– دانيال كەنجەتاي ۇلى, شەكاراداعى بەس اۋداندى قامتىعان باعدارلاما 2020-2024 جىلدار ارالىعىنداعى بەسجىلدىق كەزەڭگە ەسەپتەلگەن ەكەن. وسى جىلدارعا قانداي ماقساتتار قويىلدى؟
– قاي-قايسىمىزدىڭ دا ءتۇپ-تامىرىمىز – اۋىلدا. دەگەنمەن ءبىر كەزدەرى تىرشىلىك قامىمەن كوپشىلىك ەل اۋىلدارىن تاستاپ, قالاعا قونىس اۋدارعانىن بىلەمىز. كەيبىر اۋىلداردىڭ بوس قالعانى دا شىندىق. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان ورتالىق جانە شەت اۋماقتار اراسىنداعى جاعدايدى تەڭەستىرۋ ءۇشىن دامۋ ماسەلەلەرىن تەرەڭ زەردەلەپ, كۇرشىم, تارباعاتاي, كاتونقاراعاي, زايسان جانە ءۇرجار اۋداندارى حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەدىك. وبلىس تۇرعىندارى ءۇشىن شەكارا ماڭىنداعى اۋماقتاردى دامىتۋدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماڭىزى زور. ونىڭ ۇستىنە وبلىستار ىشىندە وزگە مەملەكەتتەرمەن شەكتەسىپ جاتقان ەڭ ۇزاق شەكارا – شىعىس قازاقستان اۋماعىندا. وسكەمەننەن الىس, قىتايمەن شەكارالاس جاتقان بەس اۋداننىڭ دا دامۋ قارقىنى باياۋ. بۇگىنگى تاڭدا اتالعان شەكارالاس اۋدانداردا 194 مىڭ ادام تۇرادى. سوڭعى جىلدارى كوشى-قونعا بايلانىستى تۇرعىندار سانى 17 مىڭعا ازايعان. جالپى, حالىقتىڭ اۋىلدىق جەردەن كەتۋى وبلىستىڭ بارلىق وڭىرىنە ءتان. بىراق قازىر كوشۋ سايابىرسىپ, تۇراقتالىپ قالدى.
شەكارا ماڭىنداعى اۋىلداردى دامىتۋ جۇمىستارىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەرەكشە باقىلاۋىنا الىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءبىز جۇمىس توپتارىن قۇردىق. قۇرامىنا ورتالىق ورگاندار مەن ءتۇرلى ۆەدومستۆولاردىڭ وكىلدەرى كىردى. كەشەندى دامۋ جوسپارىن ازىرلەۋ كەزىندە وڭىرلەردەگى ماسەلەلەردى, بولاشاعىن, الەۋەتتى جانە جاسىرىن رەزەرۆتەردى زەرتتەۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىس جۇرگىزىلدى. حالىقپەن كەزدەسۋلەر ءوتتى, ولاردىڭ وي-پىكىرلەرى تىڭدالدى. جالپى اۋداندار مەن وبلىس ورتالىعىنىڭ اراسىنداعى جولدار جوندەلىپ, ينفراقۇرىلىمنىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن كورىپ وتىرسىزدار. ءىشىنارا اۋىلدار بولماسا, كوبىنە ينتەرنەت جەلىسى دە جەتتى. قۇرىلعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جوسپارىمىز جۇزەگە اسسا, اۋىل حالقىنىڭ ءال-اۋقاتى, البەتتە, ارتادى. قالاداعىداي ىستىق سۋ, سۋىق سۋى ۇيىنە ەنگىزىلسە, جولى سايراپ جاتسا, ءبىلىم مەن مەديتسينا ساپاسى ارتسا, تۋعان جەرىنەن ەشكىم تابان اۋدارا قويادى دەپ ويلامايمىن. قويىلعان مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن ءبىز قولداعى بارلىق بيۋدجەتتىك, بيۋدجەتتەن تىس رەسۋرستاردى, مەملەكەتتىك جانە سالالىق باعدارلامالاردىڭ قۇرالدارىن جۇمىلدىردىق. بەس جىل ىشىندە كەشەندى جوسپارلاردى ىسكە اسىرۋعا بارلىعى 209 ملرد تەڭگە باعىتتاۋ جوسپارلانعان. جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى جوبالارى ەسەبىنەن بۇل سوما 9 ملرد-قا ارتىپ, 218 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ونىڭ 70%-ى – بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن. وسى ورايدا سالىنعان ءاربىر 7 تەڭگە جەكە ينۆەستيتسيالارعا تيەسىلى ەكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.
اعىمداعى جىلى 44,1 ملرد تەڭگە (باستاپقى جوسپار بويىنشا 37,6 ملرد) باعىتتالدى, ونىڭ ىشىندە بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋ ەسەبىنەن – 34,2 ملرد تەڭگە. وسىلايشا بەس اۋداننىڭ جىلدىق بيۋدجەتى كەشەندى جوسپارلار قابىلدانعاننان كەيىن 1,5 ەسەگە ءوسىپ, 75 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بيىلدان باستاپ 2024 جىلعا دەيىنگى جوسپارلاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا 21 مىڭنان استام, ونىڭ ىشىندە 8,6 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلادى. ايتا كەتۋ كەرەك, كارانتيندىك شەكتەۋلەردىڭ قيىن كەزەڭىندە باستالعان 2020 جىلعى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار 5,5 مىڭعا جۋىق ادامدى جۇمىسپەن قامتىدى. ولاردىڭ جارتىسى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى اياسىندا ەكەنىن دە ەسكەرتە كەتكەن ءجون. 170 ادام سۇرانىسقا يە جۇمىسشى ماماندىقتارىنا تەگىن قىسقا مەرزىمدى كۋرستاردا وقىدى. «ەڭبەك» باعدارلاماسى اياسىندا 1648 ادام قوعامدىق جۇمىستارمەن قامتىلدى. شەكارا ماڭىنداعى اۋىلداردا جۇمىس ىستەيمىز دەگەن جاستارعا مۇمكىندىك مول.
– العا قويعان ماقسات تۇسىنىكتى بولدى. ەندى شەكاراداعى اۋدانداردى دامىتۋدىڭ ەڭ نەگىزگى باعىتتارىنا توقتالىپ ءوتىڭىزشى.
– شىعىس وڭىرىندە تابيعات ءارتۇرلى. تاۋ-تاسى, ورمان-توعايى, وزەن-كولى بار جۇماق مەكەن. قاي اۋداندى الىپ قاراساق تا, تۋريزم سالاسىن دامىتۋعا وتە قولايلى. بىرىنشىدەن, شەكارالاس اۋدانداردا وبلىستاعى ءتورت قورىق ايماعىنىڭ ۇشەۋى ورنالاسقان. اتاپ ايتساق, تارباعاتاي, كاتونقاراعاي ۇلتتىق پاركتەرى جانە مارقاكول قورىعى. ولاردىڭ اۋماعىنان 20 تۋريستىك سوقپاق پەن مارشرۋت وتەدى. ءۇرجار اۋدانى ەمدىك سۋى, باتپاعى بار الاكولىمەن, كۇرشىم اۋدانى قورىق اۋماعىنداعى مارقاكولىمەن, زايسان اۋدانى بالىعىمەن, كاتونقاراعاي اۋدانى بەرەل قورعانى, راحمان كولىمەن تانىمال. ال تارباعاتاي اۋدانى ىرعىزباي بابا كەسەنەسىمەن, شيمايلى پەتروگليفتەرىمەن بەلگىلى.
ەكىنشىدەن, اۋماقتاردىڭ ارقايسىسىندا ءالى يگەرىلە قويماعان قازبا بايلىقتارى بار. وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ كەشەندى سالاسى تاۋ-كەن وندىرۋمەن تىعىز بايلانىستى ءتۇستى مەتاللۋرگيا بولىپ تابىلاتىندىقتان, جاقىن ارادا ءبىزدىڭ نازارىمىز پايدالى قازبالاردىڭ كەن ورىندارىنا بارلاۋ جۇرگىزۋگە باعىتتالماق. ءبىرىنشى كەزەكتە بۇل – شىعىس قازاقستاننىڭ جالپى اۋدانىنىڭ 30%-عا جۋىعىن قۇرايتىن زايسان كولىن, زايسان ويپاتىن قورشايتىن اۋماق. ال جەراستى قازبا بايلىعى زايسان, كۇرشىم جانە تارباعاتاي اۋداندارىنان وتەدى. كەن ورىندارى مىس, التىن جانە كەڭ تارالعان پايدالى قازبالارعا باي بولعاندىقتان, وبلىستا ولاردى ءوندىرۋ جانە قايتا وڭدەۋ ءۇشىن ءىرى ورتالىق قۇرۋدىڭ مول مۇمكىندىگى بار. بۇل – ەندى ۋاقىت ەنشىسىندەگى جوسپار.
شيكىزات بازاسىن ودان ءارى كەڭەيتۋ جۇمىس ىستەپ تۇرعان وندىرىستەردى قازىرگى زامانعا ساي ۇيىمداستىرۋ, جۇمىس ورىندارىنىڭ سانىن ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. ينجەنەرلىك جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاسالماق.
ۇشىنشىدەن, بۇل اۋماقتاردا مال مەن وسىمدىك شارۋاشىلىعى دامىعان. دەمەك اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى جەرگىلىكتى حالىقتى عانا ازىق-ت ۇلىكپەن قامتىپ قويمايدى, ەكسپورتقا باعىتتالعان ءونىم ءوندىرۋ جوبالارىن دا ىسكە اسىرۋعا ىقپال ەتەدى. بەس اۋداندا 170 ءىرى جانە ورتا مال شارۋاشىلىعى, 24 وسىمدىك شارۋاشىلىعى تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ نەگىزىندە ءىرى كەشەندەر قۇرۋ جانە ودان ءارى كلاستەرلىك دامۋ ءۇشىن ۇساق شارۋا قوجالىقتارى مەن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى تارتا وتىرىپ, كووپەراتسيا جاساۋعا بولادى.
جالپى كەشەندى جوسپارلاردىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق مىندەتتەرى – كاسىپكەرلىكتى, ءتۋريزمدى, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ, سونداي-اق تۇرعىن ءۇي جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى, ساپالى ءبىلىم بەرۋ جانە مەديتسينانى, مادەنيەت جانە سپورتتى, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن دامىتۋ.
تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسىن تۋريستەر ارتتىرادى
– «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار ءوڭىردى دامىتۋعا قالاي ىقپال ەتىپ جاتىر؟
– ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنىڭ مىندەتتەرى اياسىندا شەكارا ماڭىنداعى اۋداندار اۋماعىندا تاريحي-مادەني مۇرانى زەرتتەۋ جانە ساقتاۋ جونىندەگى جارقىن جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, وڭىردە وتكەننىڭ بىرەگەي تاريحي ەسكەرتكىشتەرى بار. جىل سايىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن 100 ملن تەڭگە بولىنەتىن ارحەولوگيا سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ وبلىستىق باعدارلاماسى ارقىلى ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ وتىرمىز. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كورنەكتىلەرى – كاتونقاراعاي اۋدانىنداعى بەرەل قورعانى جانە تارباعاتاي اۋدانىنداعى ەلەكە سازى قورىمى. وندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى, پروفەسسورلار زەينوللا ساماشەۆ پەن ابدەش تولەۋباەۆتاردىڭ جەتەكشىلىكتەرىمەن ساق جانە كونە تۇركى زامانىنىڭ جادىگەرلەرى تابىلدى. شىلىكتى, ەلەكە سازى جانە ءۇرجار حانشايىمىنىڭ رەكونسترۋكتسيالانعان «التىن ادامى» مىڭداعان ارتەفاكتىلەر « ۇلى دالا التىنى» اتتى ارنايى ەكسپوزيتسياعا بىرىكتىرىلدى. وتكەن جىلى ول ماسكەۋدەگى مەملەكەتتىك ورتالىق مۇراجايىندا كورسەتىلدى. بۇگىندە ۇلىبريتانيانىڭ كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «Fitzwilliam» مۇراجايىندا كورمەنى ەكسپوناتتاۋ بويىنشا دايىندىق جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى بابالارىمىزدىڭ الەمدىك وركەنيەتتىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقانىن كورسەتەدى.
– سوڭعى جىلدارى وڭىرگە تۋريستەردى تارتۋ ءۇشىن كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلدى. ال بەس اۋدان ءۇشىن قانداي شارالار قاراستىرىلعان؟
– ايتا كەتەيىن, تۋريزم قوعامداعى بارلىق سالالارعا, بيزنەس نىساندارىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى. ءارتۇرلى قىزمەت ۇسىناتىن جاڭا كاسىپورىندار قاي ۋاقىتتا دا اشىلا بەرەدى. بۇل جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرىپ, حالىقتىڭ تابىس دەڭگەيىن كوتەرۋگە اسەر ەتەدى.
تۋريزممەن اينالىسامىن دەگەن كاسىپكەرلەرگە مەملەكەتتەن قولداۋ كورسەتىلەدى. جاسالعان جوباسىنا سايكەس سۋبسيديا, كەپىلدىك قارىز بەرىلەدى, ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم جۇرگىزۋگە دە مۇمكىندىك جاسالادى. مىسالى, زايسان اۋدانىنداعى اڭشىلىق جانە ساۋىقتىرۋ ءتۋريزمىن ۇيىمداستىرۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىققا ەلەكتر جەلىسى تارتىلدى.
كوروناۆيرۋس ىندەتى كەزىندەگى شەكارالاردىڭ جابىلۋى ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋعا قولايلى بولدى. بيىل دەمالىس بازالارىنىڭ, قوناقۇيلەردىڭ يەلەرى سانيتارلىق شارالاردى ساقتاي وتىرىپ, تۋريستەردى قابىلداپ, جۇمىس ىستەدى.
وسى تۇستا الاكولدىڭ شىعىس جاعالاۋىنىڭ دامۋىنا جەكە توقتالىپ وتەيىن. بەس جىل ىشىندە جاعالاۋى جايلى كۋرورتتىق ايماققا اينالىپ, اربات سالىندى, تۋريستىك-اقپاراتتىق ورتالىق اشىلدى, مادەنيەت ءۇيى مەن مۇراجاي قايتا قۇرىلدى, 120 شاقىرىم جول جوندەلدى. جىل سايىن جاعالاۋعا 13-15 جاڭا دەمالىس ۇيلەرى تۇرعىزىلىپ, ويىن-ساۋىق, تاماقتانۋ نىساندارى اشىلىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا جىل بويى تۋريست تارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. ەسەپتەپ قاراساق, ينفراقۇرىلىمعا شامامەن 10 ملرد تەڭگە سالىندى. الداعى ءتورت جىلعا ەكى ەسە كوپ باعىتتاۋ جوسپارلانعان.
كەلەسى جىلى كول جاعالاۋىندا اشىق اسپان استىنداعى «AlazoneArena» ساحناسى پايدا بولادى. وندا 4 مىڭعا جۋىق ورىن بار, شامامەن يۋرمالاداعىداي. سونداي-اق جاعالاۋدا جاڭا قۇرىلىس ايماعى انىقتالىپ, 60 گەكتار جەرگە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم تارتىلادى. ول جەردە زامان تالابىنا ساي جايلى قوناقۇيلەر سالۋ جوسپارلانعان. بۇل جەر ۋچاسكەلەرى ينۆەستورلارعا جالعا بەرىلىپ, كەيىننەن ۇزدىك جوبا بايقاۋى ارقىلى جەكە مەنشىككە بەرىلۋى مۇمكىن.
ساياحاتشىلاردى ساپالى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاعالاۋعا قۇنى 1 ملرد تەڭگەلىك جابدىقتاۋ جەلىلەرى جۇرگىزىلەدى. 2,4 ملرد تەڭگەگە جوعارى ۆولتتى جەلى قۇرىلىسى ارقىلى ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىق ماسەلەسى شەشىلدى.
بۇگىندە لوگيستيكا تولىق قامتاماسىز ەتىلىپ, اۋە جانە تەمىر جول باعىتتارى سۋبسيديالانىپ جاتىر. ءۇرجار اۋىلىنداعى اۋەجايدى قايتا جوندەۋ جۇمىستارى باستالدى. قازىرگى ۋاقىتتا اۋەجاي ان-24 جانە ياك-40 اۋە كەمەلەرىن قابىلداپ, 322 رەيسپەن 25 مىڭعا جۋىق جولاۋشىنى تاسىمالداسا, جوبا اياقتالعاننان كەيىن اۋەجاي Fokker 50, Bombardier CRJ-200, Embraer EMB 120ER سىندى اۋە كەمەلەرىن قابىلداي الادى. ءسويتىپ, رەيستەر سانى 405-كە, ال جولاۋشىلار اعىنى 30 مىڭعا دەيىن ارتپاق.
ورتا ەسەپپەن تۋريستىك ايماققا قازىردىڭ وزىندە جىلىنا 600 مىڭ دەمالۋشى كەلەدى. ولارعا شامامەن 12 ملرد تەڭگەنىڭ قىزمەتى كورسەتىلەدى. ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر 4 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن, ياعني 2 مىڭ توننا نان ونىمدەرىن, جارما جانە ماكارون ونىمدەرىن, 4 مىڭ توننا كارتوپ پەن كوكونىس, 1,5 مىڭ توننا ەت جانە ەت ونىمدەرىن, 5 مىڭ توننا ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن, 200 توننا وسىمدىك مايىن ساتىپ وتىر. الاكولگە ءبىر ماۋسىمدا كەمى ءبىر ملن دەمالۋشى كەلسە, ۇلكەن جەتىستىك بولار ەدى.
تۋريزمگە توقتالعاندا, اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ساپاسى تۋرالى ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى كولىك جولدارىنىڭ ساپاسى, كەز كەلگەن جوبانىڭ جۇزەگە اسۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. سوڭعى بەس جىل ىشىندە ءبىز شەكارا ماڭىنداعى اۋدانداردا اۆتوموبيل جولدارىن جوندەۋگە, سالۋعا 2,4 ملرد تەڭگە جۇمسادىق. ال كەشەندى جوسپارلاردى ىسكە اسىرۋ باستالعاننان بەرى بۇل سوما 3 ەسەگە ارتىپ, 6,7 ملرد تەڭگەگە جەتتى. 2020 جىلى 268 شاقىرىم جول جوندەلدى. ونىڭ ىشىندە 12 ەلدى مەكەنگە كىرەبەرىس جولدار جانە «ۇلكەن نارىن – كۇرشىم» جول ۋچاسكەسى بار. سونداي-اق 13 اۋىلدا 130 شاقىرىم كوشە جوندەلدى.
قۋاتتى زاۋىت – باقۋاتتى حالىق
– حالىق ەندى-ەندى تۋريزمگە نازار اۋدارىپ, سول سالاعا بەت بۇردى. بۇل ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسىنا سەرپىن بەرەرى انىق. دەسە دە, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ نەگىزگى شارۋاشىلىعى – مال ءوسىرۋ, ەگىن ەگۋ. اۋىل شارۋاشىلىعىندا قانداي وڭ وزگەرىستەر بار؟
– اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ نەگىزگى باعىتى ءسۇت جانە ەت ەكەنى بەلگىلى. سوڭعى 5 جىلدا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ كومەگىمەن حالىقتان ءسۇت ساتىپ الۋدى اقشالاي ەسەپتەسەك, 17 ەسەگە, ءونىم رەتىندە 13 ەسەگە ۇلعايتتىق. وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ قۋاتتىلىق جۇكتەمەسى 29%-دان 75%-عا دەيىن ۇلعايدى. بيىل كاسىپورىنداردىڭ جۇكتەمەسىن 87%-عا دەيىن قامتاماسىز ەتىپ, ءسۇت باعىتىن دامىتۋىمىز كەرەك. وسى جىلى كۇرشىم اۋدانىنىڭ فەرمالارى 45 ملن تەڭگەگە 454 توننا ءسۇت وندىرسە, حالىق 85 ملن تەڭگەگە 854 توننا ءسۇت ءوندىردى, ياعني ەكى ەسە ارتىق. ال زايسان اۋدانىندا حالىق ءسۇت قابىلداۋ پۋنكتتەرى ارقىلى 85 ملن تەڭگەگە 850 توننا ءسۇت ساتتى. ءبىز قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرمەن توقتاپ قالماي, ءسۇت كووپەراتيۆتەرىن ودان ءارى دامىتامىز. بۇل – حالىق ءۇشىن تۇراقتى تابىس كوزى. ءسويتىپ ولار ءوز ءىسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەي باستاۋى مۇمكىن. حالىقتان ءسۇت جيناۋ جوباسى ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن راستاپ, ءسۇتتى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋدىڭ پايدالى ەكەنىن دالەلدەدى. سوڭعى 5 جىلدا وبلىس تۇرعىندارىنان ءسۇت ساتىپ الۋ 240 ملن تەڭگەدەن 4 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتىلدى.
«ەڭبەك» باعدارلاماسى ارقىلى ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ قولعا الىنىپ, شەكارا ماڭىنداعى بەس اۋداندا 452 جوبا ىسكە اسىرىلدى. ءبىر عانا تارباعاتاي اۋدانىندا مال شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋشى شارۋاشىلىقتار 632 ملن تەڭگەگە 12 مىڭ باس اسىل تۇقىمدى ۇساق مال ساتىپ الدى. زايسان اۋدانىندا تۇقىمدى تۇرلەندىرۋ ءۇشىن 10 مىڭ باس ۇساق مال بار.
ال ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ» سالالىق باعدارلاماسى جۇمىس ىستەپ تۇر. ماسەلەن, ءۇرجار اۋدانىنداعى «العاباس» شارۋاشىلىعىندا جەڭىلدەتىلگەن شارتتار بويىنشا بورداقىلاۋ ماقساتىندا 450 ملن تەڭگەگە مال ساتىپ الىندى.
وسىمدىك شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعدارلاماسىنا سايكەس, ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋعا جانە سالانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىن داقىلداردىڭ الاڭدارىن ۇلعايتا وتىرىپ, ەگىستىكتى ءارتاراپتاندىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت جولداۋىندا تابىستى 1,5-2 ەسەگە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تيىمدىلىگى جوعارى وسىمدىككە كوشۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىستى جالعاستىرۋدى تاپسىرعان بولاتىن.
شىعىس قازاقستاندا ءوندىرىستى كەڭەيتۋ جانە ەكسپورت كولەمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن اۋقىمدى جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. مىسالى, الەمدە بۇرشاق جانە مايلى داقىلدارعا سۇرانىس جوعارى. سىرتقى نارىقتاعى ەڭ ءىرى تۇتىنۋشى – قىتاي. بۇل مەملەكەت جىل سايىن ميلليونداعان توننا مايلى داقىلداردى يمپورتتاۋعا دايىن.
بۇگىندە ەلىمىزدە وسىرىلەتىن كۇنباعىستىڭ 66%-ى ءبىزدىڭ وبلىستا وسەدى. بۇل داقىلدىڭ ۇلەسى وبلىستاعى جالپى ەگىستىكتىڭ 23%-ىن قۇرايدى. ونى 40%-عا دەيىن ۇلعايتۋ ءوز قولىمىزدا. سونداي-اق وسىمدىك مايلارىنىڭ ءار ءتۇرىن ءوندىرۋ بويىنشا كوشباسشى بولۋعا دا مۇمكىندىگىمىز بار. سول ءۇشىن دە مايلى داقىلداردى قايتا وڭدەۋ ءۇشىن ءتورت ءىرى جوبانى ىسكە اسىرۋ باستالدى. ولاردى ىسكە قوسىپ, قايتا وڭدەۋ كولەمىن جىلىنا 700 مىڭ تونناعا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندا شيكىزاتقا دەگەن قاجەتتىلىك تۋىنداپ, ەگىس القاپتارى كەڭەيەدى. قازىردىڭ وزىندە زايسان اۋدانىندا 1 مىڭ گەكتار كۇنباعىس, 400 گەكتار سويا, 150 گەكتار جۇگەرى وسىرىلەدى. كاتونقاراعاي اۋدانىندا «جاس قانات» شارۋاشىلىعى 180 گەكتار القاپتا جەرگىلىكتى «بىرلىك» سويا سورتىن اۋدانداستىرۋدا. ەگەر تاجىريبە جۇمىستارى ءساتتى اياقتالسا, بۇل سورت اۋدان شارۋاشىلىقتارىنا تاراتىلادى. جەر جونىندە قورىتا ايتسام, شەكارا ماڭىنداعى اۋدانداردا ەگىس ءۇشىن بارلىعى 300 مىڭ گەكتاردان اسا جەر پايدالانىلىپ جاتىر.
جايلى باسپانا – باستى نازاردا
– حالىقتىڭ باستى ماسەلەسى باسپانا ەكەنىن ءوزىڭىز دە ايتىپ وتىرسىز. شەكاراداعى كەيبىر اۋدانداردا قازداي تىزىلگەن جاڭا ۇيلەردىڭ بوي كوتەرگەنىن بايقاپ قالدىق.
– بۇل ماسەلەلەر – مەنىڭ جەكە باقىلاۋىمدا. ەلباسى «اۋىلداردى دامىتىپ, اۋىل حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرماي اگرارلىق سەكتوردى ءوسىرۋ مۇمكىن ەمەس» دەپ بىرنەشە رەت ايتقان. ال ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن الدىمەن باسپانا كەرەك. بۇگىندە وبلىستىڭ شەكارالاس اۋداندارىندا تۇرعىن ءۇي الۋ كەزەگىندە 3 مىڭ ادام تىركەلگەن. اتالعان ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ءاربىر اۋدان بويىنشا قۇرىلىس كولەمى مەن قارجىلاندىرۋ كوزدەرى انىقتالدى. بيۋدجەت ەسەبىنەن كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ ۇلكەن نارىن اۋىلىندا 7 ەكى پاتەرلى ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, 30 پاتەرلى ءۇي سالىنىپ جاتىر. كۇرشىم اۋدانى كۇرشىم اۋىلىندا 10 پاتەرلى ءۇيدىڭ قۇرىلىسى مەن اباتتاندىرىلۋى اياقتالىپ قالدى. وعان قوسا مارقاكول اۋىلىندا 24 جانە 36 پاتەرلى ۇيلەرگە قۇجاتتاما ازىرلەندى. ءۇرجار اۋىلىندا 30 پاتەرلى ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, 60 پاتەرلى ءۇيدىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر.
وسى ورايدا ايتا كەتەيىن, كوپ بالالى وتباسىلار دا ەسكەرۋسىز قالمايدى. شەكاراداعى بەس اۋداندا جەكە قۇرىلىس كومپانيالاردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن كوپ بالالى وتباسىلارعا 15 مىڭ شارشى مەترگە 71 ەكى پاتەرلى جانە 6 ءبىر پاتەرلى ءۇي سالىنۋدا. قۇرىلىس اياقتالعاننان كەيىن بۇل ۇيلەردى شارشى مەترىنە 140 مىڭ تەڭگە تولەپ, ساتىپ العۋا بولادى. قالالىق جەردە وسىنداي ساپاداعى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قۇنى 240 مىڭ تەڭگەگە جەتەدى.
جالپى, ءبىز تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ كولەمىن ەكى ەسەگە ۇلعايتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, ياعني شەكارالاس اۋدانداردا كەلەسى جىلى كەمىندە 150 ەكى پاتەرلى ءۇي سالىنادى. ءسويتىپ, بەس جىل ىشىندە ءۇش مىڭعا جۋىق كەزەكتە تۇرعان ازاماتتار تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلەدى.
– شالعايداعى حالىقتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن تاعى ءبىر ماسەلە – اۋىزسۋ. جالپى كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتا قانداي جۇمىستار قولعا الىندى؟
– تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنا كەلەر بولساق, شەكارالاس اۋدانداردا قۇرىلىس-جوندەۋ قارقىنى باسەڭدەگەن ەمەس. ءۇرجار اۋدانىندا شەكارا ماڭىنداعى – باقتى, قابانباي, كوكتال اۋىلدارىندا سۋمەن جابدىقتاۋ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. زايسان اۋدانىنىڭ اينابۇلاق, باقاسۋ, جارسۋ, تاسباستاۋ اۋىلدارىنىڭ جەلىلەرى جاڭارتىلۋدا. كۇرشىم اۋدانى, مارقاكول اۋىلىندا جۇمىستار اياقتالدى. التى ەلدى مەكەندە بلوكتى-ءمودۋلدى سۋ تازارتۋ ستانسالارى ورناتىلدى, ونىڭ ىشىندە مارقاكول مەملەكەتتىك قورىعى ورنالاسقان ۇرانحاي اۋىلىنا دا ورناتىلدى. وسىنداي ستانسالار ءۇرجار, تارباعاتاي جانە زايسان اۋداندارىنىڭ 12 اۋىلىندا ورناتىلدى. زايسان قالاسى مەن 9 اۋىلدى گازداندىرۋ اياقتالدى. اۋداننىڭ تاعى 8 ەلدى مەكەنىندە گازبەن جابدىقتاۋ جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسى ءالى جالعاسىپ جاتىر. بارلىق اۋداندا كوشەلەر مەن سكۆەرلەر اباتتاندىرىلىپ, كوگالداندىرىلدى, كوشە جارىعى ورناتىلدى.
وسىلايشا, ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ شەكارا ماڭىنداعى وڭىرلەردى دامىتۋعا, ىشكى رەسۋرستار مەن مەملەكەتتىك باعدارلامالار تەتىكتەرىن جۇمىلدىرۋعا نازار اۋدارۋىنىڭ ارقاسىندا ءبىز بەس اۋداندا حالىقتىڭ پروبلەمالارىن شەشۋ مەن بيزنەستىڭ ورنىقتى دامۋىنا جاعداي جاساۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىستى باستادىق. جىلدى جاقسى ناتيجەلەرمەن اياقتايتىنىمىزعا قۋانىشتىمىز. جالپى دامۋدىڭ كەشەندى جوسپارلارى اۋىلدىق جەردە ساپالى ءومىر سۇرۋگە جاعداي جاسايدى دەپ ايتا الامىن.
– ساليقالى سۇحباتىڭىزعا راحمەت. شىرايلى شىعىسىمىز ءوسىپ-وركەندەپ, دامي بەرسىن!
اڭگىمەلەسكەن, مەرەي قاينار ۇلى,
Egemen Qazaqstan
