اقمەشىت – اتىراۋداعى كيەلى مەكەننىڭ ءبىرى. مۇندا ەستى قاريالاردان جەتكەن اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەردىڭ ارقاۋىنا اينالىپ, ءبىر باسىنا بىرنەشە عاجايىپ قاسيەت قونعان بەكەت اتا مىرزاعۇلۇىنىڭ كىندىك قانى تامعان. جەم وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى بيىك توبەنىڭ ۇستىندە ورنالاسقان مەكەندە ونىڭ اتاسى, اكەسى مەن اناسى, ۇلى جەرلەنگەن. ال ماڭعىستاۋدىڭ وعلاندىسى – بەكەت اتانىڭ ماڭگىلىك تىنىستاعان مەكەنى.
قوس وڭىردەگى كيەلى مەكەننىڭ ەكەۋى دە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا باسىمدىق بەرىلگەن قازاقستانداعى كيەلى جەرلەر گەوگرافياسىنىڭ كارتاسىنا ەندى. قازىر وعلاندىدا دا, اقمەشىتتە دە تابيعي گاز, جارىق پەن سۋ بار. ەكەۋىنە دە ەل-جۇرتىن بەرەكەگە باستار بىرلىك پەن جۇرەككە يمان ۇيالاتار يماندىلىققا ۇندەگەن اعارتۋشى, الداعى كۇندى ءدال بولجاعان كورەگەن ءارى ابىز, ارۋاعىنان مەدەت تىلەگەن جاندى جەبەگەن اۋليە, جەر استىنان بىرنەشە مەشىتتى قاشاپ سالعان ساۋلەتكەر بەكەت اتانىڭ عاجايىپ قاسيەتتەرىمەن تەرەڭىرەك تانىسۋعا كەلۋشى كوپ.
– العاش رەت بەكەت اتا جايلى سەگىز جاسىمدا اكەمنەن ەستىگەن ەدىم. سودان بەرى ەستە جوق ەسكى زاماننىڭ سان قاتپارلى شەجىرەسىنەن سىر تيەگىن اعىتقان قاريالاردىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق ءتۇرىپ كەلەمىن. ونىڭ ۇستىنە بيىل بەكەت اتانىڭ تۋعانىنا 270 جىل تولدى. وسىنىڭ ءبارىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, وعلاندىدان اقمەشىتكە دەيىنگى ارالىقتى ۆەلوسيپەدپەن ءجۇرىپ ءوتۋدى ۇيعاردىم. وسى نيەتىمە وتباسىم قولداۋ ءبىلدىردى, – دەيدى بىزبەن اڭگىمەسىندە راببىم بوراشەۆ. – ماقساتىم – قازاق ەلىنىڭ كيەلى جەرلەرىن جاس ۇرپاققا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ. ءبىر مەزگىل سارى دالانىڭ ساف اۋاسىمەن تەرەڭ تىنىستاپ, جاستارعا سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋدىڭ دەنساۋلىق ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن ۇعىندىرۋ.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇدان بۇرىن بەينەۋدەن شالقار ستانساسىنا ۆەلوسيپەدپەن بارعان ەكەن. سول كەزدە وتباسىنا ەسكەرتپەي, الىس جولعا شىعىپتى. جاڭادان تارتىلعان تەمىر جول بويىندا قايناعان قىزۋ تىرلىكتى كورىپ, بۇل باعىتتىڭ مۇنايلى تۇبەك اتانعان ماڭعىستاۋ ءۇشىن ماڭىزدى جوبا بولعانىنا كوز جەتكىزىپتى. قازىر ماڭعىستاۋدان قاتىنايتىن جولاۋشىلار پويىزى اتالعان تەمىر جول ارقىلى الماتى شاھارىنا ەكى كۇندە جەتەدى.
– شالقارعا جۇردەك اۆتوكولىكپەن بارۋعا بولاتىن ەدى. سونداي اۆتوكولىككە مىنسەڭ, بارار جەرىڭە تەز جەتۋگە اسىعاسىڭ عوي. الايدا اۆتوكولىكتى ەمەس, ۆەلوسيپەدتى تاڭدادىم. ويتكەنى كولىكتىڭ بۇل تۇرىمەن اسىقپاي جۇرگەندە, تۋعان جەردىڭ قاسيەتىن سەزىنەسىڭ, تىنىسىڭ كەڭيدى. بەينەۋدەن ۆەلوسيپەدپەن شىعىپ, شالقارعا دەيىن التى كۇن ءجۇردىم. تەمىر جول بويىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرمىسىمەن تانىسىپ, ماڭداي تەرىمەن تاپقان ناننىڭ ءدامى ءتاتتى بولاتىنىن ەڭبەگىمەن دالەلدەپ جۇرگەن قازاق جاستارىمەن كەزدەستىم. بۇل تەمىر جولدىڭ بويىندا 3000-داي جاس ەڭبەك ەتەدى. ءبارى دە – تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاننان كەيىنگى جىلدارى ومىرگە كەلگەن تالاپتى ورەندەر. ءبارى دە ەرىنۋدى بىلمەيدى, جۇمىسىن ەرەكشە قۇلشىنىسپەن ىستەيدى. تاۋەلسىز ەلىمنىڭ ەرتەڭى جارقىن ەكەنىنە سەنگەن جالىندى جاستاردىڭ ەڭبەكقورلىعىنا ءتانتى بولدىم. جۇردەك اۆتوكولىكپەن جۇرسەم, مۇنىڭ ءبارىن كورمەۋىم مۇمكىن ەدى, – دەپ تەبىرەندى العاشقى جورىعى تۋرالى راببىم بوراشەۆ.
ال بيىلعى كورىسۋ كۇنى قارساڭىندا بەينەۋدەن تاجەنگە, ودان وتپانتاۋعا دەيىن جول ءجۇرىپتى. شارتاراپتى شارلاعان قاۋىپتى ىندەتتىڭ تارالۋى ساپارىن توقتاتۋعا اسەر ەتتى. بىراق ارادا ايلار وتكەندە ويعا العان ماقساتىن ىسكە اسىرۋعا قايتا كىرىستى.
– بۇل جولعى ساپارىمدى ساي-وتەس ستانساسىنان باستاۋدى ءجون كوردىم. مۇنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. اكەم – تەمىرجولشى بولعان ادام. جۇمىس بابىمەن ساي-وتەستە دە, №10 بەكەتتە دە تۇردى. بالالىق شاعىم وتكەن اۋىلدار ىستىق قوي. ءالى كۇنگە ساعىنىپ جۇرەمىن, – دەيدى شىبىقتى ات قىلىپ ءمىنىپ, الاڭسىز ويناعان بالداۋرەن كۇندەرىن ەسكە الىپ, ءبىر ءسات ءۇنسىز قالعان راببىم بوراشەۆ.
بۇدان سوڭ العاشقى توقتاعان نۇكتەسى – №11 بەكەت. ودان ءارى توبىقتى اتالاتىن جەردەگى بەكەت اتانىڭ ءتورتىنشى مەشىتىنە ماڭداي تىرەدى. مەشىت قايتا جاڭعىرتىلىپ, جارىق, تابيعي گاز جەلىلەرى تارتىلدى. سۋ دا بار.
– جول بويىندا ءارى باتىر, ءارى بي بەردالىنىڭ تامىنا دا توقتادىم. ەل ىشىندە ەرەكشە تانىلعان دارىن يەسى سۇگىر جىراۋدىڭ تۋعان مەكەنى – وگىز-ورەۋىلدى دە كوردىم. ونىڭ اكەسى بەگەندىك – ەكى رەت مەككەگە قاجىلىققا بارعان ادام, – دەيدى ءوزى توقتاعان جەرلەردىڭ تاريحىنان سىر اقتارعان جولاۋشى. – قازىر مۇندا ءتورت-بەس وتباسى مال باعىپ وتىر. ال قىزىلسۋ اۋىلىندا ورازماعانبەت احۋننىڭ كىندىك قانى تامعان عوي. ونىڭ اكەسى دە, ءوزى دە احۋن اتانعان. كەيىن گەولوگيا سالاسىندا جۇمىس ىستەپ, «حالىق جاۋى» اتانىپتى. يران جەرىنە جاسىرىنۋىنا تۋرا كەلىپتى. الايدا تىڭشىلار ونى الداپ-ارباپ, قولعا ءتۇسىرىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىپ جىبەرگەن. ەلدەن كەتەرىندە قۇندى كىتاپتاردى ۇڭگىرگە جاسىرىپ ۇلگەرىپتى. ەلۋدەن استام كىتابى تابىلعاننان سوڭ ماڭعىستاۋ وڭىرىندە مۇناي بۇرقاعىنىڭ تىعىنى اعىتىلدى دەگەن اڭگىمە بار. شوپان اتا قورىمىنىڭ دا شەجىرەلى تاريحى تىم تەرەڭدە جاتىر.
مىنە, ءۇستىرت سىلەمىندەگى وعلاندىعا جەتكەنگە دەيىن بىرنەشە كيەلى مەكەنگە توقتاپ, ەلدىڭ, جەردىڭ تاريحىنان سىر شەرتەتىن وسىنداي قۇندى دەرەكتەردى كوڭىلىنە تاعى ءبىر رەت ءتۇيدى. بەكەت اتا ماڭگىلىك تىنىستاعان كيەلى مەكەننەن اقمەشىتكە دەيىنگى ساپارىندا جارى ايزادا مەن ءىنىسىنىڭ بالاسى كولىكپەن ەرە شىعىپتى.
– وتباسىم بۇل جولى مەنى جالعىز جىبەرگىسى كەلمەدى. جاسىمنىڭ ۇلكەيگەنىن العا تارتتى. بىراق ولار مەنىڭ ساپارىما كەدەرگى كەلتىرگەن جوق. العا وزىپ كەتىپ, جولدان كۇتىپ الدى. قان قىسىمىمدى ولشەپ, جۇرەگىمنىڭ سوعىسىن تىڭداپ, اس-سۋىمدى ازىرلەپ وتىردى, – دەپ كۇلەدى ول.
ەندى جاپان دالامەن جالعىز جورتىپ جۇرگەن جولاۋشى شىعىس وڭىرىنە ساپارلاۋدى ويلاستىرىپ وتىر. ستۋدەنتتىك جىلدارى وتكەن وسكەمەن قالاسىنا بارعىسى كەلەدى. كەزىندە وسىنداعى جول قۇرىلىسى ينستيتۋتىنىڭ ارحيتەكتۋرا فاكۋلتەتىندە جوعارى ءبىلىم العان. قازىر ماڭعىستاۋ وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە مۇنايلى تۇبەكتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وركەندەۋىنە ۇلەسىن قوسىپ ءجۇر.
– ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كيەلى مەكەن دە, قاستەر تۇتاتىن تاريحي قالالار دا, وڭىرلەر دە كوپ. سونىڭ ءبىرى – الاش تۋى تىگىلگەن سەمەي قالاسى. ادامزاتتىڭ ۇلى ويشىلى ابايدىڭ, شاكارىم مەن مۇحتاردىڭ, وزگە دە تاريحي تۇلعالاردىڭ كىندىك قانى تامعان وڭىرلەر مەن قالالارعا ۆەلوسيپەدپەن بارۋدى كوزدەدىم. ءدال قازىر قاشان جولعا شىعارىمدى ايتا المايمىن. بىراق بۇل ماقساتىمنىڭ ورىندالارىنا سەنەمىن, – دەيدى الىس جولعا كوز تىككەن راببىم بوراشەۆ.
جورتقاندا جولىڭىز بولسىن, جولاۋشى!
اتىراۋ وبلىسى,
جىلىوي اۋدانى
