كەستەلى ورامال

«عاشىقتىقپەن وتكەن كۇندەر عانا ءومىر, ال قالعانى جاي كۇندەر». سولاي-اۋ. حالىق جازۋشىسى مۇح­تار شاحانوۆتىڭ وسى ءبىر ءمورلى دە ءمول­دىر ولەڭىندە ۇلكەن ازاپتىڭ بۇ­عىنىپ جاتقانىن سەزسەيشى. وسى تاقى­­رىپ ءسوز بولعاندا قيلى-قيلى كەزەڭ­دە ءومىر ءسۇرىپ, سۇيگەن جانعا, عا­شىق جارعا اسىققان كوڭىلدىڭ, الا­بۇرتقان سەزىمنىڭ تاپ بارىپ تامىرىن باسقانداي بولاتىنى نەسى ەكەن؟

«پومنيۋ, كاك ۆ پامياتنىي ۆەچەر

پادال پلاتوچەك تۆوي س پلەچ,

كاك پروۆوجالا ي وبەششالا

سيني پلاتوچەك سبەرەچ».

بۇل سوناۋ زاماندا ماحابباتتىڭ ءانۇرانىنا اينالعان «كوك ورامال» ءانىنىڭ العاشقى شۋماعى. اكەلەرىمىز اۋزىنا تاستاماي ايتىپ جۇرەتىن بي كەشتەرىنىڭ ىستىق ىرعاعى دەسەك تە بولادى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ العاشقى جىلدارى ماسكەۋ باعىنداعى الدەبىر كەشتە پولياك كومپوزيتور ەجي پەتەربۋرگسكي فورتەپيانودا ادەمى ليريكالىق اۋەن ورىندايدى. مۇڭلى مۋزىكانى ەستىگەن اقىن ياكوۆ گاليتسكي ەرەكشە اسەرلەنىپ, سول ساتتە انگە ارناپ «كوك ورامال» اتتى ولەڭ جازادى. تۋعان جەرى مەن سۇي­گەنىن ساعىنعان قالامگەردىڭ جۇرەك ءسوزى سازگەرگە بىردەن ۇناپ, كوپ ۇزاماي تۋىندى جارىققا شى­عادى. وسىلايشا «كوك ورامال» كەڭەس­تىك ۆالس ءانى دەگەن ستاتۋسقا يە بولىپ, الەمدى شارلايدى.

بالكي ءبىر بۇيرەگىڭىزدە بۇلك-بۇلك ەتىپ جاتقان ساعىنىشتان, بالكي ءناپ-نازىك جانە سونداي جەپ-جەڭىل ءتاتتى مۇڭنان با, ايتەۋىر كوك ورامال دەسە, كوڭىلىڭىزدە ءبىر سەزىم كوكتەمگى كوك تۇماداي ءدۇر-ءدۇر ەتە قالاتىنداي. بۇل كوك ورامال ءبىزدىڭ اتالارىمىزعا اجەلەرىمىز ءوز قولىمەن تىگىپ, تارتۋ ەتكەن كەس­تەلى ورامال عوي. نەگە ويتپەسىن: كۇنى كەشە عانا سەنىڭ باباڭ, ءتىپتى اسى­لىق ەمەس-اۋ, سەنىڭ اكەڭ يا اناڭ وسى ءبىر اسىل سەزىمدى باستان كەشتى ەمەس پە؟ وسى ەكى-اق اۋىز ءسوز اتالعاندا كەۋدە تۇسىندا ءبىر عاجايىپ ماحاببات دارياسى ارناسىنان اسىپ-تاسىپ, شالقىپ-شاتتانباعان جان از بولسا كەرەك. ال بۇگىن شە؟

بۇگىن ءبارى باسقا. ەشتەڭە بول­ما­عانداي... بەلگىلى جازۋشى قوعاباي سارسەكەەۆتىڭ «كەستەلى ورامال» اتتى كەسەك شىعارماسى بار. وقىماي-اق تاقىرىبىنان ءبىراز سىردىڭ با­سى اشىلىپ تۇرا­تىنداي. مۇنداي سۇيەكتى ءسوزدىڭ, وزەكتى تاقىرىپتىڭ ىشىندە نەشەمە دۇنيە جاتقانىن پايىمداپ, پارىقتاپ ءبىلۋ تاعى ءسىزدىڭ ەسە­بىڭىزدەگى دۇنيە بولسا لازىم. امسە, ءبىزدىڭ ماقساتتا سارسەكەەۆتىڭ اتى اتال­عان شىعارماسىن ەجىكتەپ تال­­داپ بەرۋ ەمەس-ءتى. كەرىسىنشە, جا­­زۋ­شى شىعارماسىن ەسەپكە الا وتى­رىپ, وسى رەتتە تۋىندى تاقى­رىبىنىڭ جارتى شىعارما جۇگىن كوتە­رەتىنىن ەسكەرتە كەلىپ, ءبىر ءدا­ۋىر­دىڭ, ءبىر قوعامنىڭ جازباۋعا, كوتەر­مەۋگە بولماي قالعان كەستەلى ورامال تاقىرىبىنا قايتا اينالىپ سوققىمىز كەلگەنىنەن ەدى.

ويشا شولىپ كورىڭىزشى, بالبالى بۇرلەپ, بايانى دۇرلەگەن باعزى كۇننەن تاياق تاستام جەردەگى XX عاسىرعا دەيىن ەكشەڭىز: عاشىق جار, ىنتىق كوڭىلدىڭ سۇلۋ گالەرەياسى كوز الدىڭىزعا كەلەتىندەي. سىر­لى سەزىم دە, سول سەزىمنەن ورت­كە اينالعان, وزەك قارىپ, جان شىداتپاعان ىستىق ماحاببات تا سوندا. بادىزشىدەن قالعان جىرداي قيسساۋي عاسىردان جەتكەن عاشىقتىق جىرلارعا ەلىتەسىڭ دە, كوڭىل­دىڭ توقسان تولعاقتى كۇيىن شەرتەسىڭ دە وتىراسىڭ. قۇددى ءبىر ىشىڭە ءورت ءتۇسىپ كەتكەندەي.

مۇندايدا, ارىعا بارماعاننىڭ وزىندە عاجايىپ اقىن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ باسىنان وتكەن جاي دا ەشكىمدى بەيجاي قالدىرماسا كەرەك-ءتى. كوڭىلى قالاعان, جۇرەگى سۇيگەن ءناسىپ قىزدان كەستەلى ورامال الىپ, ماڭگىلىككە قوساق ەتكەن سابىر ۇلى سول سەرتىنەن اينىماپتى. ۇلى جۇمەكەنگە اينالىپ, حالقىنىڭ شەكسىز ماحابباتىندا جۇرسە دە, ىستىق-ىستىق سەزىمنىڭ شارپىسىندا عۇمىر كەشسە دە, اقىننىڭ الىپ جۇرەگى بابا وسيەتناماسىنا بويسۇنعانداي اۋەلگى ادال قالپىنان ءبىر ءسات اۋىتقىماپتى. داڭق اتاۋلىنىڭ قاق توبەسىندە تۇرعان ساتىندە دە قىز ءناسىپتىڭ سەزىمىن وراپ ۇسىنعان كەستەلى ورامالى كوز الدىندا تۇرىپتى. عاجاپ ەمەس پە؟! ءاسىلى, مۇنداي اسىل سەزىم كىرشىكسىز ادال, قيانات اتاۋلىدان ادا اقتۇما سەزىمنەن تۋىنداسا كەرەك. ال وعان سەبەپكەر دە ء«تىلسىز تىلمەن» كەس­تەلەنگەن كەستەلى ورامالدىڭ قاسيەتى دەۋگە بولادى.

ەندى وسى عاشىقسىي تۋرالى از-كەم توقتالساق. جاستار نەكەلەرىن قيعانعا دەيىن ءجيى كەزدەسپەي, جەڭ­گەلەرىنىڭ كومەگىمەن, كەستەلى ورامال ارقىلى جۇمباقتاپ سىرلاساتىن بولعان. ءسويتىپ, كەستەلى ورامال تىلمەن ايتىپ جەتكىزگىسىز سۇيىس­پەنشىلىك پەن سەنىمنىڭ سيمۆولى بو­­لىپ عاسىردان-عاسىرعا جەتكەنى اقي­قات.

 مۇنى ايتپاعاننىڭ وزىندە, سوناۋ سۇراپىل سوعىس جىلدارى تالاي جاۋىنگەردىڭ جىگەرىن جانىپ, جەڭىستى كۇندەرگە ۇكىلى ۇمىتپەن جەتەلەدى. ءبارى دە سۇلۋ جاردىڭ ۇزدىگە, ۇزىلە ۇسىن­عان كەستەلى ورامالىن كەۋدەسىنە باسىپ, وتباسىنا دەگەن ساعىنىشىن, ودان ارتىپ ەل مەن جەرگە دەگەن ماحاب­باتىن باسەڭسىتتى. ءسويتتى دە, سۇ­را­پىل وتتىڭ ىشىندە جاسىنداي جار­قىلداپ ءجۇردى. ءارى كوبى ءبىر ءۇمىتتى – كەستەلى ورامال سىيلاپ, قيىلا قالعان قاراكوز قىزدىڭ بەينەسىن قۇشا ءجۇرىپ امان قايتتى دا...

تاعى دا ويعا قالاسىڭ. جازۋشى ايگۇل كەمەلباەۆانىڭ «ارزۋ» اتتى اڭگىمەسىن پاراقتاپ شىعىڭىزشى. مۇندا دا شىعارما كەيىپكەرى ءشام­سيانىڭ كەستەلى ورامالى. مۇندا دا ەكى جاستىڭ سول عاشىقسىيدان تۇ­تانعان ماحابباتى. سودان ەمەس پە, اق­قوزىنىڭ (باس كەيىپكەر) قابىر باسىنا بارىپ تۇنەۋگە دەيىن شەشىم قابىلداپ, سۇيگەن جارىن الاسۇرا ىزدەيتىنى. بۇل ەندى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە.

كوردىڭىز بە, بۇگىنگى جاھاندانۋ دۇبىرىنە ەلەگىزىپ, ەلىرىپ كەتكەن ەن­جار قوعامدا, ءسوز اراسىندا ايتقا­نىمىزداي, ماحابباتتىڭ عاجاپ ۇل­­گىسى بار ما؟ بار بولسا, قانەكي؟ الاۋ-دالاۋ ءومىردىڭ قىزىلدى-جا­سىل­دى تىرلىگىمەن بولىپ, ءوز بويىن­داعى اسىل سەزىمدى مۇنداي اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن, كىرشىكسىز كوڭىل­مەن جەتكىزەتىن جاستىڭ بۇگىندە نەكەن-ساياق ەكەنى دە راس. مۇنى ويلا­عاندا, اتتەڭ, شىركىن, سول كۇنگە ۇلت بو­لىپ ورالۋعا اسىعاسىڭ!

شىنى كەرەك, «كوك ورامال» ءانىن تىڭداپ وتىرىپ, ءار نارسەنى وي­لايسىڭ. تۇپتەپ, تۇستەپ قايتەمىز, كوڭىلگە كەلگەن ويدىڭ ءبىر ۇشى وسى ەدى. وقىعان جاننىڭ ءبارى عيبرات السا, ونەگە ەتسە دەدىك. اتاقتى كومپوزيتور مۇقان تولەباەۆتىڭ «كەستەلى ورامال» اتتى تاماشا ءانىن بىلەسىز بە؟ بالكي, ەسىڭىزدە بولسا, ءبىر ءسات سول ءاندى اۋەلەتىپ كورىڭىزشى.

«كەستەلى اق جىبەك ورامال,

الىستان جولداعان سۇيگەن جار.

جاۋىنگەر جارىم, سەن ەسىڭە ال, –

دەپ جازعان ويۋلاپ حاتى بار».