ىزدەۋسىز ەر, سۇراۋسىز ەرلىك

ولار 17 ەدى...

– سەرىكباي – بالالاردىڭ ەكىن­شىسى. شالقارداعى №1 مەك­تەپتى ءبىتىردى. بىزدەر وسىندا كوشىپ كەلگەندە, توكارلىق وقۋدى اياقتاپ, حرومتاۋدا كومبيناتتا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ, 1982 جىلى كوكتەمدە اسكەرگە شاقىرتىلدى. بالام جۇمساق مىنەزدى, ءتارتىپتى ەدى, فۋتبولدى جاقسى كورەتىن. كىشكەنتايلار ونى «كوكە» دەيتىن. ۇيدە فۋتبولدان گازەت قيىندىلارىنان مەكتەپ كەزىندە جاساعان البومى ءالى بار. بالامنىڭ قايتقانىنا 37 جىل بولسا دا, سول كۇننىڭ وقيعاسى كوكىرەگىمدە ءالى سايراپ تۇر. 30 ساۋىردە سوڭعى حاتى كەلدى. 9 ما­مىرداعى جەڭىس شەرۋى­نە دايىندالىپ جاتىرمىز, گيم­ناستەركانىڭ جاعاسىنا اق ماتا ساتىپ الۋعا اقشا سالىڭدار دەي­دى. ول جاقتا كۇن قاتتى ىستىق, اسكەر­دە بەرى­لەتىن ءبىر جاعا تەز كىر­لەيدى ەكەن. «ۇيگە قايتۋىما ءبىر جىلداي قال­دى. اپا, مەنى كوپ ۋايىمداما», دەپ اياقتاعان. مامىر­دىڭ سوڭىن­دا دەنەسى كەلدى.

– تۇستەرى سۇپ-سۇر ءبىر وفيتسەر مەن ەكى سولداتتىڭ تابىت­تى اكەل­گەنى عانا ەسىمدە. سىرتى­نان اعاشپەن قاپتاپ, ءىشى مى­رىش­تالعان. فۋراجكەسىن, كارزەڭ­كەسىنىڭ كىلتىن اكەلىپتى. ىشىن­دەگى باستىعى: «كارزەڭكەسى مەن اۋعانستاننىڭ اقشاسىمەن ءبىر جىل قىزمەت ەتكەن اقشا­سىن سالىپ جىبەرەمىز», دەگەندە, اكەسى: «بالام جوق بولعاسىن, كارزەڭكەسىنىڭ دە, اقشاسىنىڭ دا كەرەگى نە؟» دەپ قارسى بولدى. ولار سول كۇنى جەرلەۋىمىز كەرەك, بۇيرىق سولاي دەپ كونبەيدى. اكەسى «پارتيا قىزمەتكەرىمىن, تابىتتى اشپايمىز» دەپ قولحات جازىپ بەرگەن سوڭ ولار تۇندەلەتە كەتىپ قالدى. جۇرت تاراعان سوڭ اشىپ قارادىق. شاشى جالبىراپ ءوسىپ كەتكەن بالام جاتىر. ارجاعى ەسىمدە جوق, وڭ جاق يىعى مەن كەۋدەسىنەن جارالانعان دەدى ارتىنان كورگەندەر.

ارميادان جازعان حاتتارىن وقىپ جىلاي بەرگەن سوڭ, ۇيدەگىلەر ەندى قايتىپ ماعان كورسەتپەيتىن بولدى.

1982 جىلدىڭ ساۋىرىندە اسكەر­گە شا­قىر­تىلعان سەرىكباي تۇركىس­تان اسكەري وكرۋ­گىنە قاراستى 40-ارميانىڭ 66-بريگاداسى 2-موتواتقىشتار باتالونى 7-روتاسىنا ءتۇستى. جالالابادتا اەرودروم كۇزەتىندە تۇرعان باتالون سول جىلدىڭ كۇزىندە كۋنار پروۆينتسياسىنداعى اسادابادقا اۋىستىرىلدى. اسكەري ءبولىمنىڭ دالالىق پوشتاسى – 93992. بۇل – پاكىستانمەن اراداعى شەكارا, مودجاحەدتەردىڭ جولى. اسكەري ءبولىم وداقتان كەلەتىن اۆتوكولوننالاردى كۇزەتتى, قىشلاقتارعا وپەراتسيالار جۇرگىزدى.

16 مامىردا گاندجگال شات­قالىندا 7-روتانىڭ 1, 2-ۆزۆو­دىنىڭ 17 جاۋىنگەرى مەن «تساران­دويدىڭ» (اۋعان ميليتسياسى) 7 جاۋىنگەرى اقش-تا جاتتىق­تىرىلعان پاكىستاندىق «چەرنىي ايست» ارنايى جاساعىنىڭ 300 سودىرىمەن شايقاسقا ءتۇسىپ, قورشاۋدا قازا بولدى.

1-ۆزۆودتىڭ كومانديرى گەورگي دەم­­­چەنكو مەن سەرگەي اموسوۆ, كوماندير ورىن­باسارى سەرىكباي تۇرلىباەۆ, 2-ۆزۆود كومانديرىنىڭ ورىنباسارى نۇ­ريدين عاد­جيەۆ پەن 11 قاتارداعى جاۋىنگەر قازا تاپتى. بۇلاردىڭ ىشىنەن سەرجانت ۆلاديمير پروحورەنكو عانا ءتىرى قالدى. شايقاس باستالعاندا-اق قول-اياعىنان جارالانعان ونى قاسىنداعىلار تاستىڭ قۋىسىنا جاتقىزىپ, بۇتا بۇتاق­تارىمەن كولەگەيلەپ كەتكەن. ونى ەرتە­ڭىنە ىزدەپ كەلگەن باتالون تاۋىپ الادى. الماتى وبلىسىنان شاقىرتىلعان 19 جاس­تاعى قاتارداعى جاۋىنگەر بوريس بوچ­كين ۇشتى-كۇيلى جوعالدى. وسى توپتى تۇن­دە وزەن جاعاسىنداعى كوپىردەن كۇتىپ الىپ, شاتقالعا اپارعان اۋعاندىق «تسا­ران­دويدىڭ» 7 جاۋىنگەرى قايدا؟ ولار تۋرالى ايتىلمايدى. نە بولعاندا دا, 17-22 جاس­تاعى ورىمدەي جاستار سات­قىندىقتىڭ قۇربانى بولدى.

 كسرو باس اسكەري پروكۋراتۋراسىنىڭ قورىتىندىسىنا سۇيەنسەك, وپەراتسيا بىلاي جوس­پارلانعان. 2-باتالوننىڭ 8, 9-روتاسى دۋناي قىشلاعىنىڭ جانىن­دا ناۆا شاتقالىن مودجاحەدتەردىڭ ەركىن وتپەۋى ءۇشىن بىتەپ تاستاۋى ءتيىس. 7-روتا گاندج­گال مەن بورۋۆەي شاتقالىن ەكى جاقتان قورشاپ, مالىشەۆتىڭ ارنايى جا­­سا­عىنىڭ تاۋ قۋىسىنا ەركىن ءوتۋىن قور­عايدى. مالىشەۆ توبى شەكارادا راديو­سيگنال ۇستايتىن قابىلداعىش ورنات­پاقشى. وپەراتسيا جوسپارلانىپ جات­قانىن اۋعاندىقتار جاقسى بىلگەن. ەكى-ءۇش كۇن بۇرىن شەكارادان 3-4 شاقىرىم جەردە پاكىستان ارنايى جاساعى جاتتىعۋ وتكىزگەن. اسكەري باسشىلىق دۋناي, نار­ۆا قىشلاقتارىندا 300 مودجاحەد­تىڭ جاسىرىنىپ جاتقانىنان دا حابار­دار. ەندەشە 16 مامىردىڭ تۇنىندە دۇ­رىس بارلاۋ جا­سالىنباعان بەلگىسىز تاۋ قۋىسىنا 17 ساربازدى نەگە قورعاۋسىز اتتان­دىرادى؟

قاندى وقيعانىڭ جالعىز كۋاگەرى, تەمىر اۋدانىندا كەڭقياق مۇناي وڭدەۋ مەكەمەسىندە تراكتوريست بولىپ جۇمىس ىستەيتىن ۆلاديمير پروحورەنكومەن «ەگە­مەن قازاقستاننىڭ» ءتىلشىسى قاي­نار ولجاي 1992 جىلدىڭ ساۋىرىندە سۇح­باتتاسادى. قازىر ول وتباسىمەن چە­حيا­دا تۇرادى. 2019 جىلدىڭ 19 اقپا­نىن­دا «ينفورمبيۋرو» سايتىندا جا­­ريا­لانعان «تابىت – بىرەۋ, تاعدىر – ەكەۋ» ماقالاسىندا قاينار ولجاي ۆ.پرو­حو­رەنكونىڭ ەستەلىگىن كەلتىرەدى:

«لەيتەنانتتاردىڭ شەگىنۋىن قور­عاۋ ءۇشىن باستىرمالاتا اتىسىپ جاتقانىمدا قولىمنان وق ءتيدى. سوسىن جانە ءبىر وق تاس­تان ىرشىپ كەلىپ اياعىمدى جارالادى. تومەنگە عادجيەۆقا قاراي دومالادىم. عادجيەۆ دەرەۋ مەنى ارقالاپ, بوچكينگە ء«بىزدى قورعا» دەپ ايقايلادى. بوريا اتىسىپ جاتقان. عادجيەۆ بىردە مەنى سۇيەي سالا اتىسىپ, سوسىن قايتا ارقالاپ تومەن ءتۇسىپ كەلە جاتتى. سوڭعى رەت قاراعانىمدا بوريانىڭ سىلق ەتىپ قۇلاپ بارا جاتقانىن كوزىم شالدى. ء«بىتتى» دەپ ويلادىم. عاد­جيەۆكە «مەنى تاستاپ كەت تە, ءوزىڭ ءتىرى شىق» دەپ جالىندىم. ول ماعان گراناتاسىن بەرىپ, ءبىر تاستىڭ قالقاسىنا تاستاپ كەتتى».

 نۇحيدين عادجيەۆ

داعىستاننىڭ قىزىليۋرت اۋدانىندا­عى مەكتەپ مۇعالىمى, ءنۇحيديننىڭ ۇستازى راسۋل عازيەۆتىڭ 20 جىلدىق ەڭبەگى ار­قا­سىندا 66-بريگادانىڭ 2-باتالونى 7-رو­تاسىنداعى 1,2-ۆزۆودتاعى 17 جا­ۋىن­­­گەر قازاسىنىڭ قۇپياسى اشىلدى. قىس­تاقتىڭ قاراپايىم مۇعالىمى ءار جىل­­­دارى كسرو مەن رەسەي قورعانىس مي­­­نيس­­ترلىكتەرىنە, باس پروكۋراتۋراعا, رە­سەي­دىڭ 3 پرەزيدەنتىنە, سول كەزدەگى 40-ارميا باسشىلىعىنا, بريگادا مەن 2-با­تالوننىڭ بارلىق كومانديرلەرى مەن جاۋىن­گەرلەرىنە 400-دەن استام حات جازىپ, بولاشاعىنان كوپ ءۇمىت كۇت­كەن وقۋشىسىنىڭ جۇمباق ءولىمىنىڭ اقي­قا­تىن ارشىدى. اقىرى 1997 جىلدىڭ 2 قىر­­­كۇيەگىندە رەسەي فەدەراتسياسى پرە­زي­­دەنتىنىڭ №974 جارلىعىمەن عاد­جيەۆ نۇحيدين ومار ۇلىنا رەسەي فەدە­را­تسياسىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى. ءسوي­تىپ, قازا بولعان 14 جىلدان كەيىن «ال­تىن جۇلدىز» باتىردىڭ اناسىنا تاپ­سىرىلدى. قىزىليۋرت قالاسىنىڭ ورتا­لىعىندا عادجيەۆ نۇحيدينگە مەمو­ريال تۇرعىزىلدى. تۇركىستان اسكەري وك­رۋ­گى­نىڭ ۇسىنىسىمەن 7-روتا 1-ۆزۆود كومان­ديرى گەورگي دەمچەنكوعا كەڭەس ودا­عىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن. دەم­چەن­كو­نىڭ كەلگەنىنە ەكى-اق كۇن بولعان ەكەن. 40-ارميا باسشىلىعى سەرگەي امو­سوۆ­تى ۇمىت قالدىردى. ورىنبورلىق جاس لەي­­تەنانت سەرگەي اموسوۆتىڭ نو­­ۆو­­­سي­بير­سكىدە تۇراتىن پولكوۆنيك اكەسى قوي­ماي ىزدەنۋىنىڭ ارقاسىندا, 1994 جىلى وعان رەسەي فەدەراتسياسى با­تىرى اتاعى بەرىلدى. وقىعان مەكتەبى مەن تۇر­عان كو­شەسىنە اتى بەرىلىپ, نوۆو­سيبيرسك اس­كەري ينستيتۋتىنىڭ باتىر­لار اللەياسىندا ءبيۋستى ورناتىلدى. امو­سوۆپەن, عاد­جيەۆپەن گاندجگالدا قازا تاپقان رەسەيلىك قاتارداعى جاۋىن­گەرلەر – الەكساندر لوسەۆ, ميحايل كورشۋنوۆ, يۋري ريا­زانوۆ, ۆيكتور فادەەۆ, الەكساندر ارتە­مەنكو, سەر­گەي بالاندينگە كەيىننەن رە­سەي فەدە­را­تسياسىنىڭ باتىرى اتاقتارى بە­رىلدى. وكىنىشتىسى, وسى توپتاعى قازاقستان­دىق­تار سەرىكباي تۇرلىباەۆ, ۆلاديمير پروحورەنكو, بوريس بوچكيننىڭ ەرلىكتەرى ەسكەرىلمەدى. اتاۋسىز قالعان تاعى دا ەرلەر بار.

2-باتالون پراپورششيگى ف.اميچ 1989 جىلى قىركۇيەكتە: «1983 جىلدىڭ 15 ما­مىردان 16-سىنا قاراعان ءتۇنى قۇ­را­مىندا 3 ۆزۆودى بار روتا اسكەري وپە­راتسياعا قاتىستى. ۇرىس قيمىلدارىن جۇر­گىزۋ كەزىندە 2-ۆزۆود ەرلىكپەن قا­زا تاپتى. تەك ءبىر ادام – سەر­جانت پرو­حورەنكو ءتىرى قالدى. ۇرىس باس­تالعان كەز­­دە جارا­لانعان ونى تاستىڭ اراسىنا جا­­سىرىپ قويعان. روتا زامپوليتى – لەيتەنانت سەرگەي اموسوۆ, ۆزۆود كومانديرى لەيتەنانت گەورگي دەمچەنكو قازا تاپتى... ۇرىستان سوڭ, 17 مامىردا ۆزۆود قى­رىلعان توبەگە كوتەرىلگەندە, ءبىز­دىڭ جى­گىتتەردىڭ ەرلىكپەن قازا تاپقانىن تۇ­سىندىك. نۋريكتى تاپقاندا, ونىڭ اۋىر جا­رالى كۇيدە ءوزىن گراناتامەن جارىپ جىبەرگەنىن كوردىك», دەپ ەسكە الادى.

بوريس بوچكين قايدا؟

قاينار ولجاي 2019 جىلدىڭ 19 اق­پانىندا «ينفورمبيۋرو» سايتىندا جا­ريا­لانعان «تابىت – بىرەۋ, تاعدىر – ەكەۋ» ماقالاسىندا گاندجگال شاتقالىندا قازا تاپقان بوريس بوچكينگە قاتىستى دەرەكتەر جاريالايدى. الماتىداعى بوچ­كيندەر وتباسىنا مىرىشتالعان تابىت 25 مامىردا تۇركىستان اسكەري وك­رۋ­گىنەن بەرىلگەن «قىزىل جۇلدىز» وردە­نى­مەن قوسا اكەلدى. تابىتتى اكەل­گەن ءبىر وفيتسەر, ەكى سولدات­پەن بىرگە مەم­لە­كەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءبىر قىز­مەت­كەرى بولعان. ولار ءتۇنى بويى تابىت­تى كۇزەتىپ, 26-نا جەرلەيدى. وقيعا ءارى قا­راي دەتەكتيۆتى سيپاتتا ءوربيدى. ارا­دا التى جىل وتەدى. ءبىر كۇنى كەشكىلىك ءبو­ريس­تىڭ اناسى ەۆگەنيا پەتروۆناعا كور­شىسى كەلىپ, پاكىستانداعى مودجاحەدتەر لا­­گەرىندەگى 5 تۇتقىننىڭ فوتوسۋرەتى جا­­­ريا­­لانعان «ايف» گازەتىن كورسەتەدى. اقش جۋرناليستەرىنىڭ ماقالاسى اۋدا­رى­­لىپ باسىلعان. فوتوداعى بەس تۇت­قىن­نىڭ ىشىندە وڭ قولىمەن مىقىنىن تايا­نىپ شىن­­تاعىن شوشايتىپ تۇرعاندى ەۆگەنيا پەت­­روۆنا «مەنىڭ ۇلىم بوريس» دەپ تاني كەتەدى.

ويتكەنى ۇلىنىڭ وسىلاي تۇراتىن ادەتى بولعان. سودان ەۆگەنيا پەتروۆنا ماس­كەۋگە قورعانىس مينيسترىنە حات جازىپ, ءۇش جىلدان كەيىن ءمايىتتى قازىپ قاراۋعا رۇقسات الادى. 1991 جىلى قا­زاندا الماتىلىق ساراپشىلار مايىتكە ساراپ­تاما جاساعاندا, كومىلگەن دەنەنىڭ بو­ريس بوچكينگە مۇلدە ۇقسامايتىنى انىق­تال­دى. بوريس ۇزىن بويلى, جاس جىگىت بولسا, قازىلعان ءمايىت قىسقا, 7 جاساندى ءتىسى بول­عان. ال الماتىدان اسكەرگە كەتكەن 19 جاستاعى بالادا ەشقانداي دا پروتەز جوق. بوريس مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە, مەدەۋ مۇزايدىنىندا اياعىن سىندىرىپ العان, وڭ قولىنىڭ سۇيەگىنە دە زاقىم كەلگەن. مايىتتە مۇنداي بەل­گىلەر جوق. سودان ءبو­ريستىڭ دارىگەر اناسى «بۇل مەنىڭ بالام ەمەس, مەنىڭ بالام ءتىرى» دەپ باسىن تاۋعا دا ۇردى, تاسقا دا ۇردى. الايدا كوپ كەشىكپەي ەۆگەنيا پەتروۆنا ومىردەن وتكەسىن, ءبوريستى ىزدەۋ دە توقتادى. قالاي بول­عاندا دا, ەڭ سوڭعى توبەنىڭ ەتەگىندە سو­عىسىپ جارالان­عان بوريس بوچكيندى پاكس­تاندىق جالدامالىلار وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەتكەن سياقتى.

تەمىرلىك ۆلاديمير پروحورەنكو 1992 جىلى 19 ساۋىردە قاينار ولجاي­عا: «مەنى كابۋلدە تىكۇشاقتان ءتۇسى­رىپ, گوسپيتالگە اكەتكەلى جاتقاندا ءبىر لەيتەنانت اۋەجاي باسىندا جينال­عان كوپ تابىتتى كورسەتتى. «سەنىمەن بىر­گە سوعىسقانداردىڭ مۇردەسىن ەلگە جو­نەلتكەلى جاتىرمىز. تەك بىرەۋىنىڭ ولى­گى تابىلمادى» دەدى. بىرنەشە كۇننەن سوڭ مەن جاتقان كابۋلدەگى گوسپيتال­گە ­قولى كەسىلگەن تانكيست ءتۇستى. ول دا ءبىزدىڭ ۆزۆودتىڭ ۇرىسىن ەسكە الىپ: «سەنىڭ ­جى­گىت­تەرىڭنىڭ دەنەسىن جينا­عان­دا, بىرەۋىن تابا الماي قانشاما اۋرە­لەندىك», دەگەن.

«بوچكيننىڭ مودجاحەدتەرگە تۇت­قىن بولعانى كومانديرلەرىن قاتتى ساستىرعان. ول ءۇشىن باستارىمەن جاۋاپ بەرەدى. دەنەنى جانتالاسا ىزدەۋ – سونى اڭعارتادى. ال ونى ء«ولدى» دەپ اتا-اناسىنا باسقا مۇردەنى جىبەرۋ – سولداتتىڭ قولعا تۇسكەنىن جا­سىرۋدىڭ ايلاسى. ۇيىندەگى حاتتارىن, ماگنيتوفون تاس­پا­سىن بىلدىرمەي الىپ كەتۋ – بوچكين ساتىلىپ كەتە مە دەپ الاڭداۋدان تۋ­­عان», دەپ تۇيىندەيدى قاينار ولجاي «تا­­بىت – بىرەۋ, تاعدىر – ەكەۋ» اتتى ما­قا­­لا­سىن­دا.

گاندجگال قىرعىنىنان سوڭ ەرتەڭىنە 7-روتا كومانديرى باسقا بولىمگە اۋىسىپ, «17 جاۋىنگەردىڭ دەنەسىن 17 ما­مىر­­­دا تاپتىق» دەپ راپورت جازىلدى. ءنۇ­حي­ديننىڭ ۇستازى راسۋل عازيەۆ ىزدەۋ تو­بىن­داعىلارعا سۇراۋ سالىپ, سول كۇننىڭ شىندىعىن سۇرايدى. 2-باتالوندا بول­عان ۋكراينالىق اناتولي پروحورەنكو 1989 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا: «18 ادام ۆزۆود كومانديرىمەن بىرگە ءتۇن ىشىندە قورشاۋعا ءتۇستى. قاتتى اتىس پيچداريا وزە­نىنىڭ وتكەلىنە تاياۋ, گارنيزونعا 2-3 شا­قىرىم جەردە بولدى. بۇل جەردى اۋعان ۇكى­مەت اسكەرى «تساراندوي» قورعاپ تۇرعان. اتىس ءبىر ساعاتقا سوزىلدى. ءبارىمىز ەستى­دىك. تاڭەرتەڭگىلىك اۋىر جارالى ۆ.پرو­حورەنكونى بىردەن تاپتىق. بۇكىل بريگادا ءۇش كۇن ىزدەدىك. ەڭ سوڭعىلارىن يىس­تەنگەن جاعدايدا, كوپشىلىگىن ادام تانى­عىسىز كۇيدە تاپتىق», – دەپ جازادى.

3-باتالون ءزامپوليتى گەننادي سەر­­گەەۆ «كونتينگەنت» باسىلىمىنا بەر­گەن سۇحباتىندا اموسوۆ توبى گارنيزوننان 2-3 شاقىرىم جەردە قورشاۋدا قالىپ, راتسيامەن كومەك سۇراعانىن, سوسىن راكەتامەن دابىل بەلگىسىن اسپانعا اتقاندارىن كورگەن. اتىستى ەستىسە دە, باتالون قوز­عال­ماعان. «توپقا ەشكىم كومەكتەسپەدى, ولار روتا مەن باتالون باسشىلىعىنىڭ كوز الدىندا قازا تاپتى» دەيدى. ەرتەڭىنە گاندجگال شاتقالىنا بارعان باتالون ولگەندەردىڭ دەنەسىن ەكى كۇن بويى ىزدەي­دى. سولدات دەنەلەرىن شاتقالدىڭ ءار جەرى­نەن تابادى. كوبى اياۋسىز كەسكىلەنىپ, قور­لانعان. كۇننىڭ ىستىعىنان قاتتى ءىسىنىپ, ادام تانىماستاي, ىشەك-قارىندارى اقتا­رىلعان كۇيدە جاتقان.

ۆزۆود ءزامپوليتى سەرگەي اموسوۆ تاۋ­دىڭ ەتەگىندەگى كەۋىپ قالعان ارىقتان تا­بىلدى. ۇستىندە ءبىر سولدات ءولىپ جاتتى. «چەرنىي ايست» كومانديردىڭ اياق-قو­لىن سىندىرىپ, دەنەسىن بىرنەشە اۆتو­مات وعىمەن شۇرق تەسىك ەتكەن. جاۋ قور­شاۋىندا قالىپ, تىرىدەي قولعا تۇسكىسى كەل­مەگەن نۇحيدين عادجيەۆ سوڭعى گرانا­تا­سىمەن تاياپ كەلگەن 20 جالدامالىنى وزىمەن بىرگە جارىپ جىبەرگەن. نۇحيدين باسى ج ۇلىنعان كۇيىندە تابىلدى, وڭ قولىنىڭ باسىن دا گراناتا الىپ كەتكەن.

ء«بىزدىڭ سوعىس ەمەس!»

4 جاۋىنگەرمەن بىرگە گاندجگال شات­قالىنىڭ بيىگىندە باسىن ولىمگە تى­گىپ قالعان سەرىكباي تۇرلىباەۆتىڭ ەر­لىگى تۋرالى جۋرناليست ءالىمباي ءىز­باي «اق­توبە» گازەتىنىڭ 2007 جىلدىڭ شىلدە­­سىن­دە «بەيمالىم قالعان بوزداق ەدى» ما­قا­لا­سىندا باياندايدى. باتىردىڭ تۋ­عان اۋى­­لىنا بارىپ, تۋىسقاندارىمەن ەل اقسا­­قالدارىمەن جۇزدەسكەن جۋرنا­ليسكە تۇرلىباەۆتار وتباسى داعىس­تان­­نان راسۋل عازيەۆتىڭ سەرىكبايدىڭ اكەسى قويباعار اقساقالعا جازعان حاتىن كورسەتەدى.

راسۋل عازيەۆ: «سوناۋ 80-جىلداردىڭ ور­تاسىندا-اق بۇل جىگىتتەردىڭ ەرلىگى لا­يىقتى باعالانباي, سۇمدىق قاتە كەت­كەنىن بايقادىم. ولاردى قايتا ناگرادتاۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىمدى ءتورت رەت جو­عارىدان كەرى قايتاردى. ناتيجە شىق­قانشا جازا بەردىم. سىزدەردىڭ ۇل­دارى­ڭىز دا لەيتەنانت دەمچەنكو مەن امو­سوۆتار سياقتى ەرلىك كورسەتكەن», دەپ اقتارىلادى قويباعار اقساقالعا.

ءالىمباي ءىزباي ماقالاسىندا 8-روتا­نىڭ بۇرىنعى كومانديرى, توپتى ىزدەۋگە قاتىسقان ۆيكتور چەچۋلليننىڭ ەستەلىگىن كەلتىرەدى: «اموسوۆ توبى تاڭسارىدە تاۋعا كىرىپ, شەپ قۇرادى. بۇل جونىندە ولار راتسيامەن مالىمدەگەن. 2 ساعاتتان كەيىن اينالا جارىقتانعاندا, ولار 20-دان استام ادامدى جويىپ, شابۋىلدى قايتارادى. ەكى ساعاتتان كەيىن ولاردى جاۋدىڭ با­سىم كۇشى قايتا شابۋىلدايدى. ال­عاشقى وقپەن راتسيا ىستەن شىعادى. جاع­دايدى حابارلاپ, زەڭبىرەكشىلەر مەن تىكۇشاقتى كومەككە شاقىرۋدىڭ مۇم­كىندىگى بولما­عان سوڭ دەمچەنكو مەن اموسوۆ كەيىن شە­گىنۋگە بەكىنەدى. سەرىك­باي تۇرلىباەۆ 4 ادامىمەن تاۋ باسىندا شەگىنگەن توپتى قورعاۋعا قالادى. شابۋىل كۇشەيىپ, ۇشەۋى جاراقات العان. 5 مينۋت تىنىس الىپ, جاراقاتتارىن تاڭۋعا كىرىسكەنىمەن, ۇلگەرمەيدى. جاۋ­دىڭ جويقىن شابۋىلى ولاردى قۇرتىپ جىبەردى. ەتەككە ەكى ءبو­لىنىپ ءتۇسىپ كەلە جاتقانداردى توبەدەن ات­قىلاپ, تاۋ­دىڭ قۋىسىنا جاسىرىنۋلارىنا مۇم­كىندىك بەرمەگەن. توپتىڭ شەگىنۋىن بۇر­كەمەلەۋگە قالىپ, جوعارىدا قازا بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ كەسكىنى ءالى كوز الدىمدا. ولاردىڭ اينالاسىندا جاراقات تاڭۋ پاكەتتەرىنىڭ قالدىقتارى, تۇتىندەتە بەلگى بەرەتىن راكەتانىڭ بوس ساۋىتتارى شاشىلىپ جاتتى...»

ءدوڭ اۋىلىنىڭ اقساقالى مارال مول­­دابەكوۆ اۋىلعا كەزدەسۋگە كەلگەن سول كەزدەگى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دە­پۋ­­تاتى بولعان امانگەلدى ايتالى­عا «با­­لا­مىزعا «حالىق قاھارمانى» اتا­­عىن بە­رۋگە كومەكتەسىڭىز دەپ ءوتىنىش ايت­تى. امانگەلدى ايتالى سەرىك­باي تۇر­لىباەۆقا «حالىق قاھارمانى» اتا­عىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس جىبەرگەندە, 2000 جىلدارى قورعانىس مينيسترلىگى سىدىرتپا جاۋاپ بەرگەن. «قورعانىس مي­نيسترلىگىنىڭ ەسەبىندە كوپتەگەن اۋعان سو­عىسىنىڭ ارداگەرلەرى بار, ولاردىڭ ىشىندە ەرلىكپەن قازا تاپقاندار از ەمەس. ەگەر تۇرلىباەۆ ناگرادتالاتىن بولسا, وندا باسقا قازا تاپقانداردىڭ تۋىستارى مەن دوستارىنان وسى تەكتەس وتىنىشتەر كوبەيىپ كەتەدى. قازىرگى كەزدە تۇرلىباەۆ­قا «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرۋ مۇم­كىن بولماي تۇر» دەپ شىعارىپ سالعان. وسىمەن ءسوز ءتامام. سەرىكباي – ءبىزدىڭ سو­عىستىڭ باتىرى ەمەس دەگەنگە جاۋاپ تىرە­لىپ تۇر. شا­لاعاي وپەراتسيانىڭ سالدارىنان قۇربان بولعان شاھيد جاستىڭ ولىمگە باسىن تىگىپ, سوڭعى ساتكە دەيىن ايقاسقان ەرلىگىن جاڭعىرتۋعا ەشكىم دە مۇددەلى ەمەس. جاۋابى بەلگىلى – ول ءبىزدىڭ سوعىس ەمەس, ەندەشە ءبىزدىڭ باتىر دا ەمەس.

ءدوڭ كەن-بايىتۋ كومبيناتى عيما­راتىندا سەرىكباي تۇرلىباەۆتىڭ مەمو­­ريالدىق تاقتايشاسى تۇر. اۋىل كوشە­سىنىڭ ورتاسىندا وبەليسك بەلگى دە تۇر­عىزىلعان جوق. 11 بالانى دۇنيەگە اكە­لىپ, قازىر التى بالاسىنىڭ تىلەگىن تىلەپ وتىرعان ساپەن اپاي دا «ماعان ەشتەڭە دە كەرەك ەمەس. تەك باتىردىڭ اناسى دەگەندى كوزىمنىڭ تىرىسىندە ەستىپ كەتسەم بولدى» دەگەن. بار­عا قاناعاتپەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ساپەن اپاي وسى اتاقتى 37 جىل بويى كۇتىپ كەلەدى.

P.S. گاندجگالدا ەرلىكپەن قازا تاپقان 17-ءنىڭ ىشىندە ۆزۆود كومانديرى گەورگي دەمچەنكو – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ۆزۆود كومانديرى سەرگەي اموسوۆ – رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ باتىرى, قاتارداعى جاۋىنگەرلەر – نۇحيدين عادجيەۆ, الەكساندر لوسەۆ, ميحايل كورشۋنوۆ, يۋري ريازانوۆ, ۆيكتور فادەەۆ, الەكساندر ارتەمەنكو, سەرگەي بالاندينگە دە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ باتىرى اتاقتارى بەرىلدى. ال جاۋىنگەر سەرىكباي تۇرلىباەۆتىڭ ەرلىگىن باعالاۋعا كەلگەندە قازاقستاندىق بيلىكتىڭ ءالى كۇنگە موينى جار بەرمەي كەلەدى.  وتە وكىنىشتى. وسى ورايدا اقيىق اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ء«وز ۇلىن, ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە, ەل تەگى قايدان الار كەمەڭگەردى!» دەگەن ولەڭ جولدارى ويعا ەرىكسىز ورالادى...

اقتوبە وبلىسى,

حرومتاۋ اۋدانى,

ءدوڭ اۋىلى