الداعى كۇندەرى امەريكا قۇراما شتاتتارىندا پرەزيدەنت دوداسى مارەسىنە جەتەدى. ايتۋلى ساياسي وقيعانىڭ ناتيجەسى بۇرمالانبايدى دەگەن سەنىمنىڭ جوقتىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سەبەبى وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىندا بولعان وقيعا ءالى ەستەن كەتە قويعان جوق. وندا بارشامىزعا بەلگىلى Facebook كومپانياسى مەن بريتاندىق ساياسي كەڭەس بەرەتىن Cambridge Analytica فيرماسىنىڭ باسى داۋعا قالعان-دى. وسىدان ءتورت جىل بۇرىن بولعان وقيعانىڭ ءمان-جايى كەيىن اشكەرە بولىپ, ءىس سوتقا جەتكەن ەدى. الەۋمەتتىك جەلىدە ءوزىڭ تۋرالى مالىمەتتى بارىنشا اشىق جازۋدىڭ, جەكە اقپارات جاريالاۋدىڭ قاۋىپتى ەكەنىن سوندا تۇسىندىك. ماسەلەنىڭ ءمانىسى Facebook-كە تىركەلگەن ميلليونداعان قولدانۋشىنىڭ جەكە مالىمەتىنىڭ سايلاۋ كەزىندەگى ناسيحات جۇمىستارىندا قولدانىلعانىندا بولدى. بارلىعى 2013 جىلى جاسالعان قوسىمشادان باستالدى. قولدانۋشىلاردىڭ پسيحولوگيالىق بەينەسىن جاسايتىن عىلىمي ماقساتتا اشىلعان قوسىمشا Facebook-كە تىركەلگەندەردىڭ جانە ولاردىڭ دوستارىنىڭ جەكە مالىمەتىن جيناقتاپ وتىرعان. بۇل قۇندى مالىمەتتى Cambridge Analytica ساياسي ناۋقان كەزىندە ۇمىتكەرلەرگە ساتقان. ونىمەن قوسا فيرمانىڭ قازىرگى اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ سايلاۋالدى ناۋقانىن جۇرگىزۋگە كومەكتەسكەنى تاعى بار. بۇل جاعداي بەلگىلى بولعاننان باستاپ قوس كومپانيانىڭ دا باسىنان داۋ ايرىلمادى. جالپى, وقيعا 2018 جىلى بارشاعا ءمالىم بولعانىمەن, تەحنولوگيانىڭ ساياسي ۇردىسكە ارالاسۋى تۋرالى مالىمەتتەر بىرنەشە جىل بۇرىن جاريالانا باستاعان ەدى. تەك سول جىلى Cambridge Analytica فيرماسىنىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرى باق-قا سۇحبات بەرىپ, وقيعانى راستايدى. وسى كەزدە عانا اقش پەن ۇلىبريتانيانىڭ ساياساتكەرلەرى ەكى كومپانيانى دا سۇراقتىڭ استىنا الىپ, جاۋاپ بەرۋىن تالاپ ەتەدى. ال ازاماتتاردىڭ نارازىلىعىنا ءتىپتى شەك بولعان جوق. حالىقتىڭ پىكىرى مەن باق-تاعى سانسىز سىني جاريالانىمدار Facebook-تىڭ باس ديرەكتورى مارك تسۋكەربەرگتىڭ اقش كونگرەسىنىڭ الدىندا جاۋاپ بەرۋىنە الىپ كەلدى.
مۇنىڭ بارلىعى وسىدان ءتورت جىل بۇرىن بولعانىمەن, بۇل قاۋىپ تەحنولوگيانىڭ قارىشتاپ دامىعان تۇسىندا ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا سەيىلمەيتىنى انىق سەكىلدى. ال ساياسي ناۋقان كەزىندە ماڭىزى وسەتىنى دە تۇسىنىكتى. ناقتى ساندارعا توقتالساق, سول جىلى باق 50 ملن قولدانۋشىنىڭ جەكە مالىمەتى جاريا بولعانىن ايتقان ەدى. العاشىندا Cambridge Analytica بۇل ساندى ازايتۋعا تىرىسىپ, 30 ملن قولدانۋشى دەگەن-ءدى. الايدا جاسىرعاننان ءىستىڭ ناسىرعا شاباتىنىن تۇسىنگەن Facebook كەيىننەن 87 ملن قولدانۋشى تۋرالى مالىمەتتىڭ تارالىپ كەتكەنىن مويىندادى. ونىڭ 70,6%-ى – اقش ازاماتتارى.
دونالد ترامپتىڭ جەڭىسىن ءدال وسى ارەكەتپەن بايلانىستىراتىندار كوپ. سەبەبى اقش پرەزيدەنتىنىڭ سايلاۋالدى ناۋقانى ءار قولدانۋشىنى سارالاي وتىرىپ, ولاردىڭ جازبالارىنا قاراپ ساياسي, ءدىني كوزقاراسىن انىقتاعان. جانە سول ارقىلى ءار قولدانۋشىنى دالدەپ ساياسي جارناماسىن جىبەرىپ وتىرعان. قازىر دە قولدانۋشى الەۋمەتتىك جەلىلەردە وزىنە كەرەك جارنامانىڭ الدىنان توپ ەتىپ شىعا كەلەتىنىنە تاڭىرقاپ جاتادى. وعان باس قاتىرۋدىڭ دا قاجەتى جوق, قازىر تەحنولوگيانىڭ دامىعانى سونشالىق, ءار قولدانۋشىنىڭ ارەكەتىن اڭدىعان تەحنولوگيا وعان نە كەرەگىن ءاپ-ساتتە انىقتاپ الادى. مۇنىڭ كوپ ادام ءۇشىن قاۋىپ تۋعىزاتىنى دا تۇسىنىكتى. جاساندى ينتەللەكت, روبوتتار زامانىندا تەحنولوگيانىڭ ادام ويىن «وقۋى» اركىمدى بولسىن ويلاندىرۋى ءتيىس. اسىرەسە جوعارىداعى وقيعا جەكە مالىمەتىڭنىڭ كىمنىڭ قولىندا كەتەتىنىن باقىلاۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن كورسەتتى. تەحنولوگيانى دامىتۋمەن قاتار, قاراپايىم ادامداردىڭ مەديا ساۋاتتىلىعىن ارتتىرىپ, قاۋىپسىزدىك شارالارىن ءتۇسىندىرۋدىڭ ماڭىزى دا جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. جەكە مالىمەتكە كىرپياز قارايتىن باتىس ەلدەردە جاعداي وسىنداي بولسا, بىزدەگى قاۋىپسىزدىك قاي دەڭگەيدە بولدى ەكەن؟
وتكەننەن ساباق الاتىن كەز كەلگەنىن وسى سايلاۋدا ءبارى جاپپاي ەسكە الدى. بۇرىن الەۋمەتتىك جەلىنىڭ سايلاۋالدى ناۋقاندا قولدانىلۋىنا ءمان بەرمەيتىن ۇكىمەتتەر مەن تەحنولوگيالىق كومپانيالار ەندى جاعدايدى ءجىتى باقىلاي باستادى. قانشاما ازاماتتىڭ جەكە مالىمەتى اشىق جاتقان الاڭنىڭ جىمىسقى ارەكەتتەرگە تاپتىرمايتىن نىسانا ەكەنىن ءبىر ەلدىڭ مىسالىندا بۇكىل الەم كوردى. ونىمەن قوسا, وزگە ەلدەر مەن كۇشتەردىڭ ءوز پايداسىنا قولدانىپ كەتۋ مۇمكىندىگى تاعى بار. مۇنىڭ بارلىعى ۇلكەن ساياسي ويىننىڭ باستى قۇرالىنا اينالىپ كەتپەۋى ماڭىزدى.
سونىمەن, بيىلعى سايلاۋ سوڭعى دودادان نەسىمەن ەرەكشەلەنبەك؟ قازىر ميلليونداعان اۋديتورياسى بار الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ بارلىعى قىراعى كۇزەتشى سەكىلدى ءوزىنىڭ ۆيرتۋالدى شەكارالارىن باقىلاۋعا الدى. سەبەبى سايلاۋدىڭ ناتيجەسى الەۋمەتتىك جەلىدەگى ارەكەتتەرگە تىكەلەي بايلانىستى بولادى. جالپى, Facebook, Twitter, Instagram, YouTube سەكىلدى جەلىلەردىڭ ىقپالى بارلىق سالادا كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. اقش تا مۇنى جوققا شىعارمايدى. ماسەلەن, ستاتيستيكا بويىنشا داۋىس بەرۋگە قۇقىلى ازاماتتاردىڭ 72%-ى الەۋمەتتىك جەلىنى قولدانسا, ونىڭ 69%-ى Facebook جەلىسىندە بار ەكەن. بۇل دەگەنىمىز سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە ساياسي وقيعالاردى تالقىلاۋ, ۇمىتكەرلەردىڭ باعدارلاماسىن تالداۋعا قاتىستى جەلىدە جازىلعان كەز كەلگەن پىكىر داۋىس بەرۋشىلەردىڭ ويىن وزگەرتۋى مۇمكىن. جالپى, باراك وبامادان باستالعان اقش پرەزيدەنتتەرىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى بەلسەندىلىگى ولاردىڭ سايلاۋدا جەڭىسكە جەتۋىنە ىقپال ەتكەنىنە ەشكىمنىڭ داۋى جوق. 1960 جىلى سايلاۋدا دجون كەننەديدىڭ اقش پرەزيدەنتى بولۋىنا تەلەۆيزيانىڭ اسەرى قانشالىقتى زور بولسا, قازىرگى ساياسي دودادا الەۋمەتتىك جەلىنىڭ كۇشى ودان كەم تۇسپەي تۇر.
سايلاۋدىڭ ءادىل وتۋىنە كۇدىك ۇيالاتقان ءتورت جىل بۇرىنعى وقيعا قايتالانباس ءۇشىن ءىرى تەحكومپانيالار قاۋىپسىزدىك شارالارىن الدىن الا ويلاستىرىپ, وسى جولى ەشقانداي زاڭسىز ارەكەتتىڭ بولمايتىنىن مالىمدەپ وتىر. مارك تسۋكەربەرگ بيىلعى سايلاۋدىڭ ءوز كومپانياسى ءۇشىن سىناق بولاتىنىن ايتىپ, سوڭعى ءتورت جىل ىشىندە قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى تۇراتىن ەڭ مىقتى تەحنيكالىق جۇيەلەردى قولداناتىنىن جانە سايلاۋ كەزىندە ازاماتتىق تارتىپسىزدىكتى بولدىرماۋدىڭ جاڭا جولدارىن قاراستىرعانىن جەتكىزدى.
Facebook الدىن الا ناتيجەلەردى جاريالاعان جازبالاردى رەسمي اقپاراتقا سىلتەپ وتىراتىن بولدى. ودان بولەك كومپانيا داۋىس بەرۋگە ءبىر اپتا قالعاندا جاڭا ساياسي جارنامالاردى جانە سايلاۋدان كەيىنگى ءبىر اپتادا بارلىق ساياسي جارنامانى بۇعاتتاپ وتىرادى. ال Twitter بولسا رەسمي ناتيجە شىققانعا دەيىن ۇمىتكەرلەرگە ءوز جەڭىسىن جاريالاۋعا رۇقسات بەرمەيمىز دەپ وتىر. سونداي-اق ترامپ نە بايدەن داۋىس بەرۋگە اسەر ەتەتىن ەشقانداي جازبا قالدىرا المايدى. جەلىدە جالعان اقپاراتتىڭ تاراۋىنا جول بەرمەس ءۇشىن رەسمي اقپارات كوزدەرىنە سىلتەمە بەرىلەدى. Google كومپانياسى Associated Press اگەنتتىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, «سايلاۋدا كىم جەڭدى؟» دەگەن سۇراقتارعا رەسمي جاۋاپ بەرەتىن بولدى. مۇنىڭ بارلىعى كانديداتتار, سايلاۋ ناتيجەسى مەن داۋىس بەرۋ پروتسەسى جايلى جالعان اقپاراتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جاسالعان قادامدار. دەگەنمەن وزگە قاۋىپسىزدىك شارالارىنا قاتىستى ماسەلەلەردىڭ ءالى دە ناقتى جاۋابى جوق سەكىلدى. سەبەبى ادامداردىڭ جەكە مالىمەتىمەن جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالار ءۇشىن قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن ەشقاشان تۇسپەيدى. ويتكەنى ساياسي نە كوممەرتسيالىق ماقساتتا اۋديتوريانى زەرتتەۋ, ونىڭ كوزقاراسىن ءبىلىپ, قالاعانىن ۇسىنۋ – بۇگىنگى نارىقتىق زاماننىڭ ەڭ باستى سۇرانىسى. ال قولدانۋشىلار بار سىرىن سەنىپ تاپسىراتىن كەز كەلگەن الەۋمەتتىك جەلىدەگى قۇندى دەرەك ءالى تالايلاردى قىزىقتىرادى.
