مۇقاعالي ماقاتاەۆ – گۋمانيست اقىن. «اقىننىڭ ءبارى گۋمانيست ەمەس پە, ۇلى ادامي قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ ادەبيەت ميسسياسىنىڭ وزەگى ەمەس پە؟» دەگەن دە ءۋاج تۋار. ول راس. گۋمانيزم – ادەبيەتتىڭ التىن وزەگى. ال ماقاتاەۆ گۋمانيزمىنىڭ ەرەكشەلىگى دە سوندا, ونىڭ ادام تابيعاتىنداعى كەرەعار سەزىمدەر مەن مىنەز-ق ۇلىقتاردى تاني وتىرىپ, ونىڭ اراجىگىن سانالى تۇردە اجىراتا وتىرىپ, ءوز زامانىنىڭ, قوعامىنىڭ, زامانداستارىنىڭ بويىنان تەك ىزگى قاسيەتتەردى كورۋگە ۇمتىلۋىندا, سونى جىرلاۋىندا, قارانى كورە تۇرىپ اقتى ايتۋىندا, وپاسىزدىق پەن ساتقىندىقتى سەزىنە وتىرىپ, دوستىق پەن ماحابباتتى جىرلاۋىندا, جاماندىق پەن جالعانشىلىقتىڭ ءزابىرى مەن ءجابىرىن تارتا وتىرىپ, جاقسىلىق پەن شىنايىلىقتى تۋ ەتىپ كوتەرۋىندە. مۇقاعالي گۋمانيزمىنىڭ نەگىزگى پوستۋلاتتارى وسىلار. اقىننىڭ كۇندەلىگىن پاراقتاپ وتىرىپ, ونىڭ نازى مەن نالاسىن, ىزاسى مەن اشۋىن وقيمىز, بىراق بىردە-ءبىر جىرىنان سول سەزىمدەردى كەزدەستىرمەيمىز. مۇقاعالي ءۇشىن قارا ولەڭ قانداي قاسيەتتى بولسا, ادامسۇيگىشتىك يدەيالارى دا سونشا قادىرلى بولعانىن اڭعارامىز. ونىڭ جىرلارىن وقىپ وتىرعاندا, مۇقاعالي زامانىنىڭ ادامدارىن ساعىناسىز. ول ءوز جىرىنا ارقاۋ بولعان, كەيىپكەر بولعان كەز كەلگەن قۇبىلىس پەن تاعدىر يەسىن قانداي دا ءبىر بيىككە كوتەرە وتىرىپ, ونىڭ تابيعاتىنىڭ تۇنەگىن ەمەس, شۋاعىن, كولەڭكەسىن ەمەس, كۇنگەيىن كورسەتۋگە تىرىسقانىن كورەمىز. وسىدان-اق, مۇقاعاليدىڭ ادامدىقتىڭ ەڭ ءبىر ىزگى ۇلگىسىن, كوركەم ەتالونىن ساعىنعانىن, الەمنەن, قوعامنان, ادامنان سول قاسيەتتەردى ىزدەگەنىن بايقايسىز. ءابىش كەكىلباي ۇلى مۇقاعالي پوەزياسى جايلى «جانى قانشا دۇلەي بولسا دا, جورتاققا ۇرىنبايتىن» دەپ قالاي ءدال انىقتاما بەرگەن. مۇنداعى جورتاق تا سول – ادامتانۋداعى الا-قۇلالىق. ادام جايلى ايتۋداعى الا-قۇلالىق. ماقاتاەۆ بۇدان بيىك تۇردى. «كۇندەسسىڭ» دەگەن جوق, «كۇندەستىك قۇرىسىن» دەدى. «پەندەسىڭ» دەگەن جوق, «پەندەلىكتى قويالىق» دەدى.
1973 جىلدىڭ 20 ناۋرىزىندا ءوز كۇندەلىگىنە بىلاي دەپ جازىپتى: «قۇربى-قۇرداس, زامانداستار مەن تۋرالى كوپ-كوپ قاۋەسەت تاراتادى. بىرىنە ءبىرى ايتادى, ء«وزىمسىنىپ» وزىمە دە ايتىپ قالادى. كوبىسىن بوياپ, بىرىنەن ءبىرى جاڭارتىپ ايتادى, ال مەن ولاردىڭ قاي قىرىمنان قاسىعىسى كەلىپ تۇرعانىن تۇسىنبەيدى عوي دەيسىڭ بە؟.. تۇسىنەم. بەكەر وبالدارى نە كەرەك, ءبارىنىڭ سىيلايتىنىن دا بىلەم. بىلەم دە قويام, قارسى بولمايمىن, ايتا بەرسىن, ارامدىق ويلاسا, وزدەرىنىڭ باسىنان ارتىلماسىن. تەك مەنىڭ جۇرتقا زيانسىز ەكەندىگىمدى تۇسىنە مە, جوق پا؟! مەن ءۇشىن دۇنيەنىڭ ەڭ قورلىعى – ادامنىڭ ايىبىن بەتىنە باسۋ, ونىڭ ناشارلىعىن دالەلدەۋ. بۇل – ءبىر. ەكىنشى – بولمايدى, جارامايدى, جوق دەپ ايتا المايتىنىم. قورلىقتى وسىدان تارتىپ ءجۇرمىن. كوڭىلشەكتىك – مەنىڭ وسال جەرىم. ءسىرا, سۇرىنە بەرەتىنىم دە وسىدان بولار». ادامنىڭ ناشارلىعىن دالەلدەۋ, ايىبىن بەتىنە باسۋ – اقىن ءۇشىن دۇنيەنىڭ قورلىعىنا بارابار بولىپ تۇر. مىنە, مۇقاعاليدىڭ ادام رەتىندەگى, اقىن رەتىندەگى كرەدوسى وسى. وسى كرەدو – ونىڭ گۋمانيزمىنىڭ التىن باستاۋى. مۇقاعاليعا قارسى اتىلعان تاستى جيناساق, ونىڭ دۇشپاندىققا جاقىن زامانداستارىنا بىرنەشە تاس ءمۇسىن قويۋعا بولادى. اقىننىڭ جانىن اۋىرتۋعا اردا تۋعاندارى بولماسا, اركىم-اق قۇمار بولعانعا ۇقسايدى.
كەيدە مۇقاعالي كۇيىنە تۇرىپ: «و, سەن قانداي قورقىنىشتى نارسەسىڭ, ادامزات! بولمايدى, ءوز قادىر-قاسيەتىڭدى قورعا! اقىن اتىڭدى ساقتا, ناعىز اقىنمىن دەسەڭ, سوعان لايىقتى بول! تابيعاتتىڭ وزىندەي قاراپايىم بول بىراق, ول سياقتى قايسار دا بول. سەن ءوز زامانداستارىڭنان وزگەشەسىڭ. نەڭمەن ەكەنىن ايتپايمىن... ەندەشە, ءور بولساڭشى! باسىڭدى كوتەر, باۋىرىم!.» ءار ادامنىڭ, ءتىپتى وزىنە قاستىق قىلعان جاننىڭ دا ءبىر وزگەشەلىگىن كورۋگە ۇمتىلعان جۇرەك, سەن شىن مانىندە ۇلى جۇرەكسىڭ! اقىن وسى ۇلى جۇرەكپەن ادامنىڭ ارداعىن, كىسىلىكتىڭ قادىر مەن قاسيەتىن اڭساپ, ساعىنۋمەن وتكەن ەكەن-اۋ.
اقىننىڭ ادامنىڭ بويىنداعى ۇلىلىقتى عانا ەمەس, ادەبيەتتەگى ۇلىلىقتى, ۇلى ادەبي داستۇرلەردى, ادەبيەتتىڭ كلاسسيكالىق ءداۋىرى سالتانات قۇرۋىن ساعىنۋمەن, ىزدەۋمەن وتكەنىن بايقاۋ سونشا قيىن ەمەس. كۇندەلىگىنە جانە ۇڭىلەيىك: «بويىندا ءبىر تامشى تالانتى جوق بولا تۇرا, تالانتتى ادەبيەتشىلەردىڭ قاتارىندا تۇرعىسى كەلگەندەر اقىماق ەمەس, ءوز شىعارماشىلىعىن بۇگىنگى كۇنمەن جانە ءوزىنىڭ ۇراندى پاتريوتيزمىمەن ولشەيتىن, سويتە تۇرىپ, ادەبيەتتە قالعىسى كەلەتىندەر – اقىماق. ۇنەمى ىزدەپ جۇرەتىن جانە ىلعي ادەبيەتتەگى «بوس ورىندى» تاۋىپ الا قوياتىندار اقىماق. وسى كۇنى تالانتتى ادامدار ادەبيەتتە از ءرول اتقارادى». مۇقاعالي ۇلى ادەبيەتتى, شىنايى ادەبيەتتى, ادەبيەتتەگى ادىلەتتىلىكتى اڭساۋمەن ءوتتى. ول ءوزىنىڭ ۇلى زامانداستارى – قازاقتىڭ وزگە دە ۇلى اقىنداردىڭ بويىنداعى قاسيەتتەر بارىنەن تابىلسا دەدى, «ادەبيەتتەگى بوس ورىندى» ىزدەۋشىلەر ەمەس, ادەبيەتكە ءوز سوزىمەن كەلۋى, ءوز ورنىمەن كەلۋشىلەر لايىقتى باعالانسا دەدى.
مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ مۇسىرەپوۆكە مۇڭ شاعۋى, جىگىتتىڭ بويىنان كورە الماعان ىرىلىكتى فاريزادان ىزدەۋى, «اقىننىڭ اقىندىعى اتاقتا ەمەس, اقىننىڭ اقىندىعى اردا عانا» دەپ پۋشكينمەن قوشتاسۋى, ء«اي, سەرگەي, سەرگەي, سەرگەي, سەرگەي, سەرگەلدەڭگە ءتۇستىم-اۋ مەن دە سەندەي» دەپ ەسەنينمەن سىرلاسۋى, تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ قازاسىنا ەلدەن قارىز اقشا الىپ ءجۇرىپ ىزدەپ بارىپ, «تۇڭعىش كوردىم ولگەنىن شىن اقىننىڭ» دەپ شەرلەنۋى, «قاسىم قاسىم بولماسا, نەسى قاسىم» دەپ امانجولوۆتى قاستەرلەۋى, توتاليتارلىق جۇيەنىڭ تالتۇسىندە ماڭايىنا جاستاردى جيناپ الىپ, ماعجاننىڭ جىرىن وقىپ بەرۋى, كەۋدەسى باسىلماعان ارماندارمەن اسقاق جۇرگەن لورد بايرونمەن ىشتەي ۇندەسۋى, «جاۋىزدىققا, ز ۇلىمدىققا قارسىلاسپا» دەپ تولستوي ءتامسىلىن تياناق كورۋى, اقىننىڭ تاعدىرى – تۋعان جۇرتىنىڭ تاعدىرى دەپ نەرۋدانى جىرلاۋى, كەيدە قىرسىعىپ پەتەفيشە «جامان ولەڭ» جازۋى, بلوكتى جارتىقۇدايعا تەڭەۋى, قۇدايىم-اۋ, ءبارى-ءبارى سول ۇلىلىقتى اڭساۋ, سول ۇلى ادەبيەتتى ساعىنۋ ەمەي نەمەنە ەكەن ەندى؟! اقىن سول ساعىنىشىنا تۇنشىققانداي. سول ساعىنىشتار ونىڭ باۋىرىن ەزىپ جىبەرگەنگە ۇقسايدى.
