بۇگىندە ەل اۋماعىندا جاسالاتىن قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىقتاردىڭ 10%-عا جۋىعى الاياتىق فاكتىلەرىنە قاتىستى بولىپ وتىر. اقپاراتتىق تەحنولوگيا مەن ينتەرنەتتەگى قارجىلىق وپەراتسيالاردىڭ ۇلەسى ارتقان سايىن ينتەرنەت-الاياقتىڭ دا سانى ارتىپ كەلەدى. «زامانىڭ تۇلكى بولسا تازى بوپ شال» دەگەندەي, قىلمىس اياسى كەڭەيگەن سايىن ونىڭ الدىن الۋعا بارىن سالاتىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دا بارىنشا بەيىمدەلە ءتۇستى. ماسەلەن, كريمينالدىق پوليتسيا قۇرىلىمىندا قىلمىستىڭ ناق وسى تۇرىمەن كۇرەس جۇرگىزەتىن ارنايى ءبولىم بار. ەندەشە, ينتەرنەت-الاياقتىقتان زارداپ شەككەندەر سانىن قىسقارتۋ ءۇشىن قانداي قادامدارعا بارۋ قاجەت؟ وسىنداي قىلمىستىڭ قۇربانى بولماس ءۇشىن قاراپايىم ازاماتتار نەنى بىلگەنى دۇرىس؟
«بارىنشا كوپ تارالعان ينتەرنەت-الاياقتىق تۋرالى ايتايىن. جىل وتكەن سايىن الەمدە جوعارى تەحنولوگيالار ءۇستى-ۇستىنە ەنگىزىلە تۇسۋدە. تيىسىنشە, ازاماتتاردىڭ جەكە مالىمەتتەرى دە كيبەرورتالاردا قولجەتىمدى بولا باستادى. مۇنداي جايتتار ينتەرنەت-الاياقتاردىڭ دا قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزباي قويمايدى. كەيىنگى ءۇش جىلدا قىلمىستىڭ وسى ءتۇرى ەكى ەسە ارتقان (4000-نان 8000-عا) . بيىل ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ينتەرنەت-الاياقتىققا قاتىستى 1700 قىلمىستىڭ بەتىن اشىپ, 400-گە جۋىق زاڭ بۇزۋشىنى قولعا ءتۇسىردى», دەيدى كريمينالدىق پوليتسيا دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, پوليتسيا پولكوۆنيگى ەرلان وماربەكوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي قىلمىستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ترانسشەكارالىق سيپاتقا يە. سەبەبى قىلمىس جاسالعان كەزدە جاپا شەگۋشى مەن زاڭ بۇزۋشىنىڭ مەكەنجايى ءارتۇرلى ايماقتا ورنالاسادى ەكەن. ءتىپتى كەي كەزدەرى وزگە مەملەكەتتەردە دە تۇرىپ جاتادى. الايدا ينتەرنەت-الاياقتىڭ قۇربانى بولعان تۇلعالاردىڭ كوبىسى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ارىزدانبايتىن كورىنەدى. كوپ اقشادان ايىرىلماعان سوڭ, ءتارتىپ ساقشىلارىنا حابارلاۋدى ءجون سانامايدى. كەيبىر جاعدايدا الاياقتاردىڭ تورىنا تۇسكەندەرىن دە بىلە بەرمەيدى. مۇنداي جايتتار ءوز كەزەگىندە قىلمىسكەرلەردى انىقتاپ, جاۋاپقا تارتۋعا كوپ كەدەرگى كەلتىرەدى.
بۇل كەزدە الاياقتار بەلگىلى ءبىر جايتتارعا تەز بەيىمدەلە باستايدى. قۇرباندارىن قۇرىققا ءتۇسىرۋدىڭ ءتۇرلى تاسىلدەرىن, ايلا-شارعىلارىن جەتىلدىرە تۇسەدى. الداپ سوعۋدىڭ وزگە دە امالىن ىزدەستىرىپ, ءتۇرلى باعدارلامالار جاسايدى. مۇنداي قىلمىستاردىڭ ىشىندە كوپ قايتالاناتىندار دا بار. زاڭبۇزۋشىلىقتاردىڭ كەڭ تاراعان تۇرلەرى مەن تاسىلدەرىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى دە جاقسى بىلەدى. «ماسەلەن, الاياقتار ينتەرنەتتە قانداي دا ءبىر تاۋاردى ساتۋ نەمەسە قىزمەت كورسەتۋ تۋرالى جارناما ورنالاستىرادى. ياعني الاياقتار قۇرباندارىن تاۋاردىڭ تومەن باعاسىمەن, قولجەتىمدىلىگىمەن قىزىقتىرادى. بۇدان سوڭ قىلمىسكەرلەر تاۋاردىڭ 50%-ىن الدىن الا تولەۋدى ۇسىنادى. تولەم جاسالعاننان كەيىن ىسكە ەسەپشوت تىركەلگەن ءۇشىنشى تۇلعا ارالاسادى. اقشانى العان سوڭ جاپا شەگۋشىگە قانداي ءبىر ماسەلەلەر تۋىنداعانىن, تاۋاردىڭ باسقا ەلدە ەكەنى, ونى ەلگە جەتكىزۋ كەرەگىن ايتادى. كەيىن تەلەفون ءنومىرى ءوشىرىلىپ, تاۋار دا جوق بولادى. وسىلايشا, الدانىپ قالعان ادامدار زاردابىن وزدەرى عانا تارتۋعا ءماجبۇر», دەيدى ە.وماربەكوۆ.
سوعان قاراماستان پوليتسيا قىلمىسكەرلەرگە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋدى, زاڭ بۇزۋشىلاردى ىزدەستىرۋدى, قولعا ءتۇسىرۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. ماسەلەن, جۋىردا قۇقىق قورعاۋ ورگداندارى وسىنداي زاڭ بۇزۋشىلىققا بارعان ءتورت ادامدى قاماۋعا الىپتى. ولار الدانىپ قالعان ازاماتتارعا اۆتوكولىكتىڭ قوسالقى بولشەكتەرىن جەتكىزىپ بەرەمىز دەپ ۋادە بەرگەن كورىنەدى. بۇگىننىڭ وزىندە اتالعان قىلمىستىق توپ مۇشەلەرىنە قاتىستى 17 ەپيزود دالەلدەنىپ وتىر. تەرگەۋ امالدارى ءالى دە جالعاسۋدا.
ء«ۇشىنشى تۇلعالارعا نەسيەنى ونلاين راسىمدەۋ دەرەگىنە دە توقتالعىم كەلەدى. بۇل زاڭبۇزۋشىلىق كەزىندە الاياق ينتەرنەت-دۇكەن ساتۋشىسىن تاۋىپ, قانداي دا ءبىر تاۋار تۇرىنە الدىن الا تولەم جاساۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرتەدى. ءوز كەزەگىندە قاراجاتقا بارىنشا جىلدام كەنەلگىسى كەلگەن ساتۋشى وعان جەكە دەرەكتەرىن, جسن, بانكتەگى ەسەپشوت نومىرلەرىن بەرەدى. قىلمىسكەر ونى ءتيىمدى پايدالانادى. الاياقتار وسى دەرەكتەر ارقىلى ساتۋشىنىڭ اتىنا نەسيە راسىمدەيدى», دەيدى ە.وماربەكوۆ.
كريمينالدىق پوليتسيا دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە جەكە مالىمەتتەردى پايدالانۋ وقيعالارى سوڭعى كەزدە جيىلەپ كەتكەن. ماسەلەن, الاياقتار ءوزىن بانك قىزمەتكەرى رەتىندە تانىستىرىپ, كليەنتتىڭ كارتاسىندا كۇماندى وپەراتسيا جۇرگىزىلگەنىن ايتادى. وسى ارەكەتتى بۇعاتتاۋ ءۇشىن كارتانىڭ ارتقى جاعىنداعى 3 تاڭبالى ساندى ايتۋىن سۇرايدى. الاياقتىق تۋرالى ويلاپ ۇلگەرمەگەن ادام وعان ءتيىستى مالىمەتتى بەرەدى. كەيىن الاياق تاعى دا حابارلاسىپ, ماسەلەنىڭ شەشىلگەنىن ايتادى. سوڭىندا قىلمىسكەر ينتەرنەت-بانكينگ ارقىلى جاپا شەگۋشىنىڭ ەسەپشوتىنداعى اقشانى شەشىپ الادى.
ەندى ءبىر جاعدايلاردا الاياق كەز كەلگەن نومىرگە قوڭىراۋ شالىپ نەمەس سمس حابارلاما جىبەرىپ, تۇلعانىڭ قانداي دا ءبىر كونكۋرستا جەڭىسكە جەتكەنىن جەتكىزەدى. ارنايى سىيلىق تاعايىندالعانىن دا ايتادى. ارينە, كەز كەلگەن الاياق مۇنداي ارەكەتكە بارا المايدى. ول ءۇشىن قىلمىسكەرلەر مۇقيات دايىندالاتىن كورىنەدى. اداممەن قالاي سويلەسۋ كەرەگىن مەڭگەرەدى. ەڭ الدىمەن الاياقتار ءوز قۇربانىنىڭ قاي قالادا نە بولماسا ەلدى مەكەندە جۇرگەنىن سۇراپ-بىلەدى. ماسەلەن, بولاشاق جاپا شەگۋشى پەتروپاۆلدا بولسا, سىيلىقتى الماتىدان الىپ كەتۋ كەرەكتىگىن ايتادى. الدانعان ادام ۋاقىتى جوعىن تۇسىندىرگەندە ايلاكەر سىيلىقتى اقشالاي الۋعا بولاتىنىن جەتكىزەدى. ول ءۇشىن الدىمەن جەكە مالىمەتتەردى ايتۋ كەرەك بولادى. مىنە, قىلمىسكەرلەر ءوز قۇرباندارىنىڭ مالىمەتتەرىنە وسىنداي جولمەن قول جەتكىزۋدى دە مەڭگەرىپ الىپتى.
ينتەرنەت-الاياقتىق ارقىلى قالتا قاعۋدىڭ ەندى ءبىر ايلا-شارعىسى – ءتيىمدى سالىم. قىلمىسكەرلەر جىلدام ءارى كوپ پايدا تابۋدىڭ جولىن نۇسقاپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردە جارناما ورنالاستىرادى. «الەۋمەتتىك جەلىدە الاياقتار بۋكمەكەرگە اقشا تىگىپ نەمەسە بيرجاعا اقشا سالىپ از ۋاقىت ىشىندە پايداعا كەنەلۋگە بولاتىنى تۋرالى جارناما بەرەدى. الاياقتار سپورتتىق شارالاردىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى الدىن الا قانداي دا ءبىر اقپاراتقا يەلىك ەتەتىندەرىن نەمەسە ءىرى ءارى تانىمال كومپانيالاردىڭ بيرجاداعى اكتسيالارىنىڭ قۇنىن بىلەتىنىن ايتىپ, سەندىرۋگە تىرىسادى. ءوز كەزەگىندە ادامدار دا ولارعا ءوز اقشاسىن سەنىپ تاپسىرادى. سونىڭ سالدارىنان الاياقتىڭ ارەكەتى ءوز ناتيجەسىن بەرەدى», دەيدى پوليتسيا پولكوۆنيگى.
ونىڭ ايتۋىنشا, قىلمىسكەرلەر مۇنداي ارەكەتتەردى اسقان ەپتىلىكپەن جاسايدى. ولاردىڭ باستى ماقساتى – قاراجاتقا كەنەلۋ. تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, ءبىر قىلمىسكەردىڭ سوڭىندا مۇنداي بىرنەشە قىلمىستىق تىزبە قوسا ەرىپ جۇرەدى. ايلاكەرلەر ءتۇرلى بانك ەسەپشوتتارىن, پلاستيكالىق كارتالاردى, ابونەتتىك نومەرلەردى ءۇشىنشى تۇلعالارعا تىركەيدى. «ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ قۇربانى بولماۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن جەكە مالىمەتتەردى ەشكىمگە بەرمەۋ كەرەك. كارتا ءنومىرىن, قۇپيا ءسوزدى ايتۋعا بولمايدى. تەكسەرىلمەگەن, كۇماندى اقپارات كوزدەرىنە سەنبەۋ قاجەت. بۇگىندە قانداي دا ءبىر ۇيىم نەمەسە كومپانيا تۋرالى مالىمەتتى ينتەرنەت ارقىلى تەز تەكسەرۋگە بولادى. سوندىقتان قاراجات اۋدارۋ, مالىمەت بەرۋ كەزىندە اسىعىستىققا بارماعان ءجون. زەرتتەپ, تەكسەرىپ الماي تاۋارعا الدىن الا تولەم جاساۋدىڭ كەرەگى جوق. جالعان جارناماعا سەنە بەرۋگە بولمايدى. بەينەقوڭىراۋ شالۋ ارقىلى تاۋاردىڭ بار-جوعىن انىقتاپ العان دۇرىس», دەيدى ە.وماربەكوۆ.
سونداي-اق قۇقىق قورعاۋ ورگانى قىزمەتكەرىنىڭ ايتۋىنشا, كۇماندى كەلىسىمدەر كەزىندە اقشا اۋدارۋدىڭ كەرەگى جوق. قارجى الاياقتارىنان بارىنشا ساق بولۋ قاجەت. ساقتىق شارالارىن ءبىرىنشى ورىنعا قويۋدى ۇمىتپاعان ءجون. قۇپيا ءسوزدى ۇنەمى اۋىستىرىپ وتىرعان دا ارتىق ەتپەيدى. بۇل قادام جەكە مالىمەتتى باسقا ادام پايدالانباۋى ءۇشىن كەرەك.
مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ سەبەبى جەكە مالىمەت بەرۋدىڭ كەسىرى كوپ جاعدايدا ءىرى كولەمدەگى قارجىلاي شىعىنعا باتىرادى. ماسەلەن, تۇركىستان وبلىسىندا ايگۇل ۇسەنبەكوۆا ەسىمدى ازاماتشا «Evolution Corporation» ينتەرنەت دۇكەنىنىڭ اتىن جامىلىپ, مىڭداعان ادامنىڭ قاراجاتىن قالتاسىنا باسقان بولاتىن. بۇدان حاباردار بولعان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىلمىسكەردى عانا ەمەس, وسى كومپانيانىڭ قۇرىلتايشىلارىن دا قاماۋعا الدى.
تۇركىستان وبلىسىنىڭ پوليتسيا دەپارتامەنتى اتالعان كومپانيانىڭ جۇمىسىنا قاتىستى تەرگەۋ امالدارىن باستاپتى. قىلمىستىق كودەكستىڭ 217-بابى اياسىندا «قارجى پيراميداسىن ۇيىمداستىرۋ» فاكتىسى بويىنشا قىلمىستىق ىسكە تەرگەلۋدە. پيراميدا قۇرۋعا قاتىسى بار بارلىق تۇلعالار انىقتالىپتى. الاياقتاردىڭ كەسىرىنەن 800-گە جۋىق ازامات زارداپ شەگىپ, كەلتىرىلگەن زالال كولەمى 1 ملرد تەڭگەنى قۇراعانى بەلگىلى بولدى. تەرگەۋ امالدارى ءالى دە جالعاسىپ جاتىر. «كيبەر الاياقتىققا قاتىستى بارلىق ماتەريال قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنداعى تەرگەۋ بولىمشەلەرىندە قارالادى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلىمىندا كيبەر قىلمىسپەن كۇرەس جۇرگىزەتىن ورتالىق بار. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ءىرى قالالار مەن وبلىس ورتالىقتارىندا بولىمدەر مەن ارنايى توپتار قىزمەت اتقارادى. ولار وسىنداي قىلمىس تۇرلەرىنە قاتىستى تەرگەۋ امالدارىن جۇرگىزەدى. ينتەرنەت-الاياقتاردى اشكەرەلەيدى», دەيدى ە.وماربەكوۆ.
توتەنشە جاعداي كەزىندە ەلىمىزدە تابىس كوزىنەن ايىرىلعان ازاماتتاردى قولداۋ ماقساتىندا 42 500 تەڭگە كولەمىندە الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلگەنى بەلگىلى. توتەنشە جاعداي رەجىمى اياقتالعاننان كەيىن الەۋمەتتىك كومەكتىك تە توقتاعان بولاتىن. الايدا ادامداردىڭ سەنىمىن پايدالانىپ, تاعى دا 42 500 تەڭگە بەرىلەدى دەپ حابار تاراتىپ جاتقان ينتەرنەت-الاياقتار بار كورىنەدى. بۇل جايتتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دا راستاپ وتىر. بيىل نۇر-سۇلتان قالاسىندا وسىنداي قىلمىسقا بارعان 3 ازامات قاماۋعا الىنىپتى. ولارعا قاتىستى تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ءيا, ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جىل باسىنان بەرى جاسالعان 8000-عا جۋىق ينتەرنەت-الاياقتىقتىڭ تەك 21%-ىن (1700 قىلمىس) عانا اشا الدى. ونىڭ وزىندىك سەبەبى دە بار. «ينتەرنەت-الاياقتىقتى اشكەرەلەۋ اسا قيىن جۇمىس. قىلمىسكەرلەر جاسىرىن ارەكەت ەتۋدىڭ تاسىلدەرىن ابدەن مەڭگەرىپ العان. جالعان تەلەفون نومىرلەرىن, جالعان سەرۆەرلەردى پايدالانادى. كوپ جاعدايدا بىزگە مۇنداي الاياقتاردى قولعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن ينتەرنەت-پروۆايدەرلەر ورنالاسقان اقش, رەسەي, قىتاي, گەرمانيا ەلدەرىنە حالىقارالىق سۇرانىس جاسايمىز. سوندىقتان مۇنداي پروتسەستەر وتە ۇزاق جۇرەدى. كوپ ۋاقىت كەتەدى. ارينە, قىلمىستىڭ تەز اشىلعانىن ءبىز دە قالايمىز. زاڭ بۇزۋشىلىققا بارعان تۇلعالاردى تەزدەتىپ قاماۋعا العىمىز كەلەدى. بۇگىنگى تسيفرلاندىرۋ جۇمىسىنىڭ قارقىنىنا قاراپ بولاشاقتا مۇنداي قىلمىستاردىڭ بەتى جەدەل اشىلادى دەگەن سەنىمدەمىن», دەيدى ە.وماربەكوۆ.
