رۋحانيات • 02 قاراشا، 2020

قاجىمۇقاننىڭ فوتولارى قالاي تابىلدى؟

5821 رەت كورسەتىلدى

الداعى جىلى كۇش اتاسى قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلىنىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولا­دى. قا­زاق تاريحىندا ورنى زور تۇلعا جايلى ءالى زەرتتەلمەي جاتقان دۇنيە كوپ. اتاپ ايت­قاندا، بالۋان اتامىز قاتىسقان رەسمي چەمپيوناتتار مەن رەسەيلىك جانە شەتەلدە­گى تسيرك الاڭدارىندا كورسەتكەن ونەرى جايلى تەك اۋزىەكى اڭگىمە نە­مە­سە شىنا­يى­لىقتان الشاق ادەبي نۇسقاداعى كوركەم دەرەكتەردى مالدانىپ ءجۇر­مىز.

قازىرگى تاڭدا ەۋروپا مەملەكەتتەرى، رەسەي فەدەراتسياسى حح عاسىردىڭ باسى 1904 جىلدان باستاپ تۇراقتى وتكىزىلىپ كەلە جاتقان گرەك-ريم كۇرەسىنىڭ كەستەسىن جارىققا شىعاردى. ايتالىق، العاشقى چەمپيونات 1904 جىلى ۆەنا (اۋستريا) قالاسىندا وتكەن بولسا، 1910 جىلى ديۋسسەلدورفەدە (گەرمانيا)، 1911 جىلى حەلسينكيدە (فينليانديا)، 1912 جىلى برەسلاۋدا (گەرمانيا)، 1920 جىلى  ۆەنادا (اۋستريا)، 1921 جىلى حەلسينكيدە (فينليانديا)، 1922 جىلى ستوكگولمدە (شۆەتسيا) جالاۋىن كوتەرگەن.

وسى جارىستارعا قاي ەلدەن، قانداي بالۋان قاتىستى بارلىعى حاتتاپ-شوتتاۋلى ينتەرناتتا تۇر. وسى تىزىمىنەن جۇلدەگە ىلىنگەن بىردە-ءبىر پاتشالىق رەسەيدىڭ سپورتشىسىن كەزىكتىرە المايسىز. دەمەك، قاجىمۇقان اتامىز باستاتقان رەسەي بالۋاندارى قايدا ءجۇر؟ بۇل سۇراققا سپورت تاريحىن زەرتتەۋشى مامان-عالىمدار جاۋاپ بەرە جاتار، بىزدىكى تەك قوعامعا وي تاستاۋ.

دەسەك دە، بالۋان اتامىزعا قاتىستى فوتو-قۇجات جادىگەرلەر تابىلىپ جاتىر. ونى تاۋىپ كوپشىلىكتىڭ كوزايىمىنا ۇسىنىپ جۇرگەن زەرتتەۋشى-جۋرناليست سەرىكبول حاسان دەگەن جاس ازامات. قازىردىڭ وزىندە بۇعان دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن 9 فوتونى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى اينالىمعا جىبەردى. وسى ورايدا، جۋرناليست باۋىرىمىزعا «بۇل جادىگەرلەردى قالاي، قايدان تاپتىڭ؟» دەگەن سۇراق قويىپ،  جاۋاپ العان ەدىك.

– وسىدان 5 جىل بۇرىن «ايقىن» گازەتىندە قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە قاجىمۇقان اتامىزدىڭ تۋعان جىلىنا بايلانىستى دەرەكتەر ىزدەستىرە باستادىم. سول كەزدە پەتەربورداعى ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار ءارحيۆىنىڭ ەلەكتروندى قورىنان 1912 جىلى سول زاماننىڭ اتاقتى فوتوگرافى كارل بۋللا تۇسىرگەن قاجىمۇقاننىڭ جاس كەزدەگى سۋرەتتەرىمەن تانىستىم.

1912 جىلى پەتەربوردا كلاسسيكالىق كۇرەستەن (بۇگىنگى گرەك-ريم كۇرەسى) حالىقارالىق چەمپيونات (؟) ءوتتى. بۇعان الەمنىڭ ەڭ مىقتى بالۋاندارى قاتىسقان ەكەن. جارىس بارىسىن كارل بۋللا سۋرەتكە تۇسىرگەن. ول ازداي بالۋانداردى ءوزىنىڭ پەتەربورداعى فوتواتەلەسىنە شاقىرىپ، جەكە-جەكە سۋرەتكە تارتىپتى. كەيىن وسى سۋرەتتەرىن پايدالانىپ «رۋسسكيە بوگاتىري» دەگەن فوتورەپورتاج جاريالاپتى.

وسى فوتورەپورتاجدا قاجىمۇقان اتامىزدىڭ جەكە سۋرەتى جانە چەح بالۋانى كارل پوشپەشيلمەن بىرگە كۇرەس ادىستەرىن كورسەتىپ جاتقان بىرنەشە سۋرەتى جاريالانىپتى. بىرىندە پوشپەشيل مۋحانۋرانى (قاجىمۇقاندى) كوتەرىپ السا، تاعى بىرىندە مۋحانۋرا پوسپەشيلدىڭ بەلىنەن قىسىپ ۇستاپ تۇر. تاعى ءبىر سۋرەتتە پوسپەشيل مۋحانۋرانى جامباسقا لاقتىرعالى تۇر، ەندى بىرىندە مۋحانۋرا پوسپەشيلدىڭ موينىنان قىلعىندىرىپ العان. سۋرەتتەردىڭ ءبارى دە پەتەربور ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار ارحيۆىندە ساقتالىپتى.

1

                                                                                 

 – ءسىز جوعارىدا ءوزىڭىز ايتقان فوتولاردىڭ بەس ءتۇرلى نۇسقاسىن جەلىگە جاريالالاپ، بۇلاردان باسقا تاعى بىرنەشە سۋرەتتى جارىققا شىعاردىڭىز؟ سوعان توقتالا كەتسەڭىز؟

– قاجىمۇقان اتامىزدىڭ جاقىندا جەلىگە جاريالانعان فوتوسۋرەتتەرى وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن الماتى تسيركىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا جاريالانعان بولاتىن. مەنىڭ ءبىر جەردەن كونە سۋرەت كورسەم، ونىڭ ءتۇپ-تامىرىن قۋالاپ، ىندەتىپ كەتەتىن ادەتىم بار. سولاي ىزدەستىرە كەلگەندە بۇل ەكى سۋرەتتىڭ قايدان شىققانى بەلگىلى بولدى.

قاجەكەڭنىڭ بۇل ەكى سۋرەتىن العاش رەت جاريالاعان بۇگىندە باكۋدە تۇراتىن تسيرك فوتوگرافى، كوللەكتسيونەر لەۆ كۆارتس دەگەن كىسى ەكەن. چەليابينسك تسيركىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تسيرك ءارتيسى، بالۋان فەدور كوروۆكو-بەسارابوۆتىڭ چەمودانىن تاۋىپ الىپ، سول چەموداندا ساقتالعان توپتاما سۋرەتتەردى كوللەكتسيونەر لەۆ كۆارتسقا سىيلاپتى. وسى سۋرەتتەردىڭ ىشىندە قاجىمۇقان اتامىزدىڭ بىرنەشە فوتوسى بار بولىپ شىقتى.

اربىرىنە جەكە-جەكە توقتالار بولساق، ءبىرىنشىسى، قاجىمۇقاننىڭ جەكە تۇرعان فوتوسۋرەتى. بۇل سۋرەت 1918 جىلى ومبىدا تۇسىرىلگەن ەكەن.

222

ەكىنشىسى، سول زامانداعى بەلگىلى ەستون بالۋانى كارل تومبەرگپەن بىرگە فوتوسالوندا قولىنا ارنايى بۋتافوريالىق اكسەسسۋارلار (شاراپ، ستاقان ت.ب) ۇستاپ وتىرىپ تۇسكەن بەينەسى 

3

ء ۇشىنشىسى، ساقالىن جىبەرىپ، ۇستىنە الا شاپان كيىپ تۇسكەن فوتوسى. 

4

وسى ءۇش سۋرەت تە بەسارابوۆتىڭ چەمودانىنان شىققان كورىنەدى. سۋرەتتەر بەسارابوۆ قايدان، قالاي جەتتى، ول جايلى مالىمەت جوق. بىراق زەرتتەي تۇسسەك، تامىرىن تابۋعا بولاتىن سەكىلدى.

ال قاجەكەڭنىڭ 1910 جىلى تومسكىدە كۇرەسىپ جاتقان بەينەسى ءالى ءبىراز زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ول سۋرەت جايلى مۇلدەم دەرەك جوق. تومسك قالاسىنىڭ تاريحي سايتتارىنىڭ بىرىنەن تاۋىپ الدىم. جالپى ارحيۆىمدە قاجىمۇقان اتامىزدىڭ ايگىلى بالۋان لۋريحپەن بىرگە تۇيە ۇستاپ تۇسكەن، باسقا دا فوتوسۋرەتتەرى بار. ولاردى ۋاقىتى كەلگەندە، تولىق دەرەگى بەلگىلى بولعاندا ارنايى ماقالا جازىپ وقىرمانعا ۇسىنباق ويىم بار.

5

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قيلى-قيلى تاعدىرلار

تاريح • كەشە

ءبىر شاڭىراقتان – ءۇش مايدانگەر

رۋحانيات • 08 مامىر، 2021

قازاق دەگەنىمىز – باۋىرجان...

رۋحانيات • 08 مامىر، 2021

505-ءشى تۇرمەنىڭ تۇتقىندارى

تاريح • 08 مامىر، 2021

اسكەري ينجەنەرلەر ۇستاحاناسى

وقيعا • 07 مامىر، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار