قارجى • 16 قاراشا، 2020

سىرتقى قارىز نەسىمەن قاۋىپتى؟

292 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەتتىڭ سىرتقى قارىزى ءسوز بولعان جەردە اڭگىمەگە ارالاسپايتىن ادام از. جاسى دا، جاسامىسى دا قىزۋ تالقىنىڭ ورتاسىنان تابىلادى ايتەۋىر. ولار ءۇشىن «قارىز» دەگەن ءسوز «قورقىنىش، قا­تەر» بولىپ ەستىلەتىن سەكىلدى. ال ەكو­نوميستەر مەن قارجىگەرلەر شەتەل­دەن قارىز الۋدى قالىپتى دۇنيە سانايدى. وعان الەمدىك تاجى­ريبە دەپ قارايدى. نەلىكتەن بۇلاي؟ شىنىندا دا، سىرتقى قارىز نەسىمەن قاۋىپتى؟

«باسقا دا سەكتوردىڭ» باسىن اشىپ الۋ كەرەك

ۇلتتىق بانكتىڭ رەسمي مالىمەتىنە سۇيەنسەك، 2020 جىلعى 1 شىلدەدەگى جاع­داي بويىنشا قازاقستاننىڭ سىرتقى قا­رىزى 159،8 ملرد دوللارعا تەڭ. ونىڭ 7،9 پايىزى نەمەسە 12،7 ملرد دوللارى – مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ، ياعني ۇكىمەتتىڭ بەرەشەگى. ال 5،2 ملرد دوللارى قارجى نارى­عىنىڭ – بانكتەردىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. بۇل – جالپى قارىزدىڭ 3،3 پايىزى. سىرتقى قارىزدىڭ 25،5 پايىزى نەمەسە 40،7 ملرد دوللارى باسقا سەكتورلاردىڭ بەرەشەگى.

قالعان 101،3 ملرد دوللار نەمەسە جالپى قارىزدىڭ 63،4 پايىزى فيرماارالىق بەرەشەك سانالادى. ەكونوميست ماقسات حالىقتىڭ ايتۋىنشا، سىرتقى قارىزدىڭ كوپ بولىگىن قۇراپ وتىرعان فيرماارالىق بەرەشەكتەر حالىق پەن مەملەكەت ءۇشىن اسا قاۋىپتى ەمەس.

– ماسەلەن، McDonald’s، Starbucks سەكىلدى الەمدىك برەندتەر قازاقستان نارىعىنا ەنىپ جاتىر. ولاردىڭ ءبارى كاسىپكەرلىك تۇرعىدان ۇلكەن تاۋەكەلمەن كەلەدى. ياعني تەحنولوگيالارىن اكەلەدى، ينۆەستيتسيا قۇيادى. ەرتەڭ ءبىزدىڭ ەلدەگى قىزمەتتەرى جۇرمەي جاتسا، جۇمساعان قارجىسىن مەملەكەتتەن تالاپ ەتە المايدى. دەمەك مۇنداي فيرماارالىق قارىزدار حالىق پەن مەملەكەت ءۇشىن قاۋىپتى ەمەس. سىرتقى قارىزدىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ بەرەشەگى اسا ماڭىزدى، – دەدى م.حالىق.

ساراپشىنىڭ ەسەبىنشە، سوڭعى جىلدارى ۇكىمەتتىڭ سىرتقى قارىزى كوبەيگەن. جىل باسىندا پاندەمياعا بايلانىستى ءارى جاڭا بيۋدجەتتى قاراستىرۋ كەزىندە ۇكىمەت 3 ملرد دوللاردى سىرتتان ىزدەۋ كەرەكتىگىن اشىق ايتتى.

– دەسە دە سالىستىرمالى تۇردە قاراساق، مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ سىرتقى قارىزى اسا جوعارى ەمەس. بۇل جەردە مەنى «باسقا دا سەكتورلار» دەگەن ءبولىمنىڭ بەرەشەگى الاڭداتادى. بۇل بولىمگە قانداي سەكتورلار جاتادى؟ وسى جاعى اشىپ ايتىلمايدى. شىندىعىنا كەلسەك، كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور وسى بولىمگە جاتقىزىلادى. دەمەك ۇلتتىق، مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ سىرتقى قارىزدارى ءدال وسى جەردە شوعىرلانعان. ولاردىڭ ۇلەسى قانداي؟ بۇل تۋرالى دا ناقتى اقپارات جوق. مەنىڭشە، وسىنىڭ ءبارى اشىق كورسەتىلۋى كەرەك. ويتكەنى كۆازي­مەم­لەكەتتىك سەكتوردىڭ قارىزى تۇ­بىندە مەملەكەتتىڭ موينىنا ءتۇسۋى مۇم­كىن. ماسەلەن، «قازمۇنايگاز» ۇلت­تىق كوم­پانياسى سىرتقى قارىزىن وتەي الما­دى دەلىك. بىراق بۇل مىندەت تۇپ­تەپ كەل­گەن­دە مەملەكەتكە جۇكتەلەدى. سون­دىق­­تان مۇنداي قارىزداردى «باسقا دا سەكتور­­لاردىڭ» ىشىنە جاسىرىپ قويعان دۇرىس ەمەس. دۇرىسى كۆازيمەملەكەتتىك سەك­تور­دىڭ بەرەشەگىن ۇكىمەتتىڭ قارى­زىنا جاتقىزۋ قاجەت، – دەدى م.حالىق.

دەمەك حالىق، مەملەكەت ءۇشىن «مەم­لەكەتتىك سەكتور» مەن «باسقا دا سەكتور­لاردىڭ» قارىزى ماڭىزدى بولىپ تۇر. اتالعان ەكى بولىمدەگى قارىزدىڭ جالپى جيىنتىعى 53،4 ملرد دوللار نەمە­سە 33،4 پايىز. ەندى حالىق پەن مەملە­كەت ءۇشىن قاۋىپتى 53،4 ملرد دوللار كولە­مىندەگى سىرتقى قارىزدى حالىقتىڭ جال­پى سانىنا بولەيىك. سوندا جان باسى­نا شاققانداعى قارىز شامامەن 2 900 دوللاردان اينالادى. ياعني ءاربىر قازاق­ستاندىقتىڭ موينىندا شامامەن وسىنشاما كولەمدە سىرتقى قارىز بار.

– كەيبىر دەپۋتاتتار مەن ساراپشىلار قازاقستاننىڭ سىرتقى قارىزىن تۇتاستاي قاراستىرىپ، ءاربىر تۇرعىننىڭ موينىنداعى قارىز كولەمى 9 مىڭ دوللاردان اينالادى دەپ ايتىپ ءجۇر. مەنىڭشە، حالىقتى بۇلايشا شاتاستىرۋعا بولمايدى. جوعارىدا ايتقانىمداي، حالىق پەن مەملەكەت ءۇشىن مەملەكەتتىك جانە باسقا دا سەكتورلاردىڭ قارىزى ماڭىزدى. دەمەك سىرتقى قارىزدى جان باسىنا شاققاندا وسى ەكەۋىن عانا قاراستىرۋ كەرەك. بىراق ءبىزدىڭ ەسەبىمىزدەگى 2 900 دوللار دا از اقشا ەمەس، – دەدى ەكونوميست.

 

ءبىزدىڭ ەلدىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى

بىلاي قاراساق، شەتەلدەردەن قارىز الىپ وتىرعان مەملەكەت جالعىز قازاق­ستان ەمەس. ءبارى الادى. ويتكەنى بۇل الەم­دىك تاجىريبە. تەك حالىقارالىق نورما­لارعا سايكەس سىرتقى قارىز بەن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ارا قاتىناسى ساقتالۋى كە­رەك. ياعني سىرتقى قارىز ءىجو-ءنىڭ بەل­گىلى ءبىر مولشەرىنەن اسىپ كەتپەۋى كەرەك.

ماسەلەن، ۇلتتىق بانكتىڭ رەسمي مالى­مەتىنە سۇيەنسەك، 2020 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ەلدىڭ جالپى سىرتقى قارىزىنىڭ (فيرماارالىق قارىز دا بار) كولەمى وسى ۋاقىت ىشىندەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 89،6 پايىزىنا تەڭ بولعان. ال فيرماارالىق قارىزدى الىپ تاستاساق، كورسەتكىش 32،8 پايىزدى قۇرايدى. بەس جىل بۇرىن سىرتقى قارىزدىڭ ءىجو-مەن ارا قاتىناسى 30 پايىزعا جەتپەيتىن ەدى. دەمەك سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ قارىزى ۇلعايا تۇسكەن.

– ىشكى جالپى ءونىم – ءبىر جىل ىشىندە وندىرىلگەن تاۋارلار مەن كورسەتىلگەن قىزمەتتەردىڭ جالپى جيىنتىعى، ياعني اقشالاي مولشەرى. بىراق قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ قۇرىلىمى شيكى­زاتقا تاۋەلدى. شيكىزات قورى تۇبىندە ءبىر تاۋ­سىلادى. ال سىرتقى قارىز ۇزاق مەر­زىمگە الىنادى. ياعني مۇنداي جاعدايدا شەت­ەلدەن قارىز الۋ قاۋىپتى. ويتكەنى شي­كىزات قورى تاۋسىلعاندا، قارىزدى قالاي وتەيمىز دەگەن ماسەلە الدان شى­عادى. ول ءۇشىن بۇعان دەيىن تالاي مارتە ايتىلعانداي، ەكونوميكانى ءارتاراپ­تاندىرۋ كەرەك. ماسەلەن، ءبىز مۇنايدى شيكى كۇيىندە ساتامىز. ال گەرمانيا ودان 400-دەن استام ءونىم وندىرەدى. سول سە­بەپتى تەحنولوگيا، تەحنيكاسى دامى­عان گەرمانيا ءۇشىن سىرتتان قارىز الۋ اسا قاۋىپتى ەمەس. سەبەبى ولار ارزان شي­كىزاتتان قىمبات تاۋار جاساپ، بيۋدجەت­تىڭ ءبۇيىرىن قامپايتا الادى. ال قازاق­ستاننىڭ مۇمكىندىگى ءالى دە شەكتەۋلى، – دەدى ەكونوميست تالعات دەمەسىنوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، 2021 جىلدان باستاپ قازاقستان سىرتقى قارىزدارعا قىزمەت كورسەتۋگە، ياعني پايىزدىق مولشەرلەمەسىن تولەۋگە، قارىزدى قايتارۋعا كوپ قارجى جۇمسايتىن بولادى. سەبەبى وسىدان 15-20 جىل بۇرىن الىنعان بەرەشەكتەردى قايتاراتىن ۋاقىت تايادى. ال بۇل جاعداي مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە، ۇلتتىق قورعا مىندەتتى تۇردە سالماق سالادى.

– سوڭعى ءتورت-بەس جىلدا ۇلتتىق قور­داعى قارجىنىڭ شامامەن 30 پايىزعا جۋىعى جۇمسالىپ كەتتى. بۇرىن ۇلتتىق قوردان بيۋدجەتتىڭ شىعىندارىن جابۋعا جۇمسالاتىن قارجىنىڭ مولشەرى شەكتەۋلى ەدى. كەيىن بۇل شەكتەۋدى الىپ تاستادى. قازىر الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ كولەمى كوبەيىپ جاتىر. ارينە، الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشكەن دۇرىس. بىراق وسى­نىڭ سالدارىنان ۇلتتىق قورداعى قارجى ازايا بەرمەك. جەردىڭ استى-ۇستىندەگى بايلىقتىڭ ءبارى تاۋسىلعاندا، سىرتقى قارىز ءدال وسى ۇلتتىق قوردىڭ ەسەبىنەن قايتارىلادى. قازىردىڭ وزىندە ەلدىڭ سىرت­قى قارىزىنداعى مەملەكەتتىك سەك­تور­دىڭ بەرەشەگىن قايتارۋ ءۇشىن قورداعى اقشانىڭ جارتىسىنان كوبىن جۇمساۋ كەرەك بولادى. ول ازداي ۇكىمەتتىڭ كەپىل­دىگىمەن كورپوراتيۆتىك قارىزدار الىنادى. كەپىلدىك بەرگەن سوڭ مۇنداعى جاۋاپ­كەرشىلىك تە مەملەكەتكە جۇكتەلەدى، – دەدى ەكونوميست.

وسى ورايدا، ت.دەمەسىنوۆ شەتەل­دىك كومپانيالاردىڭ قارىزى قازاقستان ەكونوميكاسىنا قانشالىقتى قاۋىپ تون­دىرەتىنىنە توقتالدى.

– امەريكالىق نەمەسە قىتايلىق كاسىپ­ورىندار قازاقستان نارىعىنا ەنەردە سانالى تۇردە كوپ كولەمدە قارىز الىپ كەلەدى. بۇل سىرتقى قارىز قۇرى­لى­مىنداعى فيرماارالىق بەرەشەككە جاتادى. قارىزدى باسقا ەمەس، باس كوم­پا­نيالارىمەن بايلانىسى بار ۇيىمداردان الادى. ءسويتىپ، ءبىزدىڭ ەلدە ءونىم ءوندىرىپ، ودان تۇسكەن قارجىنىڭ نەگىزگى بولىگىن قازاقستانعا كەلەردە العان قارىزدارىن وتەۋگە جۇمسايدى. بۇل قازاقستان بيۋدجەتىنە كوپ مولشەردە سالىق تولەۋدەن جالتارۋدىڭ ءبىر جولى. ەكونوميكا ءۇشىن مۇنىڭ دا قاۋىپى زور. ويتكەنى ەل قازىناسى قانشاما قارجىدان قاعىلىپ وتىر، – دەدى ت.دەمەسىنوۆ.

1

 

قىتاي الدىنداعى قارىز قىسقارىپ كەلەدى

2020 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندەگى جاعداي بويىنشا 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا قازاقستاننىڭ سىرتقى قارىزى 3 پايىزعا نەمەسە 4،6 ملرد دوللارعا كوبەيگەن. بەس جىل بۇرىن بەرەشەك كولەمى 155،2 ملرد دوللار بولسا، قازىر 159،8 ملرد دوللارعا تەڭ.

ۇلتتىق بانكتىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەن­سەك، قازاقستان قارىزدىڭ كوپ بولىگىن ني­دەر­لاندتان العان – 44،8 ملرد دوللار. سوڭعى بەس جىلداعى «قىزعالداقتار ەلى­نەن» العان قارىزىمىز 4 پايىزعا (1،7 ملرد دوللارعا) كوبەيگەن. ودان كە­يىن ۇلىبريتانيا (21،7 ملرد دولار) مەن اقش-قا (13 ملرد دوللار) قوماقتى كو­لەمدە قارىزبىز. سونداي-اق رەسپۋبليكانىڭ فرانتسيا (11،6 ملرد دوللار)، قىتاي (10،2 ملرد دوللار) جانە بەرمۋد ارالدارى الدىنداعى قارىزى ايتار­لىقتاي جوعارى. ماسەلەن، كوپ­شىلىك­كە اتى دا، زاتى دا بەيمالىم بەرمۋد ارال­دارىنان الىنعان قارىز سوڭعى بەس جىل­دا 12،6 ەسە كوبەيىپ، 9،5 ملرد دول­لارعا جەتكەن (2015 جىلى 752 ملن دول­لار ەدى).

بۇدان بولەك بىرىككەن اراب امىرلىك­تە­رى­­نەن الىنعان قارىز 262 پايىزعا (588،3 ملن دوللاردان 2،1 ملرد دوللارعا كو­بەي­دى)، گەرمانيادان الىنعان قارىز 98 پا­يىزعا (1،9 ملرد دوللارعا جەتكەن) وسكەن.

سونىمەن قاتار سوڭعى بەس جىلدا رەسەي (34،3 پايىزعا نەمەسە 6،7 ملرد دوللاردان 9 ملرد دوللارعا جەتكەن) مەن شۆەيتساريا (21،4 پايىز نەمەسە 1،4 ملرد دوللاردان 1،7 ملرد دوللارعا جەتكەن) الدىنداعى قارىز دا كوبەيگەن. حالىقارالىق ۇيىمداردان العان بەرەشەك 15،1 پايىزعا ءوستى.

2015 جىل مەن 2020 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعى ارالىعىندا قازاقستان ۆيرگين ارالدارى الدىنداعى قارىزىن 27 پايىزعا (4،1 ملرد دوللاردان 3 ملرد دوللارعا ءتۇستى)، وڭتۇستىك كورەيادان العان قارىزىن 25 پايىزعا (1،6 ملرد دوللاردان 1،2 ملرد دوللارعا ازايدى)، قىتايدان العان قارىزىن 25 پايىزعا (13،6 ملرد دوللاردان 10،2 ملرد دوللارعا تومەندەدى) جانە گونكونگتەن العان قارىزىن 19،6 پايىزعا (5،1 ملرد دوللاردان 4،1 ملرد دوللارعا ءتۇستى) قىسقارتقان.

سوڭعى جاڭالىقتار

پەتر يان ۇزدىكتەر قاتارىنا ەندى

جەكپە-جەك • بۇگىن، 16:05

ۇقساس جاڭالىقتار