبايدىڭ الدىنا كىرگەن جاس باتىردىڭ سويلەۋ ەرەكشەلىگى مەن ءوزىن-ءوزى ۇستاۋ مانەرىندەگى، ءتىپتى ءجۇرىس-تۇرىسىنداعى تيتتەي دە قايتالاۋلاردىڭ بولماۋى سياقتى سان سىننان امان-ەسەن ءوتىپ، قوس كەيىپكەردى ەكرانعا الىپ شىقتىق قوي، ايتەۋىر. وبرازدى سومداۋىم، مەنىڭ ويىمشا، شاكەن كەنجەتاي ۇلىنىڭ كوڭىلىنەن شىق­تى. بىراق، وكىنىشكە قاراي، ول كورەرمەننىڭ پىكىرىن بىلمەي-اق كەتتى. امال قانشا، كوپ ۇزاماي با­قي­لىق بولدى عوي».

اكتەردىڭ بۇل تەبىرەنىسىنە بەلگىلى جازۋشى، دراماتۋرگ اكىم ءتارازيدىڭ: ء«اسانالى ءاشىموۆ قوس سەريالى «قىز جىبەك» پەن «اتامان­نىڭ اقىرى» فيلمدەرىنە قاتار ءتۇسىپ، ونداعى رولدەردى ابىرويمەن تاماشا ورىنداپ شىقتى» دەپ، كەزىندە ريزاشىلىقپەن پىكىر ءبىل­دىرۋى تاماشا تۇزدىق بولاتىنداي.

 

فيلم قالاي ءتۇسىرىلدى؟

حوش، اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن­دا باستى رولگە اكتەردىڭ قالاي تاڭ­دالعانىن تارقاتۋعا تىرىسىپ باق­­تىق. ەندى جالپى ءفيلمنىڭ قالاي تاسپالانعاندىعى تۋراسىنان مالىمەت بەرىپ كورەلىك. سونى­مەن، «اتاماننىڭ اقىرى» قالاي ءتۇسى­­رىلدى؟

ەدۋارد تروپين مەن اندرەي كونچالوۆسكي جازعان فيلم ستسەناريى 1969 جىلى كوركەمدىك كەڭەس تالقىلاۋىنان ءوتىپ، تۇسىرى­لىمگە بەكىتىلەدى. ال تۇسىرۋگە ازىرلىك پەن العاشقى جۇمىستىڭ باستالۋى 1970 جىلدىڭ قاڭ­تارىندا قولعا الىنىپ، سول جىل­دىڭ قاراشاسىندا تولىق اياق­تالىپ، تۇساۋى كەسىلەدى. ياعني باس-اياعى 11 ايدىڭ ىشىندە قوس سەريالى دەتەكتيۆ فيلم ومىرگە كەلەدى. بۇل كينو سالاسىنىڭ سول كەزدەگى ولشەمىمەن الىپ قارا­عاندا رەكوردتىق كورسەتكىش بولاتىن. وسىنشالىقتى قىسقا مەر­زىمدە كوركەمدىك دەڭگەيى بيىك كالسسيكالىق تۋىندى ءتۇسىرۋدىڭ باستى سىرى ءھام نەگىزگى كىلتى – جاق­سى جۇمىستىڭ باسىنا ءوز ءىسى­نىڭ ناعىز مامانى اتانعان كىل مىق­تى­لاردىڭ توپتاسۋى بولسا كەرەك. ءفيلمدى قويعان كينورەجيسسەر شاكەن ايمانوۆتان باستاپ، اسسيس­تەنتى – قۋات ابۋسەيىتوۆ، وپەراتورى – اسحات اشراپوۆ، كومپوزيتورى – ەركەعالي راح­ماديەۆ باستاعان شىن تالانتتار ءفيلمنىڭ دە باعىن ەسەلەدى، ول­مەيتىن عۇمىر سىيلادى.

ال ءفيلمنىڭ لوكاتسياسى، ياعني ءتۇسىرىلىم ورىندارىنا توقتالار بولساق، ونى باس كەيىپكەر ءاسانالى ءاشىموۆ بىلايشا اڭگىمەلەپ بەردى: «فيلم تۇسىرۋگە ىڭعايلى جەرلەر الماتىداعى كونە شىركەۋ توڭىرەگى مەن جاركەنتتەگى ءۋالىباي مەشىتى اۋماعىنان، شارىن وزەنى مەن ونىڭ ارعى بەتىندەگى اقساي جازىعى جانە سونىڭ قايقى اسۋى­نا جالعاساتىن تۇسىنداعى تە­مىرلىك سايى ما­ڭايىنان، حيۋا شاھارىنداعى ورتالىق بازار، كەرۋەن ساراي، قامال قابىرعالارى مەن ماحاللا ورامدارىنان تابىلدى. قازىر ەمەس، ول كۇندە دە ەلەكتر سىمدارى مەن اسفالت جولدارى جوق كەنتتى نەمەسە قالا­نىڭ ءبىر بولىگىن تابۋ قيىننىڭ قيىنى ەدى. سونىڭ ءبارى، ياعني حح عاسىردىڭ 20-شى جىلدارىنا ءتان كورىنىستەر الىستاعى حيۋادان تابىلدى. ءسويتىپ، ءفيلمنىڭ 90 پايىزى وزبەكستاندا، 10 پايىزى قازاقستاندا ءتۇسىرىلدى»،  دەپ ءتۇسىرىلىم جۇمىستارىن دا ەسكە الىپ ءوتتى اڭىز اكتەر.

 

اكتەرلەر قالاي تاڭدالدى؟

ءفيلمىنىڭ باعى جاقسى رەجيسسەر عانا ەمەس، تالانتتى اكتەرگە دە تىكەلەي بايلانىستى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە دە «اتاماننىڭ اقىرىنىڭ» جولى بولدى. كارتينا تۇسىرىلىمىنە سايدىڭ تاسىنداي كىل مىقتى اكتەرلەر اتسالىستى. اتاپ ايتساق، اتامان دۋتوۆتىڭ رولىنە شاقىرىلعان ۆلاديسلاۆ سترجەلچيك، جاركەنت چك-سىنىڭ توراعاسى نيكولاي سۋۆوروۆتىڭ ءرولىن ويناعان ۆيكتور اۆديۋشكو، داۆىدوۆ – يۋ.سارانتسەۆ، يۋحان – گ.يۋدين، كريۆەنكو – ۆ.گۋسەۆ، لوپاتين – يۋ.ميرونەنكو، وتان­دىق اكتەرلەردەن شادياروۆ – ءاسانالى ءاشىموۆ، سالتانات – التىناي ەلەۋوۆا، احمەت – قۇربان ابدراسۋلوۆ، اكىم – نۇر­جۇمان ىقتىمباەۆ جانە بالا – تيمۋر اشراپوۆتىڭ قاي-قايسى دا ءفيلم­نىڭ باعىن اشقان ونەر مايتالماندارى.

ناتيجەسىندە، 1920 جىلى قازاق­ستاندا ورىن العان شىنايى تاريحي وقيعالاردىڭ نەگىزىندە تۇسىرىلگەن شىتىرمان وقيعالى فيلم 1972 جىلى توپ جارىپ، قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنا ءفيلمنىڭ ستسەناري اۆتورلارى اندرەي كونچالوۆسكي پەن ەدۋارد تروپين جانە اكتەر ءاسانالى ءاشىموۆ يە بولدى.

تۋىندىنىڭ ومىرشەڭدىگى بولسا كەرەك، «اتاماننىڭ اقىرى» شاكەن ايمانوۆ تۇسىرگەن ەكى سەريامەن اياقتالعان جوق. اراعا ۋاقىت سالىپ 1977 جىلى ء«ترانسىبىر ەكسپرەسى»، 1989 جىلى «مانچجۋرلىق نۇسقا» فيلمدەرى كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلسا، 2010 جىلى شاكەن ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» اق «يزارۋس-فيلم» كينوكومپانياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ، ء«سىز كىمسىز، كا مىرزا؟» اتتى ءفيلمنىڭ تۇساۋىن كەستى. اتالعان تۋىندى ايگىلى ء«ترانسىبىر ەكسپرەسى» مەن «اتاماننىڭ اقىرى» فيلمدەرىنە قايتا ورالتادى. ياعني ء«سىز كىمسىز، كا مىرزا؟» ءفيلمى اتى اڭىزعا اينال­عان تىڭشى شادياروۆ جا­يىن­­داعى فيلمدەردىڭ تاقىرىپ­تىق جالعاسى دەسەك، ادىلەتتى بولادى. وقيعالار جەلىسىنىڭ ۋاقىت الشاقتىعىنا قاراماستان، ءۇش بىردەي فيلمدە اكتەر ءاسانالى ءاشى­موۆتىڭ سوماداۋىنداعى باس­تى كەيىپكەرلەرگە ءتان ورتاق قاسيەت­تەر ءبىر ارنادا توعىسادى. ياعني بۇل كوركەمفيلمدەر تىزبەگى زامان وزگەرگەنىمەن ناعىز تۇلعانىڭ بەي­نەسىن قالىپتاستىراتىن ار مەن نامىس، رۋح پەن ابىروي سىندى قاسيەتتەرىنىڭ قاي زاماندا دا وزگەرمەي، ءوز تۇعىرىندا قالا­تىندىعىن جانە ءبىر مارتە دالەل­دەسە كەرەك. «اتاماننىڭ اقى­رىنا» جارتى عاسىردان كەيىن قاي­تا ورالىپ جاتساق، ول دا تۋىن­دى­نىڭ ومىرشەڭدىگىن ايگىلەيدى دەپ ويلايمىز.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

پەتر يان ۇزدىكتەر قاتارىنا ەندى

جەكپە-جەك • بۇگىن، 16:05

ۇقساس جاڭالىقتار