«باسقا دا سەكتوردىڭ» باسىن اشىپ الۋ كەرەك
ۇلتتىق بانكتىڭ رەسمي مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 2020 جىلعى 1 شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا قازاقستاننىڭ سىرتقى قارىزى 159,8 ملرد دوللارعا تەڭ. ونىڭ 7,9 پايىزى نەمەسە 12,7 ملرد دوللارى – مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ, ياعني ۇكىمەتتىڭ بەرەشەگى. ال 5,2 ملرد دوللارى قارجى نارىعىنىڭ – بانكتەردىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. بۇل – جالپى قارىزدىڭ 3,3 پايىزى. سىرتقى قارىزدىڭ 25,5 پايىزى نەمەسە 40,7 ملرد دوللارى باسقا سەكتورلاردىڭ بەرەشەگى.
قالعان 101,3 ملرد دوللار نەمەسە جالپى قارىزدىڭ 63,4 پايىزى فيرماارالىق بەرەشەك سانالادى. ەكونوميست ماقسات حالىقتىڭ ايتۋىنشا, سىرتقى قارىزدىڭ كوپ بولىگىن قۇراپ وتىرعان فيرماارالىق بەرەشەكتەر حالىق پەن مەملەكەت ءۇشىن اسا قاۋىپتى ەمەس.
– ماسەلەن, McDonald’s, Starbucks سەكىلدى الەمدىك برەندتەر قازاقستان نارىعىنا ەنىپ جاتىر. ولاردىڭ ءبارى كاسىپكەرلىك تۇرعىدان ۇلكەن تاۋەكەلمەن كەلەدى. ياعني تەحنولوگيالارىن اكەلەدى, ينۆەستيتسيا قۇيادى. ەرتەڭ ءبىزدىڭ ەلدەگى قىزمەتتەرى جۇرمەي جاتسا, جۇمساعان قارجىسىن مەملەكەتتەن تالاپ ەتە المايدى. دەمەك مۇنداي فيرماارالىق قارىزدار حالىق پەن مەملەكەت ءۇشىن قاۋىپتى ەمەس. سىرتقى قارىزدىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ بەرەشەگى اسا ماڭىزدى, – دەدى م.حالىق.
ساراپشىنىڭ ەسەبىنشە, سوڭعى جىلدارى ۇكىمەتتىڭ سىرتقى قارىزى كوبەيگەن. جىل باسىندا پاندەمياعا بايلانىستى ءارى جاڭا بيۋدجەتتى قاراستىرۋ كەزىندە ۇكىمەت 3 ملرد دوللاردى سىرتتان ىزدەۋ كەرەكتىگىن اشىق ايتتى.
– دەسە دە سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ سىرتقى قارىزى اسا جوعارى ەمەس. بۇل جەردە مەنى «باسقا دا سەكتورلار» دەگەن ءبولىمنىڭ بەرەشەگى الاڭداتادى. بۇل بولىمگە قانداي سەكتورلار جاتادى؟ وسى جاعى اشىپ ايتىلمايدى. شىندىعىنا كەلسەك, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور وسى بولىمگە جاتقىزىلادى. دەمەك ۇلتتىق, مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ سىرتقى قارىزدارى ءدال وسى جەردە شوعىرلانعان. ولاردىڭ ۇلەسى قانداي؟ بۇل تۋرالى دا ناقتى اقپارات جوق. مەنىڭشە, وسىنىڭ ءبارى اشىق كورسەتىلۋى كەرەك. ويتكەنى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ قارىزى تۇبىندە مەملەكەتتىڭ موينىنا ءتۇسۋى مۇمكىن. ماسەلەن, «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى سىرتقى قارىزىن وتەي المادى دەلىك. بىراق بۇل مىندەت تۇپتەپ كەلگەندە مەملەكەتكە جۇكتەلەدى. سوندىقتان مۇنداي قارىزداردى «باسقا دا سەكتورلاردىڭ» ىشىنە جاسىرىپ قويعان دۇرىس ەمەس. دۇرىسى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ بەرەشەگىن ۇكىمەتتىڭ قارىزىنا جاتقىزۋ قاجەت, – دەدى م.حالىق.
دەمەك حالىق, مەملەكەت ءۇشىن «مەملەكەتتىك سەكتور» مەن «باسقا دا سەكتورلاردىڭ» قارىزى ماڭىزدى بولىپ تۇر. اتالعان ەكى بولىمدەگى قارىزدىڭ جالپى جيىنتىعى 53,4 ملرد دوللار نەمەسە 33,4 پايىز. ەندى حالىق پەن مەملەكەت ءۇشىن قاۋىپتى 53,4 ملرد دوللار كولەمىندەگى سىرتقى قارىزدى حالىقتىڭ جالپى سانىنا بولەيىك. سوندا جان باسىنا شاققانداعى قارىز شامامەن 2 900 دوللاردان اينالادى. ياعني ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ موينىندا شامامەن وسىنشاما كولەمدە سىرتقى قارىز بار.
– كەيبىر دەپۋتاتتار مەن ساراپشىلار قازاقستاننىڭ سىرتقى قارىزىن تۇتاستاي قاراستىرىپ, ءاربىر تۇرعىننىڭ موينىنداعى قارىز كولەمى 9 مىڭ دوللاردان اينالادى دەپ ايتىپ ءجۇر. مەنىڭشە, حالىقتى بۇلايشا شاتاستىرۋعا بولمايدى. جوعارىدا ايتقانىمداي, حالىق پەن مەملەكەت ءۇشىن مەملەكەتتىك جانە باسقا دا سەكتورلاردىڭ قارىزى ماڭىزدى. دەمەك سىرتقى قارىزدى جان باسىنا شاققاندا وسى ەكەۋىن عانا قاراستىرۋ كەرەك. بىراق ءبىزدىڭ ەسەبىمىزدەگى 2 900 دوللار دا از اقشا ەمەس, – دەدى ەكونوميست.
ءبىزدىڭ ەلدىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى
بىلاي قاراساق, شەتەلدەردەن قارىز الىپ وتىرعان مەملەكەت جالعىز قازاقستان ەمەس. ءبارى الادى. ويتكەنى بۇل الەمدىك تاجىريبە. تەك حالىقارالىق نورمالارعا سايكەس سىرتقى قارىز بەن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ارا قاتىناسى ساقتالۋى كەرەك. ياعني سىرتقى قارىز ءىجو-ءنىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرىنەن اسىپ كەتپەۋى كەرەك.
ماسەلەن, ۇلتتىق بانكتىڭ رەسمي مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 2020 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ەلدىڭ جالپى سىرتقى قارىزىنىڭ (فيرماارالىق قارىز دا بار) كولەمى وسى ۋاقىت ىشىندەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 89,6 پايىزىنا تەڭ بولعان. ال فيرماارالىق قارىزدى الىپ تاستاساق, كورسەتكىش 32,8 پايىزدى قۇرايدى. بەس جىل بۇرىن سىرتقى قارىزدىڭ ءىجو-مەن ارا قاتىناسى 30 پايىزعا جەتپەيتىن ەدى. دەمەك سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ قارىزى ۇلعايا تۇسكەن.
– ىشكى جالپى ءونىم – ءبىر جىل ىشىندە وندىرىلگەن تاۋارلار مەن كورسەتىلگەن قىزمەتتەردىڭ جالپى جيىنتىعى, ياعني اقشالاي مولشەرى. بىراق قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ قۇرىلىمى شيكىزاتقا تاۋەلدى. شيكىزات قورى تۇبىندە ءبىر تاۋسىلادى. ال سىرتقى قارىز ۇزاق مەرزىمگە الىنادى. ياعني مۇنداي جاعدايدا شەتەلدەن قارىز الۋ قاۋىپتى. ويتكەنى شيكىزات قورى تاۋسىلعاندا, قارىزدى قالاي وتەيمىز دەگەن ماسەلە الدان شىعادى. ول ءۇشىن بۇعان دەيىن تالاي مارتە ايتىلعانداي, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ كەرەك. ماسەلەن, ءبىز مۇنايدى شيكى كۇيىندە ساتامىز. ال گەرمانيا ودان 400-دەن استام ءونىم وندىرەدى. سول سەبەپتى تەحنولوگيا, تەحنيكاسى دامىعان گەرمانيا ءۇشىن سىرتتان قارىز الۋ اسا قاۋىپتى ەمەس. سەبەبى ولار ارزان شيكىزاتتان قىمبات تاۋار جاساپ, بيۋدجەتتىڭ ءبۇيىرىن قامپايتا الادى. ال قازاقستاننىڭ مۇمكىندىگى ءالى دە شەكتەۋلى, – دەدى ەكونوميست تالعات دەمەسىنوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, 2021 جىلدان باستاپ قازاقستان سىرتقى قارىزدارعا قىزمەت كورسەتۋگە, ياعني پايىزدىق مولشەرلەمەسىن تولەۋگە, قارىزدى قايتارۋعا كوپ قارجى جۇمسايتىن بولادى. سەبەبى وسىدان 15-20 جىل بۇرىن الىنعان بەرەشەكتەردى قايتاراتىن ۋاقىت تايادى. ال بۇل جاعداي مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە, ۇلتتىق قورعا مىندەتتى تۇردە سالماق سالادى.
– سوڭعى ءتورت-بەس جىلدا ۇلتتىق قورداعى قارجىنىڭ شامامەن 30 پايىزعا جۋىعى جۇمسالىپ كەتتى. بۇرىن ۇلتتىق قوردان بيۋدجەتتىڭ شىعىندارىن جابۋعا جۇمسالاتىن قارجىنىڭ مولشەرى شەكتەۋلى ەدى. كەيىن بۇل شەكتەۋدى الىپ تاستادى. قازىر الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ كولەمى كوبەيىپ جاتىر. ارينە, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشكەن دۇرىس. بىراق وسىنىڭ سالدارىنان ۇلتتىق قورداعى قارجى ازايا بەرمەك. جەردىڭ استى-ۇستىندەگى بايلىقتىڭ ءبارى تاۋسىلعاندا, سىرتقى قارىز ءدال وسى ۇلتتىق قوردىڭ ەسەبىنەن قايتارىلادى. قازىردىڭ وزىندە ەلدىڭ سىرتقى قارىزىنداعى مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ بەرەشەگىن قايتارۋ ءۇشىن قورداعى اقشانىڭ جارتىسىنان كوبىن جۇمساۋ كەرەك بولادى. ول ازداي ۇكىمەتتىڭ كەپىلدىگىمەن كورپوراتيۆتىك قارىزدار الىنادى. كەپىلدىك بەرگەن سوڭ مۇنداعى جاۋاپكەرشىلىك تە مەملەكەتكە جۇكتەلەدى, – دەدى ەكونوميست.
وسى ورايدا, ت.دەمەسىنوۆ شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قارىزى قازاقستان ەكونوميكاسىنا قانشالىقتى قاۋىپ توندىرەتىنىنە توقتالدى.
– امەريكالىق نەمەسە قىتايلىق كاسىپورىندار قازاقستان نارىعىنا ەنەردە سانالى تۇردە كوپ كولەمدە قارىز الىپ كەلەدى. بۇل سىرتقى قارىز قۇرىلىمىنداعى فيرماارالىق بەرەشەككە جاتادى. قارىزدى باسقا ەمەس, باس كومپانيالارىمەن بايلانىسى بار ۇيىمداردان الادى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ ەلدە ءونىم ءوندىرىپ, ودان تۇسكەن قارجىنىڭ نەگىزگى بولىگىن قازاقستانعا كەلەردە العان قارىزدارىن وتەۋگە جۇمسايدى. بۇل قازاقستان بيۋدجەتىنە كوپ مولشەردە سالىق تولەۋدەن جالتارۋدىڭ ءبىر جولى. ەكونوميكا ءۇشىن مۇنىڭ دا قاۋىپى زور. ويتكەنى ەل قازىناسى قانشاما قارجىدان قاعىلىپ وتىر, – دەدى ت.دەمەسىنوۆ.
قىتاي الدىنداعى قارىز قىسقارىپ كەلەدى
2020 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندەگى جاعداي بويىنشا 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا قازاقستاننىڭ سىرتقى قارىزى 3 پايىزعا نەمەسە 4,6 ملرد دوللارعا كوبەيگەن. بەس جىل بۇرىن بەرەشەك كولەمى 155,2 ملرد دوللار بولسا, قازىر 159,8 ملرد دوللارعا تەڭ.
ۇلتتىق بانكتىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, قازاقستان قارىزدىڭ كوپ بولىگىن نيدەرلاندتان العان – 44,8 ملرد دوللار. سوڭعى بەس جىلداعى «قىزعالداقتار ەلىنەن» العان قارىزىمىز 4 پايىزعا (1,7 ملرد دوللارعا) كوبەيگەن. ودان كەيىن ۇلىبريتانيا (21,7 ملرد دولار) مەن اقش-قا (13 ملرد دوللار) قوماقتى كولەمدە قارىزبىز. سونداي-اق رەسپۋبليكانىڭ فرانتسيا (11,6 ملرد دوللار), قىتاي (10,2 ملرد دوللار) جانە بەرمۋد ارالدارى الدىنداعى قارىزى ايتارلىقتاي جوعارى. ماسەلەن, كوپشىلىككە اتى دا, زاتى دا بەيمالىم بەرمۋد ارالدارىنان الىنعان قارىز سوڭعى بەس جىلدا 12,6 ەسە كوبەيىپ, 9,5 ملرد دوللارعا جەتكەن (2015 جىلى 752 ملن دوللار ەدى).
بۇدان بولەك بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن الىنعان قارىز 262 پايىزعا (588,3 ملن دوللاردان 2,1 ملرد دوللارعا كوبەيدى), گەرمانيادان الىنعان قارىز 98 پايىزعا (1,9 ملرد دوللارعا جەتكەن) وسكەن.
سونىمەن قاتار سوڭعى بەس جىلدا رەسەي (34,3 پايىزعا نەمەسە 6,7 ملرد دوللاردان 9 ملرد دوللارعا جەتكەن) مەن شۆەيتساريا (21,4 پايىز نەمەسە 1,4 ملرد دوللاردان 1,7 ملرد دوللارعا جەتكەن) الدىنداعى قارىز دا كوبەيگەن. حالىقارالىق ۇيىمداردان العان بەرەشەك 15,1 پايىزعا ءوستى.
2015 جىل مەن 2020 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعى ارالىعىندا قازاقستان ۆيرگين ارالدارى الدىنداعى قارىزىن 27 پايىزعا (4,1 ملرد دوللاردان 3 ملرد دوللارعا ءتۇستى), وڭتۇستىك كورەيادان العان قارىزىن 25 پايىزعا (1,6 ملرد دوللاردان 1,2 ملرد دوللارعا ازايدى), قىتايدان العان قارىزىن 25 پايىزعا (13,6 ملرد دوللاردان 10,2 ملرد دوللارعا تومەندەدى) جانە گونكونگتەن العان قارىزىن 19,6 پايىزعا (5,1 ملرد دوللاردان 4,1 ملرد دوللارعا ءتۇستى) قىسقارتقان.
