گاز-حيميا كەشەنى وتاندىق ەكونوميكاعا سەرپىن بەرەر جوباعا اينالا ما؟

كەستەدەن كەشىككەن كەشەن

وسى ورايدا مەملەكەت باسشى­سىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا «قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرلەرى مۇناي-حيميا كەشەندەرىن سالىپ, جوعارى دەڭگەيدەگى قايتا وڭدەۋ ءىسىنىڭ جاڭا وندىرىستىك تسيكلدارىن قۇرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا تارتاتىن ورتالىققا اينالۋعا ءتيىس. بىزدە وسى كۇنگە دەيىن مۇناي حي­مياسى مەن گازدى قايتا وڭدەۋ جۇيە­سىنىڭ جوقتىعى – اقىلعا قونبايتىن قيسىنسىز نارسە» دەپ, ەندى ءونىمدى وڭدىرۋشىدەن وڭدەۋشى ەلگە اينالۋدىڭ كەزەڭى جەتكەنىن ناقتىلاپ بەردى.

شىندىعىندا, ەلىمىزدە مۇناي-حيميا ءوندىرىسىن وركەندە­تۋگە تولىق مۇمكىندىك بار. ويت­كەنى وسى سالاعا شيكىزات كوزى – ەتاندى وزگە ەلدەن تاسىمال­داۋ­دىڭ قاجەتى جوق. مۇناي-گاز ونەر­كا­سىبىندەگى بىلىكتى مامانداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وندىرىلەتىن گاز قۇرامىندا حيميا ونەركاسىبىنە باستى شيكىزات بولا الاتىن ەتان قوسپالارىنىڭ ۇلەسى شامامەن 13-16 پايىز ارالىعىندا كەزدەسەدى. قازاقستاننىڭ كەن ورىندارىنداعى ىلەسپە گاز قۇرا­مىنان ەتان, ەتيلەن, پوليەتيلەن ونىمدەرىن الۋدىڭ ەكونوميكالىق, سونىمەن بىرگە تەحنولوگيالىق تيىمدىلىگى جونىندە وقتىن-وقتىن ايتىلىپ قالادى. ماسەلەن, جاڭا ءداۋىردىڭ جەتىلدىرىلگەن وزىق تەحنولوگياسىمەن ءبىر توننا ەتيلەن الۋعا 1,25-1,3 توننا كولەمىندە ەتان جۇمسالاتىنىن ماماندار جوققا شىعارمايدى. بۇدان وزگە گاز قۇرامىنداعى قوسپالاردان كەم دەگەندە 20-عا جۋىق ءونىم وندىرۋگە مۇمكىندىك بار. دەمەك ەلىمىزدەگى دامۋى كەنجەلەپ قالعان حيميا ونەركاسىبىن وركەندەتۋگە شيكىزاتتىق نەگىز بار دەۋگە بولادى. الايدا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇعان دەيىن گاز قۇرامىنداعى قوسپالاردان حيميا ونەركاسىبى ءۇشىن ءتۇرلى ءونىم شىعاراتىن وزىق تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان كەشەن بولعان ەمەس.

مىنە, سول سەبەپتەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ شي­كى­­زاتتىق ەلدەن وڭدەۋشى ەلگە اينالۋى قاجەت ەكەنىن ۇدايى ايتىپ كەلەدى. ءتىپ­تى ەلباسىنىڭ ەكى جولداۋىندا وسى جوباعا ماڭىز بەرىلدى. سونىڭ بىرىندە اتىراۋ وبلىسىندا ينتەگراتسيالانعان گاز-حيميا كەشەنىن قۇرۋ تۋرالى: «قۇنى 6,3 ملرد دوللار تۇراتىن اتىراۋ گاز-حيميا كەشەنىنىڭ جوبالىق قۋاتىنا شىعۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت, ول جىل سايىن 500 مىڭ توننا پروپيلەن مەن 800 مىڭ توننا پوليەتيلەن شىعارۋدى قامتاماسىز ەتەدى. مۇنداي ءونىمدى ءبىز قازاقستاندا ءالى شىعارعان ەمەسپىز» دەگەن ەدى.

بىراق قازاقستاندى ايتپاعاندا, تمد كەڭىستىگىندەگى ەلدەردىڭ بىردە-بىرىندە تەڭدەسى بولمايتىن الىپ نىسان قۇرى­لىسىن جۇرگىزۋ مەرزىمى باستاپقى مەرزىمىنەن بىرنەشە جىلعا كەيىنگە شەگەرىلدى. مۇنىڭ سەبەبىن سول كەزدەگى مۇناي جانە گاز ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى اسەت ماعاۋوۆ ينۆەستيتسيا تارتۋمەن بايلانىستىرىپ ەدى. سەبەبى مۇنداي ءىرى جوباعا سالىناتىن ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى وتە اۋقىمدى ەدى. سوندىقتان بۇل جوبانى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىنسىز جۇرگىزۋدىڭ مۇمكىن ەمەسى جوققا شىعارىلمادى. نەگە؟

بىرىنشىدەن, مۇنى قازاقستاندا دا, تمد ەلدەرىندە دە ىسكە اسپاعانىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. دەمەك ەلى­مىز­دە گاز-حيميا كەشەنىن تۇرعىزۋ العاش رەت قولعا الىنىپ وتىر. الايدا الەم ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىنا ءوز زار­دا­بىن تيگىزگەن قارجى داعدىرىسى اتال­عان جو­بانى ىسكە اسىرۋعا كەدەرگى كەل­تىردى. ءتىپ­تى كەستەدەن الدەنەشە رەت كەشە­ۋىل­دەت­تى.

ەكىنشىدەن, كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاق­ستاندىق سەكتورىنان مۇناي الۋ مەر­زى­مىنىڭ كەشىكتىرىلگەنى دە اسەر ەتكەن سەكىلدى. دەگەنمەن قازاقستانداعى مۇ­ناي-گاز سەكتورىن, سونىمەن بىرگە حيميا ونەركاسىبىن بيىك بەلەسكە كوتەرەدى دەلىنگەن جوباعا ينۆەستور تارتۋ ماسە­لە­سى توقتاۋسىز جۇرگىزىلدى. جوباعا باس­تاپ­قىدا ينۆەستيتسيا قۇيۋعا ارابتار دا, قىتايلار مەن كورەيلەر ۇمتىلىس تانىتتى.

ال گاز-حيميا كەشەنى جوباسىنىڭ وپەراتورى – «Kazakhstan Petrochemical Industries Inc» (KPI) جشس جۇمىسىن 2008 جىلى باستادى. بۇل كومپانيانىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى – 2021 جىلعا قاراي پوليپروپيلەن, گاز وڭدەۋ مەن مۇ­ناي حيمياسىنىڭ باسقا دا ونىمدەرىن ءتيىمدى جانە جوعارى رەنتابەلدى وتان­دىق ءوندىرۋشى بولۋ. ال گاز-حيميا كەشە­­نىنىڭ جوباسى ەل ۇكىمەتىنىڭ 2004 جىل­عى 29 قاڭتارداعى №101 قاۋلى­سىمەن بەكىتىلگەن «قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسىنىڭ مۇناي-حيميا ونەر­كا­سى­بىن دامىتۋدىڭ 2008-2013 جىل­دارعا ارنالعان باعدارلاماسى» شەڭ­بە­رىن­دە كەيىننەن ىشكى جانە ەكسپورتتىق نار­ىقتاردا وتكىزۋ ءۇشىن قوسىلعان قۇنى جوعارى مۇناي-حيميا ونىمدەرىن ءوند­ىرۋ كەشەنى ءۇشىن باستاپقى شيكى­زات رەتىندە تەڭىز كەن ورنىنان گاز­دىڭ اۋقىمدى كولەمىن پايدالانۋ ماق­سا­­تىندا ازىرلەندى. سول سەبەپتەن بۇل جوبا «قازاقستاننىڭ 30 كور­پو­­را­تيۆ­تىك كوشباسشىسى» باع­دار­­ل­ا­ما­سى­نا, سونداي-اق ۇكىمەت قاۋ­لى­سىمەن بە­كى­تىلگەن ستراتەگيالىق ينۆەستي­تسيالىق جو­بالار تىزبەسىنە ەنگى­زىل­دى.

ۇكىمەت تاراپىنان وسىنداي بىر­نەشە شەشىم قابىلدانعان سوڭ ينتەگ­را­تسيالانعان گاز-حيميا كەشەنىنىڭ ءبىرىن­شى كەزەڭىن 2015 جىلى, ەكىنشىسىن ءبىر جىلدان كەيىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ ەدى. الايدا جوبانىڭ العاشقى كەزە­ڭى ءالى كۇنگە ىسكە قوسىلعان جوق. سەبەبى كەشەننىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە جۇ­زە­گە اساتىن پوليپروپيلەن ءوندى­رى­سىنىڭ قۇرىلىسى 2017 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا عانا باستالدى. بۇل تۋرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن «ەلدى جاڭا يندۋستريا­لاندىرۋ: قازاقستان بارى­سىنىڭ سەرپىنى» جالپىۇلتتىق تەلە­كو­پىر كەزىن­دە جاريالاندى. جىلىنا 500 مىڭ توننا پوليپروپيلەن ءوندىرۋ جوس­پار­لانعان ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ قۇنى 2,6 ملرد اقش دوللاردى قۇراپ وتىر. ونىڭ قۇرىلىسىن 2021 جىلى اياقتاۋ كوزدەلىپتى. ال جاڭا تەحنولوگيالاردى ىسكە قوسۋ-رەتتەۋ 2022 جىلدىڭ ءبىرىنشى توق­سانىندا اتقارىلىپ, جوبالىق قۋاتىنا 2023 جىلى شىعادى.

«كرى» جشس باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دەنيس كوزىرەۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي كەشەنگە ەڭ وزىق تەح­نو­لو­گيالىق قوندىرعىلار ورناتىلادى. الەمدە پوليمەر وندىرىسىنە ليتسەنزيا بەرۋدە باي تاجىريبەسى جيناعان امەريكالىق «Lummus Technology Inc.» كومپانياسىمەن كەلىسىمشارتقا قول قويىلعان. قازىر مۇندا ورناتىلىپ جاتقان «CATOFIN» تەحنولوگياسىنا نەگىزدەلگەن پروپاندى دەگيدراتسيالاۋ قوندىرعىسىمەن (PDH) جىلىنا 503 مىڭ توننا پروپيلەن شىعارۋعا بولادى. ال «Novolen» تەحنولوگياسىنىڭ پوليمەرلەۋ قوندىرعىسىمەن (PP) جىلىنا 500 مىڭ توننا پوليپروپيلەن الىنادى.

ەڭ ءىرى كەشەننىڭ قۇرىلىسىن جۇر­گى­زە­تىن مەردىگەرلىككە قىتايلىق CNCEC (China National Chemical Engineering Co.) كومپانياسى تاڭدالىپتى. ال سەرىك­تەستىكتىڭ وزىندە 205 مامان جۇمىس ىستەيدى. ال كەشەن قۇرىلىسىنا 477 ادام تارتىلعان. ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى 181 قىزمەتكەر بار. ال شەتەلدەن كەل­گەندەر – 296 ادام. ايتقانداي, ەلىمىز­دە قاۋىپتى ىندەت تىركەلگەنگە دەيىن مۇن­دا­عى قۇرىلىستا 2 173 ادام (1 700-ءى – جەرگىلىكتى, 473-ءى – شەتەلدىك مامان) جۇ­مىس ىستەگەن ەكەن.

كەشەننىڭ الاڭى اتىراۋ قالاسىنان سول­تۇس­تىك-شىعىسقا قاراي 33 كم, قارا­باتان بەكەتىنەن سولتۇستىككە قاراي 8-9 كم جەردە ورنالاسقان. ۋچاسكە قول­دانىستاعى تەمىر جولعا (9,2 كم), اۆتو­موبيل جولىنا (6,3 كم), سۋ قۇ­بى­رىنا, ەلەكتر جەلىسىنە جانە تاسى­مال­داۋعا ارنالعان قۇبىرلارعا جا­قىن ورنالاسقان. الاڭداردى تاڭداۋ جانە ۋچاسكەلەردى جوسپارلاۋ كەزىندە جال­پى كەڭىنەن تانىلعان حالىقارالىق ستاندارتتار مەن وڭ ينجەنەرلىك-تەحني­كا­لىق تاجىريبەگە سايكەس بارلىق قاۋىپ­سىز قاشىقتىق ەسكەرىلدى.

تەك ءبىر ءوڭىردىڭ عانا ەمەس, ەل ەكونوميكاسىنا سەرپىن بەرەتىنى كۇتىلگەن العاشقى جوباعا باسشىلىق جاسايتىن «KPI» جشس باسشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, پوليولەفين قۇرامىنا پوليەتيلەن, پوليپروپيلەن, پوليزوبۋتيلەن, ەتيلەنپروپيلەندى كاۋچۋك سەكىلدى ونىمدەر جاتادى. مۇنىڭ ىشىندە حيميا ونەركاسىبى ءۇشىن پوليەتيلەن جانە پوليپروپيلەن ونىمدەرى كەڭىنەن قولدانىلادى. سول سەبەپتەن, اتىراۋ وبلىسىنداعى گاز-حيميا كەشەنىندەگى تەحنولوگيالاردا اتالعان ەكى ءونىمدى مولىنان شىعارۋ كوزدەلىپ وتىر. ءدال وسى ەكى ءونىم ونەركاسىپتىك جانە حالىق شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى ونىم­دەر­دى كەڭ اۋقىمدا شىعارۋعا شي­كى­زات كوزى بولا الادى دەپ تۇسىندىرەدى ما­ماندار. مىنە, وسىنداي سەبەپتەر بۇل جوباعا شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ قىزى­عۋ­شىلىعىن تۋدىردى.

اۋستريالىق ينۆەستوردىڭ اڭسارى

كەشەننىڭ ەكىنشى كەزەڭىندەگى پوليەتيلەن شىعارۋ جوباسىنا قانشا قارجى سالىناتىنى ازىرگە بەلگىسىز. بۇرىن وعان 4,3 ملرد دوللار جۇمسالاتىنى ايتىل­عان ەدى. بىراق گاز-حيميا كەشەنىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋ ماسە­لەسى تىپتەن قوزعالىپ وتىرعان جوق. ءتىپتى اۋستريالىق «Borealis» كوم­پا­نيا­سى ءدال وسى جوباعا ينۆەستور رەتىندە قا­تىسۋدان باس تارتتى. بۇل تۋرالى بيىل­عى مامىردا بەلگىلى بولدى. ارينە, كو­مپانيا باسشىلىعى مۇنى كور­وناۆيرۋس ينفەكتسياسىمەن بايلانىس­تى­را جاقاۋراتقانمەن, شىن مانىندە ماسەلە باسقادا بولىپ شىقتى. باسقاشا ايتقاندا, اۋستريالىق ينۆەستوردىڭ اڭ­سارى تىم اسقاق ەكەنى بەلگىلى بولىپ قالدى.

ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسا­رى مۇرات جورەبەكوۆتىڭ پىكىرىنشە, «Borealis» كومپانياسىمەن ەكى جىلعا جۋىق كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلگەن. جو­با­نى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن زاۋىت­تى ەتان شي­كى­­زاتىمەن قامتۋدا ينۆەس­تورعا قو­لاي­لى باعا ۇسىنۋ, سون­داي-اق ۇكى­مەتتىڭ قولداۋى تۋرالى كەلى­سىم جاساۋ قاجەت بولدى. بۇل قۇجات ينۆەس­تيتسيا­لىق كە­لىسىمنىڭ ءبىر تۇرىنە جاتادى. وندا نەگى­زىنەن ينۆەستيتسيالاردى قورعاۋ شارت­تارى مەن ينۆەستور ءۇشىن ءارتۇرلى پرە­فەرەنتسيا كورسەتىلەدى. باستاپقىدا «Borealis» كومپانياسى جوبانىڭ ەكو­نو­ميكالىق تيىمدىلىگىنىڭ بەلگىلى ءبىر دەڭ­گەيىن كەپىلدەندىرۋ بويىنشا تالاپ­تار قويعان.

ال مۇنداي تالاپتاردى ورىنداۋ ءۇشىن مامىلە كونفيگۋراتسياسى تال­قى­لا­نىپتى. ەگەر جوبانىڭ قۇنى بەكى­تىلگەننەن جوعارى بولسا, وندا بار­لىق ارتىق شىعىندى قازاقستاندىق ارىپ­تەس رەتىندە «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق تولەۋ مىندەتىن الۋى ءتيىس ەكەن. بۇعان قوسا شىعارىلعان ءونىمنىڭ الەمدىك نارىقتاعى باعاسى تومەندەپ, جوبا تيىمدىلىگىنىڭ ناقتى دەڭگەيى بەلگىلى ءبىر ماننەن تومەن بولسا, وندا تاعى دا «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق ديۆيدەندتەردى اسسيمەتريالىق ءبولۋ جولىمەن, ءوز ەسەبىنەن «Borealis» كومپانياسى تيىمدىلىگىنىڭ تالاپ ەتىلەتىن دەڭ­گ­ەيىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس بولادى.

اۋستريالىق ينۆەستور ءوز مۇد­دە­سى ءۇشىن وسىنداي تەڭدەسسىز ارتىق­شى­لىق­تى تالاپ ەتۋىنىڭ استارىندا نە بار؟ ماسەلەن, قازاقستاننىڭ ۇكىمەتى بارلىق داۋلاردىڭ حالىقارالىق ينۆەس­تيتسيالىق سوتتا قارالۋىنا كەلىس­ۋى كەرەك ەكەن. ارينە, بۇل سوت ينۆەس­تور­لار­دىڭ مۇددەسىن عانا قورعايتىنى داۋسىز. سونىمەن قاتار «Borealis» كوم­­پ­انياسىنىڭ باسشىلارى ينۆەس­تور­­لىقتى سىلتاۋ ەتىپ, مەملەكەت تا­را­­پىنان وزدەرىنە كەلىسىمشارت مەر­زى­مى اياقتالعاننان كەيىن دە شەكسىز ارتىقشىلىقتار بەرىلگەنىن قالايدى. بىراق قازاقستاندىق تاراپ تارازىنىڭ باسىن وزىنە بۇرىپ, وراسان زور ارتىق­شى­لىقتى يەلەنگىسى كەلگەن اۋس­تريا­­لىق كومپانيانىڭ شارتتارىن قا­بىل­داعان جوق. دەگەنمەن قازاقس­تان­­دىق تاراپ ورتاق مامىلەگە كەلۋ ءۇشىن بىرنەشە نۇسقانى ۇسىندى. ال «Borealis» كومپانياسىنىڭ شارتتارى ماقۇلدانسا, وندا ەل ەكونوميكاسىنا وراسان زور سالماق سالار ەدى. ءتىپتى مۇنىڭ ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق تاۋە­كەل­ى دە تىم جوعارى بولاتىن.

راس, ءبىر ينۆەستور جوبادان باس تارتسا, ونىڭ ورنىن وزگەسى باسادى. ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەس ينۆەستورلار وسىنداي ۇرىمتال تۇستى كۇتىپ وتىرادى. وسى تۇرعىدان ايتقاندا, ءبىر كومپانيانىڭ باس تارتۋىنان ەلىمىز ۇتىلا قويماسى انىق. سەبەبى توعىزىنشى تەرريتورياعا ينۆەستيتسيا سالۋعا ىنتالى كومپانيالار كوپ. بۇعان قازاقستاننىڭ الەمدىك نارىققا ەنەرگيا رەسۋرستارىن ءىرى جەت­كىزۋشىنىڭ ءبىرى ەكەنى تۇرتكى بولاتىنى داۋسىز. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىزدىڭ قوي­نا­ۋىندا تابيعي بايلىقتىڭ ءتۇر-ءتۇرى بار. ماسەلەن, قازاقستان مۇناي قورى جونىنەن الەمدە 12-ورىندى يەلەنىپ وتىر. ال گاز قورى بويىنشا 22-ورىندا, ۋران مولدىعىمەن ۇشتىكتىڭ بەل ورتا­­سىندا تۇر. الەمدە ۋران وندىرۋدەن بىردە-ءبىر ەل ءبىزدىڭ الدىمىزدى وراي المايدى. كومىر قورى دا مول. بۇل بايلىقپەن 8-ورىندى يەلەنەدى.

دەمەك وسىنداي تابيعي بايلىقتىڭ مولدىعى ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىن ەسەلەي تۇسەدى. ال مۇنداي الە­ۋەت ەل ەكونوميكاسىنا سەرپىن بەرىپ, سەر­پىندىلىك ستراتەگياسىنا اي­نا­­لار جو­باعا تاعى ءبىر ينۆەستوردىڭ كىزى­عۋ­شى­لىعىن وياتارى داۋسىز.

اتىراۋ وبلىسى