ادەبيەت • 16 قاراشا، 2020

مۇقاعالي گۋمانيزمىنىڭ ءبىر ءساتى

113 رەت كورسەتىلدى

البەتتە، گۋمانيزم – ۇلكەن ءسوز. ارنالى، ساعاسى كوپ، سان سالالى ءسوز. جازبامىزدىڭ جايىنشا، ۇلكەن ءسوز ۇلكەن اقىنعا ايتىلادى. يۋۆال نواھ حاراري «ادامزاتتىڭ قىسقاشا تاريحىندا» گۋمانيزم يدەياسىن كوبىرەك اداميزم مىسالىنا ىڭعايلايدى. «گۋمانيستەردىڭ بارلىعى ادامعا تابىنادى» دەي وتىرىپ، ونى ءۇش قارسىلاس «سەكتاعا» ءبولىپ، ليبەرالدى، سوتسياليستىك جانە ەۆوليۋتسيالىق گۋمانيزم دەپ توپتايدى. ءبىز بۇ­دان الىس تۇرالىق. بۇل تۇرعىدا ءبىزدىڭ گۋمانيزم جالپىادامزاتتىق ال­ترۋيزمگە، ادامسۇيگىشتىككە كوبىرەك جاقىن تۇرار ەدى. سولاي بولا تۇرا، كوزسىز عاشىقتىقتان، ەسسىز بەرىلۋدەن بولەك قونعان، ءسۇيۋ مەن جەك­كو­رۋدىڭ تاڭعاجايىپ ۇيلەسىمىندەي – اقىن گۋمانيزمى دەگەن ۇعىمدى ار­شىپ الار ەدىك.

مۇقاعالي ماقاتاەۆ – گۋمانيست اقىن. «اقىننىڭ ءبارى گۋمانيست ەمەس پە، ۇلى ادامي قۇندىلىقتاردى دا­رىپ­تەۋ ادەبيەت ميسسياسىنىڭ وزەگى ەمەس پە؟» دەگەن دە ءۋاج تۋار. ول راس. گۋمانيزم – ادەبيەتتىڭ التىن وزەگى. ال ماقاتاەۆ گۋمانيزمىنىڭ ەرەك­شەلىگى دە سوندا، ونىڭ ادام تابي­عا­تىنداعى كەرەعار سەزىمدەر مەن مىنەز-ق ۇلىقتاردى تاني وتىرىپ، ونىڭ اراجىگىن سانالى تۇردە اجى­راتا وتى­رىپ، ءوز زامانىنىڭ، قوعا­مىنىڭ، زامانداستارىنىڭ بويى­نان تەك ىزگى قاسيەتتەردى كورۋگە ۇمتىلۋىندا، سونى جىرلاۋىندا، قارانى كورە تۇ­رىپ اقتى ايتۋىندا، وپاسىزدىق پەن ساتقىن­دىق­تى سەزىنە وتىرىپ، دوستىق پەن ماحابباتتى جىرلاۋىندا، جاماندىق پەن جالعانشىلىقتىڭ ءزابىرى مەن ءجابىرىن تارتا وتىرىپ، جاقسىلىق پەن شىنايىلىقتى تۋ ەتىپ كوتەرۋىندە. مۇقاعالي گۋمانيزمىنىڭ نەگىزگى پوستۋ­لاتتارى وسىلار. اقىننىڭ كۇن­دە­لىگىن پاراقتاپ وتىرىپ، ونىڭ نازى مەن نالاسىن، ىزاسى مەن اشۋىن وقيمىز، بىراق بىردە-ءبىر جىرىنان سول سەزىمدەردى كەزدەستىرمەيمىز. مۇقاعالي ءۇشىن قارا ولەڭ قانداي قاسيەتتى بولسا، ادامسۇيگىشتىك يدەيالارى دا سونشا قادىرلى بولعانىن اڭعارامىز. ونىڭ جىرلارىن وقىپ وتىرعاندا، مۇقا­عالي زامانىنىڭ ادامدارىن ساعىناسىز. ول ءوز جىرىنا ارقاۋ بولعان، كەيىپكەر بولعان كەز كەلگەن قۇبى­لىس پەن تاعدىر يەسىن قانداي دا ءبىر بيىككە كوتەرە وتىرىپ، ونىڭ تابيعاتىنىڭ تۇنەگىن ەمەس، شۋاعىن، كولەڭكەسىن ەمەس، كۇنگەيىن كورسەتۋگە تىرىسقانىن كورەمىز. وسىدان-اق، مۇقاعاليدىڭ ادامدىقتىڭ ەڭ ءبىر ىزگى ۇلگىسىن، كوركەم ەتالونىن ساعىنعانىن، الەمنەن، قوعامنان، ادامنان سول قاسيەتتەردى ىزدەگەنىن بايقايسىز. ءابىش كەكىلباي ۇلى مۇقاعالي پوەزيا­سى جايلى «جانى قانشا دۇلەي بولسا دا، جورتاققا ۇرىنبايتىن» دەپ قالاي ءدال انىقتاما بەرگەن. مۇنداعى جورتاق تا سول – ادامتانۋداعى الا-قۇلالىق. ادام جايلى ايتۋداعى الا-قۇلالىق. ماقاتاەۆ بۇدان بيىك تۇردى. «كۇندەسسىڭ» دەگەن جوق، «كۇندەستىك قۇرىسىن» دەدى. «پەندەسىڭ» دەگەن جوق، «پەندەلىكتى قويالىق» دەدى.

1973 جىلدىڭ 20 ناۋرىزىندا ءوز كۇندەلىگىنە بىلاي دەپ جازىپتى: «قۇر­بى-قۇرداس، زامانداستار مەن تۋ­رالى كوپ-كوپ قاۋەسەت تاراتادى. بى­رىنە ءبىرى ايتادى، ء«وزىمسىنىپ» وزىمە دە ايتىپ قالادى. كوبىسىن بوياپ، بىرى­نەن ءبىرى جاڭارتىپ ايتادى، ال مەن ولاردىڭ قاي قىرىمنان قاسىعىسى كەلىپ تۇرعانىن تۇسىنبەيدى عوي دەيسىڭ بە؟.. تۇسىنەم. بەكەر وبالدارى نە كەرەك، ءبارىنىڭ سىيلايتىنىن دا بىلەم. بىلەم دە قويام، قارسى بولمايمىن، ايتا بەرسىن، ارامدىق ويلاسا، وزدەرىنىڭ باسىنان ارتىلماسىن. تەك مەنىڭ جۇرتقا زيانسىز ەكەندىگىمدى تۇسىنە مە، جوق پا؟! مەن ءۇشىن دۇنيەنىڭ ەڭ قورلىعى – ادامنىڭ ايىبىن بەتىنە باسۋ، ونىڭ ناشارلىعىن دالەلدەۋ. بۇل – ءبىر. ەكىنشى – بولمايدى، جارامايدى، جوق دەپ ايتا المايتىنىم. قورلىقتى وسىدان تارتىپ ءجۇرمىن. كوڭىلشەكتىك – مەنىڭ وسال جەرىم. ءسىرا، سۇرىنە بەرەتىنىم دە وسىدان بولار». ادامنىڭ ناشارلىعىن دالەلدەۋ، ايىبىن بەتىنە باسۋ – اقىن ءۇشىن دۇنيەنىڭ قورلىعىنا بارابار بولىپ تۇر. مىنە، مۇقاعاليدىڭ ادام رەتىندەگى، اقىن رەتىندەگى كرەدوسى وسى. وسى كرەدو – ونىڭ گۋمانيزمىنىڭ التىن باستاۋى. مۇقا­عاليعا قارسى اتىلعان تاستى جي­ناساق، ونىڭ دۇشپاندىققا جاقىن زا­مان­داستارىنا بىرنەشە تاس ءمۇسىن قويۋعا بولادى. اقىننىڭ جانىن اۋىر­تۋ­عا اردا تۋعاندارى بولماسا، اركىم-اق قۇمار بولعانعا ۇقسايدى.

 كەيدە مۇقاعالي كۇيىنە تۇرىپ: «و، سەن قانداي قورقىنىشتى نارسەسىڭ، ادامزات! بولمايدى، ءوز قادىر-قاسيە­تىڭ­دى قورعا! اقىن اتىڭدى ساقتا، ناعىز اقىنمىن دەسەڭ، سوعان لايىقتى بول! تابيعاتتىڭ وزىندەي قاراپايىم بول بىراق، ول سياقتى قايسار دا بول. سەن ءوز زامانداستارىڭنان وزگەشەسىڭ. نەڭ­مەن ەكەنىن ايتپايمىن... ەندەشە، ءور بولساڭشى! باسىڭدى كوتەر، باۋىرىم!.» ءار ادامنىڭ، ءتىپتى وزىنە قاستىق قىلعان جاننىڭ دا ءبىر وزگەشەلىگىن كورۋگە ۇمتىلعان جۇرەك، سەن شىن مانىندە ۇلى جۇرەكسىڭ! اقىن وسى ۇلى جۇرەكپەن ادامنىڭ ارداعىن، كىسىلىكتىڭ قادىر مەن قاسيەتىن اڭساپ، ساعى­نۋمەن وتكەن ەكەن-اۋ.

اقىننىڭ ادامنىڭ بويىنداعى ۇلىلىقتى عانا ەمەس، ادەبيەتتەگى ۇلىلىقتى، ۇلى ادەبي داستۇرلەردى، ادەبيەتتىڭ كلاسسيكالىق ءداۋىرى سالتانات قۇرۋىن ساعىنۋمەن، ىزدەۋمەن وتكەنىن بايقاۋ سونشا قيىن ەمەس. كۇندەلىگىنە جانە ۇڭىلەيىك: «بويىندا ءبىر تامشى تالانتى جوق بولا تۇرا، تالانتتى ادەبيەتشىلەردىڭ قاتارىندا تۇرعىسى كەلگەندەر اقىماق ەمەس، ءوز شىعارماشىلىعىن بۇگىنگى كۇنمەن جانە ءوزىنىڭ ۇراندى پاتريوتيزمىمەن ولشەيتىن، سويتە تۇرىپ، ادەبيەتتە قالعىسى كەلەتىندەر – اقىماق. ۇنەمى ىزدەپ جۇرەتىن جانە ىلعي ادەبيەتتەگى «بوس ورىندى» تاۋىپ الا قوياتىندار اقىماق. وسى كۇنى تالانتتى ادامدار ادەبيەتتە از ءرول اتقارادى». مۇقاعالي ۇلى ادەبيەتتى، شىنايى ادەبيەتتى، ادەبيەتتەگى ادىلەتتىلىكتى اڭساۋمەن ءوتتى. ول ءوزىنىڭ ۇلى زامانداستارى – قازاقتىڭ وزگە دە ۇلى اقىنداردىڭ بويىنداعى قاسيەتتەر بارىنەن تابىلسا دەدى، «ادەبيەتتەگى بوس ورىندى» ىزدەۋشىلەر ەمەس، ادەبيەتكە ءوز سوزىمەن كەلۋى، ءوز ورنىمەن كەلۋشىلەر لايىقتى باعالانسا دەدى.

مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ مۇسىرە­پوۆ­كە مۇڭ شاعۋى، جىگىتتىڭ بويىنان كورە الماعان ىرىلىكتى فاريزادان ىزدەۋى، «اقىننىڭ اقىندىعى اتاقتا ەمەس، اقىننىڭ اقىندىعى اردا عانا» دەپ پۋشكينمەن قوشتاسۋى، ء«اي، سەرگەي، سەرگەي، سەرگەي، سەرگەي، سەر­گەل­دەڭگە ءتۇستىم-اۋ مەن دە سەندەي» دەپ ەسەنينمەن سىرلاسۋى، تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ قازاسىنا ەلدەن قارىز اقشا الىپ ءجۇرىپ ىزدەپ بارىپ، «تۇڭعىش كوردىم ولگەنىن شىن اقىننىڭ» دەپ شەرلەنۋى، «قاسىم قاسىم بولماسا، نەسى قاسىم» دەپ امانجولوۆتى قاستەرلەۋى، توتاليتارلىق جۇيەنىڭ تالتۇسىندە ماڭايىنا جاستاردى جيناپ الىپ، ماعجاننىڭ جىرىن وقىپ بەرۋى، كەۋ­دەسى باسىلماعان ارماندارمەن اسقاق جۇرگەن لورد بايرونمەن ىشتەي ۇن­دەسۋى، «جاۋىزدىققا، ز ۇلىمدىققا قار­سىلاسپا» دەپ تولستوي ءتامسىلىن تيا­ناق كورۋى، اقىننىڭ تاعدىرى – تۋ­عان جۇرتىنىڭ تاعدىرى دەپ نەرۋ­دانى جىرلاۋى، كەيدە قىرسىعىپ پەتەفيشە «جامان ولەڭ» جازۋى، بلوك­تى جارتىقۇدايعا تەڭەۋى، قۇدا­يىم-اۋ، ءبارى-ءبارى سول ۇلىلىقتى اڭساۋ، سول ۇلى ادەبيەتتى ساعىنۋ ەمەي نەمەنە ەكەن ەندى؟! اقىن سول ساعىنىشىنا تۇنشىققانداي. سول ساعىنىشتار ونىڭ باۋىرىن ەزىپ جىبەرگەنگە ۇقسايدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

تاعى 1650 قازاقستاندىق ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:00

سوفيادان ولجالى ورالدى

سپورت • بۇگىن، 08:40

ۇقساس جاڭالىقتار