كەيىن كەلە سونىڭ سالقىنى ايىقپاس دەرت, سوزىلمالى سىرقاتقا اينالىپ, قاعىنان جەرىگەن قۇلانداي جاۋھاردان قىمبات, سارى التىننان سالماقتى ءوز سوزدەرىمىزدى ءوزىمىز قولدان ارزانداتىپ, ءتىپتى ايتۋعا ارلاناتىنداي حالگە جەتتىك. ايتالىق, ءۇت دەگەن ءسوزدى ايتساڭ ۇركە قارايتىندار تابىلا باستايدى. جالپى اتاسى بالاسىن تۇسىنبەيتىن جاھاندانعان الماعايىپ زاماندا قۇربان بولعان بۇنداي ساۋلەلى سوزدەردىڭ قاتارى قيساپسىز. بۇگىن ۇنەمى قولدانىلا بەرمەيتىن ءۇتتى ادەيى ايتۋىمىزعا بىرنەشە سەبەپ بولدى. نەگىزى ءۇت ءسوزىنىڭ تۇبىنە ۇڭىلسەك ۇلتقا جاناشىر جارىق ساۋلە بارىن كورۋ قيىن ەمەس. بۇل ءۇت جاي عانا جابىقتان تۇسكەن قاراپايىم كۇن كوزى ەمەس, يا بولماسا اينالاعا شۋاق اكەلگەن امال ايىنداي كوكتەمنىڭ تۇڭعىش حابارشىسى دا ەمەس, بۇل – ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدى قاراڭعى قاپاستان, ءتۇبى جوق تەرەڭ تۇنەكتەن الىپ شىعار جارىق شۇعىلا سياقتى تەمىرقازىق ءسوز.
وسىدان ون-ون بەس جىل بۇرىن ءانشى, ونەرتانۋشى ەرلان تولەۋتاي قاراعاندى قالاسىنداعى وبلىستىق تەلەارنادان ء«ۇت» دەگەن اۆتورلىق باعدارلاما جۇرگىزدى. ەڭ وكىنىشتىسى, بۇل حاباردىڭ تۇپكى مۇراتىن ۇقپاق تۇگىلى ونىڭ اتاۋىنداعى تاڭسىقتاۋ ءسوزدىڭ ماعىناسىن سول حابار جابىلىپ قالعانشا تۇسىنبەي وتكەندەر بولدى. وعان البەتتە ءبىرىنشى كىنالى – سانامىزدى سارى سۋ قىلعان سوتسياليستىك جۇيە. ەكىنشىدەن, ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ءوزىمىزدىڭ ءتول تاريحىمىز بەن اتا-داستۇرىمىزدەن جەرىگەن, ءتۇرى قازاق, ءتىلى ورىس قالىڭ توپ. تاۋەلسىزدىكتى ەندى الىپ جاتقان ەلەڭ-الاڭدا وعان قارسى تۇرار قازاق زيالىلارىنىڭ قاۋقارى اسا كۇشتى بولمادى. بويىمىزدى ابدەن دەندەپ العان الگى ىزعار بۋىن-بۋىنىمىزدى سىرقىراتىپ, ءتىپتى وتىرىپ-تۇرۋىمىزدىڭ ءوزى مۇڭعا اينالدى. ىزعار ىقپاعان سايىن ەل بولۋعا بەكىنگەن ىنتا-جىگەر جاسىدى. ەڭ سوراقىسى, سانامىزعا ءۇت تۇسىرمەيتىن سول ۇسكىرىكتىڭ ەكپىنى ءالى دە باسىلعان ەمەس.
بىلايشا ايتساق ءۇت دەگەنىمىز – قازاقتىڭ زيالى قاۋىمى, ۇلتقا جاناشىر ۇركەردەي از توبى. ولاردىڭ ساڭىلاۋدان تۇسىرگەن جارىعىن سەزىنەر سەڭ الايدا كورىنبەيدى. ءۇت دەگەنىمىز – قازاقتىڭ نازىك ءتىلى. اداسقان ۇلتتى جاقتاۋدان تۇسكەن جارىقتار تىعىرىقتان شىعارار دەپ سەنەمىز. بىراق...
بۇل ءسوزدى كوپ جۇرتتان سۇراساڭ ءومىرى ەستىمەگەن وزگە ءسوز سياقتى وزىڭە قارايدى. جالپى ايتپاعىمىز بۇل ءسوزدىڭ ءمانىن اشۋ دەمەسەك تە ايرىقشا سوزگە از-ماز اقپارات قوسا كەتكەنىمىز دۇرىس. ءۇتتىڭ اي اتاۋى ەكەنىن, جابىقتان تۇسكەن جارىق ساۋلە ەكەنىن كوزى قاراقتى جۇرت جاقسى ءبىلۋى كەرەك. ەتنوگراف, جازۋشى كامەل جۇنىستەگى ءبىر سوزىندە بۇل اتاۋدىڭ ماعىناسىن جان-جاقتى جاقسى ءتۇسىندىرىپ كەلىپ: ء«ۇت كىردى – قۇت كىردى» دەيدى قازاق. سونداعى ءۇتى نە؟ وسى ايدا جابىقتان, تۇڭلىكتەن, تەرەزەدەن تۇسەتىن كۇن ساۋلەسىندە اپپاق توزاڭ ءتارىزدى ۇشقىن جۇرەدى. سول ساۋلەدەگى ۇشقىندى حالىق ءۇت دەيدى. بۇل تەك وسى ايدا عانا بولاتىن قۇبىلىس. وسى ايدا اسپان الەمىندە كورىنىس بەرەتىن بالىقتار اتتى شوق جۇلدىز دا تاپ وسىنداي تىزبەك, ەندەشە ءبىز ايتىپ وتىرعان ء«ۇت» جات جۇرتتىق ەمەس, تاپ قازاقتىڭ ءۇتى. اقتى ءسۇت دەسە, اق توزاڭدى ء«ۇت» دەگەن», دەيدى.
تاعى ءبىر دەرەكتەردە ءۇت نەمەسە حۇت (اقپان) ايىندا كورىنەتىن شوقجۇلدىز دەپ جازىلادى.
ءۇت سياقتى جارىق كەشەگى الاش زيالىلارى دەر ەدىك. جانى قاماۋدا, مالى تالاۋدا ءجابىر كورگەن قازاققا ساۋلە بولىپ جاعىلعان جاسىل شىراق جاقاڭدار مەن اقاڭدار ەدى.
الايدا سول ساۋلەنى كولەگەيلەگەن كەڭەس وكىمەتى كوپ ىرىسىمىزدان ايىرىپ, كەدەيلىك پەن كورسوقىرلىققا كوگەندەدى. ۇتكە ۇمتىلعان ۇمىتتەردى تار بۇعاۋ تەمىر تورلارعا توعىتتى. ۇتكە قول سوزعان ۇلتتىڭ جابىرقاۋ جانىن قارى قالىڭ, ايازى قاقاعان يت جەكەندەرگە ايدادى.
جەلتوقساندا بۇعاۋدى سىپىرىپ بوستاندىققا ۇمتىلعان قازاق جاستارىنىڭ ءورشىل رۋحى دا ءۇت ەدى. ۇكىدەي ۇلبىرەگەن سول ۇتكە دە ساياساتتىڭ سويىلى سىلتەلدى.
ۇتكە ۇرەيلەنە قارايتىن توپتىڭ پيعىلى ءالى قاۋىپتى.
