– ءالي ابدىكارىم ۇلى, جىلدار جىلجىعان سايىن ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشقان ەلدى مەكەندەردىڭ قادىرى قاشىپ, بەرەكەسى كەتىپ بارا جاتقان سىڭايلى. سەنات دەپۋتاتى, اۋىل ادامدارىنىڭ ءۇنىن جەتكىزىپ, داۋىسىن ەستىرتەتىن پارتيا توراعاسى رەتىندە بيىك مىنبەردە قانداي ماسەلەلەردى كوتەرىپ كەلەسىز؟ اڭگىمەمىزدى وسىدان باستاساق.
– ەلىمىزدىڭ تىرەگى اۋىل ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. بۇگىندە بۇل سالانىڭ ماسەلەسىمەن, شەشۋىن تاپپاعان پروبلەمالارىمەن «اۋىل» پارتياسى جاقسى تانىس. جالپى, سەناتورلىق قىزمەتىم مەن پارتيا توراعاسى رەتىندەگى مىندەتتەرىمدى ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ قارامايمىن. دەپۋتاتتىق مانداتتىڭ قۇزىرەتى اياسىندا ەل ازاماتتارىنىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىن نازاردان تىس قالدىرماۋعا تىرىسامىز. وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتىنا 34 دەپۋتاتتىق ساۋال جولداندى. ساۋالداردىڭ باسىم بولىگى اۋىل جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ماسەلەلەرىنە ارنالعان. ەلىمىزدىڭ قاي وڭىرىندە وسى سالاعا قاتىستى ماسەلە تۋىنداپ جاتسا, ءۇنىمىزدى قوسىپ, ءتۇيىنىن شەشۋگە اتسالىسامىز. ەلدى مەكەندەردىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەلەرىنە, اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ سورلانۋىنا, اۋىز سۋ مەن اعىن سۋدىڭ لاستانۋىنا, جايىلىم مەن اگروونەركاسىپتى قارجىلاندىرۋعا بايلانىستى جانە باسقا دا كوپتەگەن ماسەلەلەردى ۇكىمەت باسشىسىنا جەتكىزىپ, وڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتتىك. وڭىرلەردەگى ءماسليحاتتاردا 38 دەپۋتاتىمىز بار. جەرگىلىكتى جەرلەردەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردىڭ شەشىمىنە ولار دا بەلسەنە اتسالىسادى. «قازاقستاننىڭ فەرمەرلەر قاۋىمداستىعى», «اۋىلشارۋاشىلىق كەشەنى قاۋىمداستىقتارىنىڭ اليانسى» سياقتى بىرلەستىكتەرمەن مەموراندۋم جاساسىپ, جاڭا باستامالاردى قولعا الۋدامىز. نەگىزگى نيەتىمىز – اۋىلدىڭ دامۋىنا مۇددەلى توپتاردىڭ كۇش بىرىكتىرىپ, ورتاق مۇددە جولىندا جۇدىرىقتاي جۇمىلا جۇمىس ىستەۋلەرىنە جاعداي جاساۋ.
– اۋىل تۇرعىندارىن الاڭداتاتىن كوپ ماسەلەنىڭ ءبىرى – ساپالى مەديتسينالىق كومەكتىڭ جوقتىعى. ماسەلەن, ەلىمىزدە امبۋلاتوريالىق پۋنكتتەرى, جەدەل جاردەم كولىكتەرى, ءدارىحانالارى جوق اۋىلدار بار. مۇنى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى الەكسەي تسوي دا مويىنداپ وتىر. ءسىز باسشىلىق ەتەتىن پارتيا وسى ماسەلەلەردى كۇن تارتىبىنە قويا الدى ما؟
– پاندەميا كەزەڭى ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ ولقى تۇستارىن انىقتاپ بەردى. اسىرەسە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ ەپيدەميالىق جاعدايعا دايار ەمەس ەكەندىگى انىق بايقالدى. كەيىنگى ءبىر ايدىڭ ىشىندە «اۋىل» پارتياسىنىڭ بەلسەندىلەرى, ۆولونتەرلەرى 200-دەن استام ەلدى مەكەندى ارالاپ, ونداعى امبۋلاتوريالار مەن فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكتتەردىڭ, اۋرۋحانالاردىڭ جاي-كۇيىمەن تانىستى. وكىنىشكە قاراي اۋىلداعى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ پروبلەمالارى شاش ەتەكتەن. ماسەلەن, 3-4 اۋىلعا ءبىر عانا فەلدشەر قىزمەت كورسەتەتىن وڭىرلەر كەزدەسەدى. ونىڭ وزىندە ءتيىستى اۋىلداردى ارالاپ شىعاتىن كولىگى جوق. تۇرعىندار سانى 2-3 مىڭنان اساتىن اۋىلداردا جالعىز فەلدشەر جۇمىس ىستەپ وتىرعانىن دا بايقادىق.
بۇگىندە اتالعان ماسەلەنى شەشۋگە باعىتتالعان بىرنەشە جوسپارىمىز بار. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى زاماناۋي مەديتسينالىق قۇرىلعىلارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءتيىستى مينيسترلىكتەرگە ۇسىنىستار جاساۋ. ارينە, بارلىق اۋىلدى ءبىر ساتتە ساپالى ءارى قىمبات قۇرىلعىلارمەن قامتي سالۋ قولدان كەلمەيتىنى انىق. دەگەنمەن, مۇنى شەشۋدىڭ ءبىر جولى – ءىرى اۋىلداردا ورتالىقتاندىرىلعان مەديتسينالىق ورتالىقتار اشىپ, ولاردىڭ جالعىز وزىنە عانا ەمەس, سونداي-اق كورشىلەس اۋىلدارعا, اۋداندارعا قاتار قىزمەت كورسەتۋىن قامتاماسىز ەتۋ. مۇنداي تاجىريبە ەلىمىزدىڭ بىرقاتار وڭىرىندە ەنگىزىلىپ تە جاتىر. مىسالى, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا وسىنداي ماسەلەنى شەشۋدىڭ وڭتايلى جولدارى جاقسى ناتيجە بەرىپ كەلەدى. اتاپ ايتساق, اتالعان وڭىردەگى ءىرى اۋىلدار مەن اۋدان ورتالىقتارىندا ينسۋلتتىك, «انا مەن بالا», كارديولوگيالىق, وڭالتۋ ورتالىقتارى اشىلىپ, ولار وزدەرىنە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كورشى اۋىلدار مەن اۋداندارعا دا قاتار قىزمەت كورسەتۋدە. ياعني اۋىل تۇرعىندارى بۇرىنعىداي سابىلىپ بىرنەشە جۇزدەگەن شاقىرىم قاشىقتىقتاعى وبلىس ورتالىعىنا نەمەسە ءىرى قالالارعا اعىلماي-اق, ساپالى مەديتسينالىق كومەكتى كورشى اۋىلدان نەمەسە اۋداننان الا الاتىن بولدى.
جالپى, ەپيدەميالىق زاڭدىلىقتار بويىنشا اۋىلدا ىندەتتىڭ تارالۋى از بولۋى ءتيىس. ويتكەنى وندا حالىقتىڭ شوعىرلانۋ تىعىزدىعى قالاداعىداي ءجيى ەمەس. مىڭداعان ادام تۇراتىن كوپ قاباتتى ۇيلەر مەن ءىرى نىساندار جوق. ەندەشە, اۋىلداردا كوۆيدتىڭ تارالۋىنا نە سەبەپ؟.. ارينە, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر ىندەتتىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىن دۇرىس ۇيىمداستىرعانى ءجون. اۋىل حالقى وتە ۇيىمشىل. ناقتى باستاماشىل باسشى مەن باعىت بەرەتىن بىلىكتى مامان بولسا, ءوز يگىلىكتەرى ءۇشىن ەشتەڭەدەن تارتىنىپ قالمايدى. ايتپاعىم, اۋىل اكىمدەرى قانداي ىستە بولسىن جوعارىدان نۇسقاۋ كۇتىپ, قول قۋسىرىپ وتىرا بەرمەي, بار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ىسكە كىرىسۋلەرى كەرەك. تاعى ءبىر بايقاعانىمىز, تۇرعىندارى ءىرى ءوندىرىس ورىندارىندا ۆاحتالىق ادىسپەن جۇمىس ىستەيتىن اۋىلداردا ىندەت كوبىرەك تارالعان. سوندىقتان دا ءىرى كەن ورىندارى مەن وندىرىستەردەگى سانيتارلىق باقىلاۋ مەن پروفيلاكتيكالىق شارالاردى دا كۇشەيتكەن ابزال.
شىنى كەرەك, اۋىلداعى اعايىندار ىندەتتىڭ ءبىرىنشى تولقىنى كەزىندە شاراسىزدىقتان ەم-دومىن ۇيدە قابىلدادى. مۇنداي جاعدايعا جول بەرۋگە بولمايدى. «اۋىل» پارتياسى پاندەميا جاعدايىندا اۋىلدارداعى مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ساپاسىنا جۇرگىزگەن مونيتورينگتىك شارالاردىڭ نەگىزىندە ۇكىمەتكە حات جولدادىق.
– قازاقستاندا اۋىل تۇرعىندارى جاپپاي كوشىپ جاتىر دەۋگە بولادى. وتكەن جىلدىڭ وزىندە «التىن بەسىكتى» قالانىڭ قىم-قۋات تىرشىلىگىنە ايىرباستاعان وتانداستارىمىزدىڭ سانى جارتى ميلليونعا جەتىپتى. اۋىلعا حالىقتى قالاي تۇراقتاندىرۋعا بولادى؟
– ۋربانيزاتسيا ءححى عاسىردا الەمدىك ۇردىسكە اينالدى. اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر قۇلدىراي بەرسە, ۋربانيزاتسيانىڭ الدىن الۋ قيىنعا سوعادى. سوندىقتان دا ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىلداردىڭ الەۋمەتتىك, شارۋاشىلىق ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ شارت.
ەل تۇرعىندارىنىڭ 53,3%-ىنىڭ ۋربانيزاتسيالانۋى ماقتانارلىق جايت ەمەس. سول سەبەپتى, اۋىل-ايماق تۇرعىندارىن تۇرعىلىقتى جەرلەرىندە ۇستايتىن جاعداي جاسالۋى ءتيىس. ول ءۇشىن ەڭ دۇرىسى, اۋىل حالقىنىڭ قولىندا بار شارۋاشىلىعىمەن ناپاقا تابۋىنا جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. ارينە, ۇيىمداستىرىلعان ءتۇرلى اگروقۇرىلىمدارعا جاعداي جاساعان ءجون. ولار ءتۇرلى جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەر, شارۋا قوجالىقتارى. بىراق ولار دا جۇمىس ورىندارىن بەرىپ ۇنەمى ۇلعايا بەرەتىن زات ەمەس. ولار اۋىلداعى 4 ملن ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىققا جۇمىس بەرۋگە قاۋقارسىز. سول سەبەپتى اۋىل حالقىنا ءوزىنىڭ جەكە شارۋاشىلىعى ارقىلى ناپاقا تابۋعا جاعداي جاساۋىمىز قاجەت.
بۇگىنگى كۇنى اۋىلداعى ءار ازاماتتىڭ قورا-قوپسىسى, مالى, باقشاسى بار. ولار جىل ون ەكى اي ءوز ونىمدەرىن شىعارىپ وتىر. ستاتيستيكالىق دەرەكتەردىڭ ءوزى-اق بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدە وندىرىلەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىنىڭ تەڭ جارتىسىنان استامىن جەكە شارۋاشىلىقتاردىڭ وندىرەتىنىن كورسەتۋدە. سول سەبەپتى, ولارعا ءوز ونىمدەرىن ءادىل باعاعا ساتۋ ارقىلى كۇن كورۋلەرىنە جاعداي جاساعان ءجون. ول ءۇشىن تۇتىنۋ-سەرۆيستىك كووپەراتيۆتەر قۇرۋ قاجەت. ولار اۋىل حالقىنىڭ ونىمدەرىن ءادىل باعاعا ساتىپ الىپ, باسقا جاقتا ساتۋى كەرەك. سول كەزدە اۋىل حالقى قالالىق جەرلەرگە كوشپەيتىن بولادى. بولاشاعى بار اۋىلداردى ىرىكتەپ الىپ, سولاردا الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋدى, تۇرعىن ۇيلەر مەن جولدار سالۋدى, كوممۋنيكاتسيالار جۇرگىزۋدى قاراستىراتىن «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى ءالى دە جەتىلدىرە ءتۇسۋدى تالاپ ەتەدى. اۋىل حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ارنالعان جوبا ءسوز جۇزىندە قالماي, ناقتى جۇمىستاردى اتقارۋى ءتيىس.
– ۇكىمەت تاراپىنان اۋىلدى, اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە ارنالعان الۋان ءتۇرلى باعدارلاما بار. باعدارلاما اياسىندا قىرۋار قارجى ءبولىنىپ تە وتىر. الايدا قازىنادان بولىنگەن قارجى قانشالىقتى ماقساتتى تۇردە جۇمسالادى؟ جۇمسالعان كۇندە ناتيجەسى قانداي؟
– جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىنىڭ ولقى تۇستارى كوپ. «اۋىل» پارتياسىنىڭ مۇشەلەرى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك, بۇل باعدارلاما «ەڭبەك», «نۇرلى جەر», «نۇرلى جول» سياقتى باعدارلامالارمەن ۇيلەستىرىلمەگەن ءارى جان-جاقتى جۇيەلى ويلاستىرىلماي جاسالعان قۇجات دەۋگە بولادى. جوباعا ەنگىزىلگەن تىرەك اۋىلدارىن ىرىكتەۋ ءپرينتسيپى تۇسىنىكسىز, قانداي كريتەريلەرمەن تاڭداپ العاندىعى بەلگىسىز. سول سەبەپتى 3561 ەلدى مەكەندى قۇرايتىن تىزىمنەن شالعايداعى اۋىلدار تىس قالعان. ءبىز بۇل جوبانى قايتا قاراۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز.
اوك-ءتى دامىتۋعا 2019 جىلى 448 ملرد تەڭگە قارجى بولىنسە, سونىڭ 1,6 ملرد تەڭگەسى اۋىل تۇرعىندارىن تۇراقتى جۇمىسپەن قامتيتىن 22 جوباعا عانا جۇمسالعان. اگرارلىق باعىت بويىنشا گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-ماقساتتى قارجىلاندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن ءبىز قولدايتىن بولامىز. قازىر مەملەكەت تاراپىنان اوك-ءتىڭ تۇراقتى دامۋى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە بولىنەتىن قارجىنى ۇلعايتۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز.
– بۇگىندە قالا تۇرعىندارىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى تابىسى 66 207 تەڭگەنى قۇراسا, اۋىلدا بۇل كورسەتكىش نەبارى 35 349 تەڭگەنى قۇرايدى. ماسەلەن, تابىسى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن از قامتىلعان وتباسىلار سانى اۋىلدىق جەرلەردە 6,6%-عا جەتىپتى. قالا تۇرعىندارىمەن سالىستىرعاندا بۇل ەكى جارىم ەسە كوپ كورىنەدى. سىزدىڭشە وسى ماسەلەنى قالاي شەشۋگە بولادى؟
– «اۋىل» پارتياسىنىڭ جۇرگىزگەن ستاتيستيكاسىنا سايكەس, اۋىلداعى وتباسىلاردىڭ ىشىندە ءار بەسىنشى ايەل تابىسكەر ەكەن. سونداي-اق اۋىلدا تۇراتىن وتباسىلاردىڭ 10 پايىزى ايەلدەر الاتىن جاردەماقى مەن زەينەتاقى قاراجاتىنا كۇن كورىپ وتىر.
قازاقستاندا كوپبالالى وتباسىلاردى الەۋمەتتىك قولداۋداعى جاعداي تۇبەگەيلى وزگەرىستەردى تالاپ ەتەدى. قازىرگى قولدانىستاعى انا مەن بالانى الەۋمەتتىك قولداۋ جۇيەسىندە قايشىلىقتار بار. مەملەكەت تاراپىنان بالانى تۋعاننان باستاپ 18 جاسقا تولعانعا دەيىن الەۋمەتتىك قولداۋ ستاندارتىنا كەپىلدىك بەرىلىپ, ونى ايقىنداۋعا ءتيىس. ياعني تولەمدەر وتباسىنىڭ تابىسىنا, بالالار سانىن راستاۋسىز جاپپاي بارلىق بالاعا تولەنۋى كەرەك. مىسالى, قازىر اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتى 766 مىڭ ادام الادى. ولاردىڭ 492 مىڭى بالالار. ال ااك-ءتىڭ ورتاشا مولشەرى 7,3 مىڭ تەڭگەدەن ءسال عانا اسادى. كوپبالالى وتباسىلاردىڭ كەدەيلىگى تۋرالى اقپارات وسى ستاتيستيكامەن-اق راستالىپ تۇر. سونىمەن قاتار وتباسىنىڭ اكەسى اليمەنت تولەۋدەن جالتارعان نەمەسە كاسىبي بىلىكتىلىگىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى جۇمىسقا ورنالاسا المايتىن وتباسىلار كەدەيلىك شەگىندە قالادى. ال اناسى بولسا, جۇمىسقا شىعۋ كەرەك نەمەسە مەملەكەتتەن ەڭ از ااك الىپ ۇيدە وتىرۋى ءتيىس. مۇنى انالار ءۇشىن الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك دەپ بىلەمىز.
ايەلدەر ءۇشىن جوعارى اقى تولەنەتىن جۇمىس ورىندارىنىڭ بولماۋى, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ جانە مەكتەپ جاسىنداعى بالالار ءۇشىن اقىلى قوسىمشا ءبىلىم الۋدىڭ قولجەتىمسىزدىگى قازىرگى كەزدە ۇلكەن الەۋمەتتىك ماسەلەگە اينالعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, انا مەن بالانى قولداۋ ساياساتىندا ءتۇيىنى شەشىلمەگەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەر بارشىلىق. «بالالار – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز» دەيمىز, ال ەگەر ءبىز قازىر الەۋمەتتىك كومەكتى كەدەيلىك شەگىنىڭ 70% شەگىندە تولەي وتىرىپ, تاربيەلەيتىن بولساق, وندا بولاشاقتا ولاردان وتانسۇيگىشتىكتى كۇتۋگە, «ەلگە قىزمەت ەت» دەپ تالاپ قويۋعا مورالدىق قۇقىعىمىز جوق.
– اۋىلدىڭ جولىن, ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ دا كۇن تارتىبىندە تۇر. پاندەميا جاعدايىندا جىعىلعاننىڭ ۇستىنە جۇدىرىق بولىپ, بۇل ماسەلەلەرگە ينتەرنەت تارتۋ قاجەتتىلىگى قوسىلدى. وسى ماسەلەلەردى شەشۋگە قاتىستى پارتيا قانداي دا ءبىر باستامالاردى قولعا الىپ جاتىر ما؟
– پاندەميا تسيفرلاندىرۋ سالاسىندا كەمشىلىكتەردىڭ كوپ ەكەندىگىن كورسەتتى. اسىرەسە ءبىلىم سالاسى قاشىقتان وقىتۋعا كوشكەن ساتتەن باستاپ ينتەرنەت ماسەلەسى تۋىندادى. ينتەرنەتتىڭ كەيبىر اۋىلداردا مۇلدەم جوق ەكەندىگى ايقىندالدى. ونلاين وقىتۋ ءۇشىن بىرىڭعاي پلاتفورمانىڭ بولماۋى, سايتتاردىڭ ءالسىز جۇمىسى, سونىمەن قاتار كەڭ جولاقتى ينتەرنەتپەن بارلىق اۋىلدار قامتىلماعانى, ينتەرنەت بولسا دا, ونىڭ ساپاسى مەن جىلدامدىعى قاناعاتتاندىرمايتىندىعى بەلگىلى.
ال اۋىل-ايماقتىڭ ينتەرنەت جەلىسىمەن قامتىلۋى بولەك اڭگىمە. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە ينتەرنەت جىلدامدىعىنىڭ وتە ءالسىز بولۋى, ەكىنشىدەن, شالعاي اۋىلدارعا كابەل تارتۋدا پروۆايدەر كومپانيالاردىڭ ونى شىعىن كورۋىندە. اۋىل-ايماققا ۇيالى بايلانىستىڭ سىمسىز ينتەرنەتىن عانا جەتكىزىپ ۇيرەنگەن مونوپوليست كومپانيالار وپتيكالىق-تالشىقتى كابەلدەر تارتۋدى تىم قىمبات ءارى شىعىنى كوپ شارۋا دەپ ەسەپتەيدى. وزدەرىنىڭ باس پايداسىن عانا ويلاعان وسىنداي كومپانيالاردىڭ كەسىرىنەن قاراپايىم حالىق زارداپ شەگىپ وتىر. بۇل ماسەلە وسى ۋاقىتقا دەيىن بىلىنبەس تە ەدى. بىراق كوروناۆيرۋستىق پاندەميا بار شىندىقتىڭ بەتىن اشتى. قاشىقتان وقىتۋدا اۋىل-ايماقتىڭ ينتەرنەتى تۇككە تاتىماي قالدى. وسى رەتتە ەلىمىزدىڭ بايلانىس نارىعىنا باسقا كومپانيالاردى ەنگىزۋ ءتيىمدى دەپ ويلايمىن. بۇل مونوپوليست كومپانيالار اراسىنداعى كەلىسىم مەن ءوزارا ايماقتاردى ءبولىسىپ الۋ جوسپارلارىن بۇزىپ, ساپالى ينتەرنەتتىڭ ەل تۇرعىندارىنا قولجەتىمدى باعادا بەرىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. باسەكەلەستىك بولعان جەردە عانا بۇل ماسەلە شەشىلەدى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا كوپتەگەن اۋىل ينتەرنەتپەن قامتىلماعان. ەڭ الدىمەن, وسى ماسەلەگە بايلانىستى وقۋشىلار زارداپ شەگۋدە. سونداي-اق ەلدىڭ كەنتتەرى مەن اۋىلدارىنداعى ۇيالى بايلانىستىڭ ساپاسى ءالى دە وتكىر كۇيىندە تۇر.
– «ەل تىرەگى – ەڭبەك ادامى» دەيمىز. الايدا ءونىم ءوندىرىپ, ەلدى اسىراپ وتىرعان ەڭبەك ادامدارى – شارۋالار دا شالقىپ وتىرماعانى بەلگىلى. قاشانعى ولار سۋبسيديا, نەسيە, ديزەل وتىنىن سۇراپ ۇكىمەتكە الاقان جايادى. ءبارى كەرىسىنشە بولۋى كەرەك ەمەس پە ەدى؟
– وتاندىق اگروونەركاسىپتىك كەشەن شامامەن 17 مىڭ زاڭدى تۇلعادان, 200 مىڭنان استام شارۋا قوجالىعى جانە 1,7 ملن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتان قۇرالادى. سوڭعىلارى بارلىق ءونىمنىڭ جارتىسىنان كوبىن وندىرەدى: مال شارۋاشىلىعىندا – 72%, كوكونىس شارۋاشىلىعىندا – 90%, ءسۇت وندىرىسىندە – 80%. وسىعان قاراماستان, كوپتەگەن جىل بويى جەكە شارۋاشىلىقتار مەملەكەتتىك قولداۋدان تىس قالىپ كەلەدى. قازىرگى كۇنى اۋىلداردا شامامەن 8 ملن ادام نەمەسە حالىقتىڭ 42%-ى تۇرادى. سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى بۇل جاي عانا ەكونوميكا سالاسى ەمەس, ول الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالا, ءومىر سالتى. ونىڭ وزەگى شارۋالارعا جاقسى تابىس تابۋعا جانە اۋىلداعى ءومىرىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كۇشتى كووپەراتيۆتەر بولۋى كەرەك.
«اۋىل» پارتياسىنىڭ وكىلدەرى جەر-جەرلەردە فەرمەرلەر مەن جەكە شارۋا قوجالىقتارىنا كووپەراتسيا قۇرۋ, ونى دامىتۋ مەن ارتىقشىلىعى تۋرالى كەڭەس ايتىپ, سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىپ كەلەدى. دامىعان ەلدەردە, مىسالى يزرايل, جاپونيا ەلدەرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى وسى كووپەراتسيا ارقىلى دامىپ وتىرعانى بەلگىلى. كووپەراتسيانىڭ باستى مىندەتى اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن وندىرۋشىلەرگە كومەك كورسەتۋ. ول قانداي كومەك؟ مىسالى, اۋىلداعى شاعىن قوجالىقتار, جەكە كاسىپكەرلەر, جشس-لار ەت, ءسۇت, جۇمىرتقا, كوكەنىس, تاعى باسقا ءونىم تۇرلەرىن وندىرەدى, بىراق وتكىزۋ جولدارى تۇراقتى ەمەس. وسى جەردە كووپەراتسيا كومەككە كەلۋى ءتيىس. ياعني قوجالىق ءونىم وندىرۋمەن, ال وتكىزۋمەن كووپەراتسيا اينالىسادى. كووپەراتسيالاردىڭ دامۋى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا, ال قالا تۇرعىندارىنىڭ ەكولوگيالىق تازا ءونىم تۇتىنۋلارىنا مۇمكىندىك جاسايدى. كەلەسى قادام – بۇگىندە بيزنەسكە اينالعان مالعا قىستىق ازىق دايىنداۋ. ءبىر توننا ءشوپتىڭ وزىندىك قۇنى – 7-8 مىڭ تەڭگە, شابىندىق بارىسىندا ول 20 مىڭ, كۇزدە – 30 مىڭ, قىستا – 40 مىڭ تەڭگە, ال قىس قاتتى جىلدارى 50 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتەدى. شارۋالار ءشوپ ءۇشىن وزدەرىنىڭ از پايداسىن بەرۋگە ءماجبۇر.
ءار شارۋا قوجالىعى ءوزىنىڭ مالىنا, تەحنيكاسىنا, قارجىسىنا ءوزى مەنشىك يەسى بولىپ قالا بەرەدى. تەك ءونىم وتكىزۋدە, جەم-ءشوپ دايىنداۋدا نەمەسە ساتىپ الۋدا, جانار-جاعارماي ساتىپ الۋدا كووپەراتسيا كومەگىنە جۇگىنە الادى. مىسالى, جانار-جاعارمايدى ءار قوجالىق 1-2 توننالاپ جەكە-جەكە بولشەكتىك باعامەن ساتىپ العاننان گورى, ءبارى ءبىر كووپەراتسياعا بىرىگىپ كوتەرمە باعامەن ساتىپ العان ارزان جانە پايدالى بولادى. سول سياقتى تۇقىمدى, پەستيتسيدتەردى, شاعىن تەحنيكالاردى تاعى باسقا وندىرىسكە كەرەك زاتتاردى الۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. قازىرگى كۇنى شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ بانكتەردەن كرەديت الۋ مۇمكىن ەمەس, كرەديت الۋ ءۇشىن لايىقتى كەپىلزات بولۋى ءتيىس. العان كۇندە دە پايىزدىق ءوسىمى جوعارى. وسى جەردە دە شاعىن شارۋالارعا كومەككە كووپەراتسيا قول ۇشىن سوزا الادى. مىسالى, كووپەراتسيا قۇرامىنداعى ۇلكەن شارۋالار ارتىلعان قارجىسىن كووپەراتسياعا پايىزدىق وسىممەن بەرەدى, ال كووپەراتسيانىڭ شاعىن شارۋالارعا تومەن پايىزپەن كرەديت بەرۋ مۇمكىندىگى تۋادى.
– بۇگىندە ەلىمىزدە اۋىل حالقىنىڭ ۇلەسى 42 پايىزدى قۇرايدى. بۇل ۇلكەن كۇش. اۋىلدىڭ جايىن ايتقاندا «اۋىل» پارتياسىنىڭ قازىرگى قىزمەتىن اينالىپ وتە الماسپىز. پارتيانىڭ بۇگىنگى قىزمەتى مەن ساياسي الەۋەتى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– بۇگىندە «اۋىل» پارتياسى قايتادان قالىپتاسۋ كەزەڭىن اياقتاپ, پارتيامىزدىڭ ىرگەسى بەكىپ, قاناتى قاتايىپ, قاتارى تولىعىپ كەلەدى. «اۋىل» پارتياسى – وزىندىك تاجىريبەسى مەن تاريحى بار, جۇمىس جۇيەسى قالىپتاسقان, تانىمال ساياسي برەند. پارتيامىز قۇرىلىمدىق تۇرعىدان كۇشەيىپ, اياعىنا نىق تۇردى. بارلىق وڭىرلەر مەن اۋدان, ايماقتاردا پارتيانىڭ فيليالدارى مەن ۇيىمدارى تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. «اۋىل» پارتياسىنىڭ ايماقتاردا شىنايى بەدەلى بار. ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن الىنعان اقپاراتتارعا سۇيەنە وتىرىپ, مەن تۇرعىنداردىڭ ءبىزدىڭ پارتياعا دەگەن كوزقاراسى ودان سايىن جاقسارىپ, پارتيا مۇشەلەرىنە دەگەن سەنىمنىڭ ارتقاندىعىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە كوپتەگەن ازاماتتىڭ «اۋىل» پارتياسىنا وتۋگە نيەت ءبىلدىرۋى – پارتيامىزدىڭ ارتىپ كەلە جاتقان ابىرويىنىڭ تاعى ءبىر ايعاعى. تەك 2015-2020 جىلدار ارالىعىندا ءبىزدىڭ پارتيانىڭ قۇرامى 52 مىڭ ادامعا ارتتى.
«اۋىل» پارتياسىنىڭ كادرلىق الەۋەتى دە كۇشەيدى. ءبىزدىڭ قاتارىمىزدا ەڭبەگىمەن جەتىستىككە جەتكەن ءىرى كاسىپكەر دە, قاراپايىم شارۋا دا, اۋىلشارۋاشىلىق ۇيىمدارىنىڭ, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جەتەكشىلەرى, قىزمەتكەرلەرى, بىلىكتى ماماندار, عىلىم دوكتورلارى مەن قانديداتتارى دا بار. ولاردى پارتيانىڭ العا قويعان مىندەتتەرى مەن ماقساتتارىن جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان «اۋىلدىڭ» التىن قورى» دەسەك تە بولادى.
قىركۇيەك ايىنان باستاپ «ەل اماناتى» جالپىۇلتتىق ساۋالناماسىن وتكىزۋدەمىز. ساۋالناما ەل ازاماتتارىنان قوعامداعى ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى جيناقتاپ, شەشۋ جولدارىن ايقىنداۋعا باعىتتالعان. مۇنداعى نەگىزگى ماقساتىمىز – قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردى انىقتاپ, ءتيىستى ۇكىمەتتىك ورگاندارعا جەتكىزۋ, ەلىمىزدىڭ دامۋى بويىنشا تۇرعىندارمەن پىكىر الماسۋ ارقىلى قوردالانعان ماسەلەلەردى قوعام ەلەگىنەن وتكىزىپ, ولاردى «اۋىل» پارتياسىنىڭ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ. قازىرگى كۇنگە دەيىن «ەل اماناتى» ساۋالناماسىنا 130 مىڭنان استام رەسپوندەنت قاتىسىپ, ءوز ۇسىنىستارىن جولدادى. ساۋالناما ينتەرنەت ارقىلى تسيفلى فورماتتا جانە ءداستۇرلى تۇردە وتكىزىلۋدە. اتى ايتىپ تۇرعانداي, ازاماتتارىمىزدىڭ ماسەلەلەرىن وزىمىزگە امانات ەتىپ الىپ, سول ماسەلەلەردى شەشۋ جولىندا پارتيانىڭ الەۋەتىن جۇمىلدىرامىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «ەل اماناتى» پارتيامىزدى قوعامنىڭ ناقتى ماسەلەلەرىمەن اينالىسۋعا باعىتتايتىن باستى نۇسقاۋلىق بولماق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
راۋان قابيدولدا,
«Egemen Qazaqstan»
