تەرەڭ تاريحىمىزدا ايرىقشا ءىز قالدىرعان, الايدا ءالى كۇنگە لايىقتى باعاسىن الا الماعان تەگەۋرىندى تۇلعالاردىڭ ءبىرى, جوشىنىڭ ۇلى شيباننان تارايتىن ابىلقايىردىڭ نەمەرەسى, قاسىم حاننىڭ تۋعان بولەسى – مۇحاممەد شايباني حان. شايباني اۋلەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, كورنەكتى اقىن ءارى «زاماننىڭ يمامى ءھام حاليفاسى» اتاعىن يەمدەنگەن ساياسي تۇلعا 1451 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. اكەسىنەن ەرتە ايىرىلىپ, اتاسى ابىلقايىر حاننىڭ قامقورلىعىندا وسكەن سايىپقىراننىڭ اتى تاريح كىتاپتارىندا ءۇندىستاندى بيلەگەن بابىر, يرانعا ۇكىمىن جۇرگىزگەن شاح يسمايل جانە وسمانلى ەلىنىڭ قاھارلى ءامىرشىسى ياۋىز سۇلتان سەليممەن بىرگە تۇراننىڭ ەڭ كورنەكتى تۇلعالارىنىڭ قاتارىندا اتالادى.
ونىڭ ەرجەتىپ, ەل ىسىنە ارالاسا باستاعان كەزى ابىلقايىر حاندىعىنىڭ السىرەپ, ورتالىق ازياداعى رۋ-تايپالاردىڭ ەتنوستىق قايتا ءتۇزىلۋ كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. ءدال وسى كەزەڭدە ماۋرەنناحردا تەمىر اۋلەتى, جەتىسۋدا موعولستان, ەدىل بويىندا نوعايلار, شىعىس دەشتى دالاسىندا قازاق حاندىعى تاريح ساحناسىنا شىعىپ, ولاردىڭ اراسىندا اسكەري-ساياسي ءھام رۋحاني-مادەني بايلانىستار ۇزدىكسىز ءجۇرىپ جاتقان ەدى. شايباني وسىنداي الاساپىران زاماندا اتاسىنان قالعان ۇلى حاندىقتىڭ شاڭىراعىن قايتا تىكتەپ, ۇلىس تۋىن جوعارى كوتەرۋدى مۇرات ەتكەن شىڭعىس ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە تاريح ساحناسىنا شىعادى. ابىلقايىر حاندىعىنىڭ ىرگەسى سوگىلگەن سوڭ, ول اعاسى ماحمۋدپەن بىرگە اتابەگ-ۇيعىر حان مەن ءامىر قاراشىننىڭ كومەگىمەن دەشتى قىپشاق دالاسىن ۋاقىتشا تاستاپ, استراحان بيلەۋشىسى قاسىم حاندى پانالاۋعا ءماجبۇر بولادى. كەيىن ەلىنە ورالىپ, اسكەر جاساقتاپ, تەمىر ۇرپاقتارىنا جالدامالى رەتىندە قىزمەت ەتەدى. 1470 جىلداردىڭ باسىندا سىرداريا ماڭىنداعى قالالار ءۇشىن جورىقتار ۇيىمداستىرىپ, بىرنەشە بەكىنىستەردى جاۋلاپ الادى. كوپ ۇزاماي شاعاتاي بيلەۋشىسى ماحمۋد حان جاعىنا ءوتىپ, بىرقاتار جورىقتار ۇيىمداستىرادى. وسىنداي شايقاستاردىڭ بىرىندە بۇرىندىق حاننىڭ قولىن جەڭىپ, تۇركىستانعا يەلىك ەتەدى. شايباني وسىندا اسكەري قۋاتى مەن ىقپالىن ارتتىرىپ, تەمىر اۋلەتىنىڭ مۇراگەرى حۋسەين بايقارانىڭ يەلىگىندەگى حورەزمگە قارسى جورىققا شىققانىمەن, ناتيجەسىز اياقتالادى. تەك 1490 جىلداردان باستاپ تەمىر اۋلەتىنىڭ بيلىگى ىشكى جانجالداردان السىرەي باستاعاندا بابىردى ويسىراتا جەڭىپ, ماۋرەنناحرعا ءبىرجولا ۇستەمدىك ەتەدى. ول وسىلايشا 1499 جىلى سوعىسسىز بۇحارانى, 1500 جىلى سامارقاندى باسىپ الادى. قازاق حاندىعى يەلىگىندەگى تۇركىستان, سىعاناق, ساۋران قالالارىن دا جاۋلاپ الىپ, 1504 جىلى حيسار, قۇندىز, باداحشام, بالح, كەيىننەن حورەزم مەن گەراتتى وزىنە قاراتادى. كوپ ۇزاماي يراننىڭ مەشحەد جانە باسقا دا قالالارىن يەمدەنەدى. الايدا بۇل ۇستەمدىك ۇزاققا سوزىلمايدى. ول 1509-1510 جىلدارى سىر بويىنداعى قالالار ءۇشىن بولعان سوعىستا قاسىم حان باستاعان قازاق قولىمەن كەزدەسىپ, ابداللاح ءبالحيدىڭ «زۋبدات ءال-اسار» اتتى شىعارماسىندا جازعانىنداي ويسىراي جەڭىلەدى. ارتىنشا ءدال وسى جىلى يرانداعى سافاۆيدتەر اۋلەتىنىڭ بيلەۋشىسى شاح يسمايلگە قارسى جورىق ۇيىمداستىرىپ, مەرۆ ماڭىنداعى مۋرگاب وزەنىنىڭ جاعاسىندا تاحريرابادتا جەڭىلىسكە ۇشىراپ, تۇتقىنعا تۇسەدى. 1510 جىلى 12 جەلتوقسان ايىندا يسمايل شاحتىڭ بۇيرىعىمەن باسى الىنىپ, باس ت ۇلىبىنا سابان تولتىرىلىپ, وسمانلى بيلەۋشىسى II سۇلتان بايازيتكە جىبەرىلەدى. ال باس سۇيەگىن يسمايل شاح التىنمەن قاپتاپ, شاراپ ىشەتىن ىدىسقا اينالدىرادى.
مۇحاممەد شايباني از ۋاقىت بيلىك ەتكەن مەرزىمدە ءوزىن تەكتى اۋلەتتەن تارايتىن كورەگەن بيلەۋشى, باتىر قولباسشى ءارى تەرەڭ ويلى پاراسات يەسى ەكەندىگىن كورسەتە ءبىلدى. وسى ويىمىزدى ايقىنداي تۇسەتىن مىنا ءۇش ماڭىزدى جايتقا توقتالعىمىز كەلەدى: ول بىرىنشىدەن, تۇركىستاندا ءىرى مەملەكەت قۇرعان ۇلى بيلەۋشىلەردىڭ سوڭعىسى بولدى, ماۋرەنناحردىڭ تۇتاس تەرريتورياسىن ساقتاپ, ونى تۇراننىڭ يران شەكاراسىنا دەيىن جەتكىزىپ, ۇلكەن اۋماققا يەلىك ەتتى; ەكىنشىدەن, ورتا جانە باتىس ازياداعى ءوزارا تايپالىق سوعىستاردى توقتاتتى; ۇشىنشىدەن, عىلىم مەن ونەردىڭ وركەن جايۋىنا جاعداي جاساپ, سۇننيتتىك سەنىمدى نىعايتا وتىرىپ, شيزمگە قارسى كۇرەستى.
شايباني اسكەري جورىقتارمەن قاتار مادەنيەت سالاسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, حالىقتىڭ رۋحاني دامۋىنا زور ىقپال ەتتى. ول عالىمدار مەن ءدىن قايراتكەرلەرىنە ۇلكەن قۇرمەتپەن قاراپ, ءامىر تەمىر سياقتى داماسك مەن الەپپو عۇلامالارىمەن ءدىني پىكىرتالاستارعا قاتىستى. وقۋ-اعارتۋشىلىق ىستەرىنە اسا ءمان بەرىپ, ساۋران, ياسى جانە سامارقان شاھارلارىندا مەشىت-مەدرەسەلەر سالدىردى. مەملەكەتتى ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇرعىدان نىعايتۋ ءۇشىن بىرقاتار رەفورمالار جۇرگىزىپ, زارافشان, سىرداريا, وتىرار اڭعارلارىندا ەگىن شارۋاشىلىعىن جانداندىرىپ, جەرگىلىكتى حالىقتى وتىرىقشىلاندىرۋ ءۇردىسىن دامىتتى. وسى ماقساتتا ءامىر تەمىر كەزەڭىندەگى اقشالاردى پايدالانۋعا تىيىم سالىپ, 1507 جىلدان باستاپ كۇمىس پەن مىس تەڭگەلەر شىعارتىپ, ونى ءوز يەلىگىندەگى بارلىق ايماقتا ساۋدا اينالىمىنا ەنگىزۋگە بۇيرىق بەردى.
ءشايبانيدىڭ تۇركى وركەنيەتىنە قوسقان ۇلەسىنىڭ ءبىرى – تۇركى كوركەمسوز ونەرىن دامىتۋداعى ايرىقشا ىقپالى. اقىندار مەن عالىمداردى ءاردايىم قولداپ وتىرعان ول تۇركى جانە پارسى تىلدەرىندە عازالدار مەن رۋبايلەر جازدى. ونىڭ بىرقاتار ولەڭى, 1508 جىلى جازعان «باحرۋل حۋدو» داستانى, ۇلى تەمىر سۇلتانعا ارناپ 1507-1508 جىلدارى جازعان كەڭەس كىتابى (جالعىز كوشىرمەسى تۇركيادا ساقتالعان) بۇگىنگى كۇنىمىزگە جەتىپ وتىر. ول كىتاپ وقۋ مادەنيەتىنە اسا قۇرمەتپەن قاراپ, بارلىق اسكەري جورىعى كەزىندە كىتاپحاناسىنىڭ ءبىر بولىگىن وزىمەن الىپ ءجۇرۋدى ادەتكە اينالدىردى.
ءشايبانيدىڭ اسا كورنەكتى تاريحي تۇلعا بولعانىن ايعاقتايتىن كوپتەگەن تاريحي شىعارما جازىلىپ, بۇگىنگى ۇرپاققا مۇرا بولىپ قالدى. ماسەلەن, سول داۋىردەگى تاريحشىلار جازىپ قالدىرعان «شايباني-ناما», «بابىر-ناما», «مەحمان ناما-ي بۋحارا» جانە «زۋبدات ءال-اسار» سىندى تاريحي شىعارمالاردا ونىڭ عۇمىربايانىنا قاتىستى مالىمەتتەر كەڭىنەن باياندالادى. بۇحارا تاريحشىسى موللا باناي ءوزىنىڭ «شايباني-ناما» ەڭبەگىندە ونىڭ ءومىرى مەن شايقاستارى تۋرالى كەڭىنەن بايانداسا, شايباني سارايىندا قىزمەت ەتكەن مۇحاممەد ساليح تا سونداي اتپەن ەڭبەك جازعانى بەلگىلى. ول تۋرالى بابىردىڭ ەڭبەگىندە دە كەڭىرەك ايتىلادى.
شايباني تۋرالى مول مالىمەت جەتكىزگەن تاريحشىلاردىڭ ءبىرى «مەحمان ناما-ي بۋحارا» («بۇحارالىق قوناقتىڭ جازبالارى») اتتى تاريحي شىعارمانىڭ اۆتورى – پارسى تاريحشىسى فازلۋللاح يبن رۋزبيحان. تاريحشىنىڭ اتالعان ەڭبەگىندە ءشايبانيدىڭ جاستىق شاعىنان باستاپ ءومىرىنىڭ اقىرىنا دەيىنگى وقيعالار قامتىلىپ, ونىڭ ورتالىق ازياداعى اسكەري جورىقتارى جانە ءدىني جيىندارعا قاتىسقان وقيعالارى كەڭىنەن باياندالادى. سونىمەن قاتار وندا تۇركىستان ايماعىندا يسلام ءدىنىنىڭ دۇرىس ناسيحاتتالۋى مەن ءياساۋيدىڭ ءداستۇرلى باعىتىن جالعاستىرۋدا بەلسەندى ءرول اتقارعاندىعى جانە ءدىن عۇلامالارىمەن پىكىر تالاستىرا الاتىن دەڭگەيدەگى تەرەڭ ءبىلىم يەسى بولعاندىعى جازىلادى.
رۋزبيحاننىڭ شايباني ورداسىندا تۇرىپ, بۇحارا تاريحشىسىنا اينالۋى اققويلى اۋلەتى قۇلاپ, ونىڭ ورنىنا كەلگەن سافاۆيد بيلەۋشىسى شاح يسمايلدىڭ شيزم اعىمىن مەملەكەت ءدىنى ەتىپ جاريالاپ, سۇننيتتەردى جاپپاي قۋدالاۋ ساياساتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. وسىلايشا, تاعدىردىڭ ايداۋىمەن ءوز وتانىنان جىراقتاپ, تۇركىستان توپىراعىنا قادام باسقان تاريحشى مۇحاممەد ءشايبانيدىڭ اقىلشىسى ءارى ۇزەڭگىلەس سەرىگىنە اينالادى.
زامانىنىڭ وزىق عالىمى, تاريحشى فازلۋللاح يبن رۋزبيحان 1457 جىلى يسفاحاندا زيالى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول جاستايىنان تاياۋ شىعىس پەن مىسىردا بولىپ, مەككە مەن مەدينەدە مۇسىلمان عۇلامالارىنىڭ الدىن كورىپ, تەرەڭ ءبىلىم الادى. ءبىلىمى كەمەلدەنگەن تۇسىندا اققويلى ديناستياسىنىڭ بيلەۋشىسى سۇلتان ياكۋب اققويلى, ءامىر تەمىر اۋلەتىنەن شىققان سۇلتان حۋسەيىن مىرزا, سونىمەن بىرگە وزبەك حاندارى مۇحاممەد شايباني مەن ۋبايدۋللا سۇلتانداردىڭ سارايىندا ءتۇرلى قىزمەت اتقارىپ, ولاردىڭ جورىقتارىنا قاتىسىپ, كوپتەگەن تاريحي ءىرى وقيعانىڭ كۋاگەرى بولادى.
رۋزبيحاننىڭ ايگىلى تاريحي شىعارماسىندا ورتالىق ازيانى مەكەندەگەن وزبەك, قازاق حالىقتارىنداعى حاندىق بيلىكتىڭ ەرەكشەلىگى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءومىرى, مادەنيەتى مەن تۇرمىس-تىرشىلىگى, قالالار مەن قامالدار, جاعىراپيالىق-اۋماقتىق مالىمەتتەر, ساۋدا-ساتتىق تۇرلەرى, كوشپەندىلەردىڭ كوشى-قون باعىتتارى مەن اسكەري ونەرى تۋرالى مول دەرەك بەرىلگەن. سونىمەن بىرگە تاياۋ شىعىس, يران, يراك سەكىلدى يسلام مەملەكەتتەرى, ونىڭ بيلەۋشىلەرى, يسلام ءدىنى, مۇسىلمان قۇقى مەن شاريعات زاڭدارى, مازھابتار مەن اعىمدار ورتاسىنداعى تالاس-تارتىستار جايىندا دا مالىمەتتەر قورى باي. البەتتە, تاريحي-ەتيكالىق تۋىندىنىڭ باسىم بولىگى يسلام مادەنيەتى مەن فيلوسوفياسى تۋرالى ءىلىم-ءبىلىمدى قامتىپ, اۆتوردىڭ سول زامانداعى بىلىكتى مامان ەكەنىن تانىتا تۇسەدى.
فازلۋللاح يبن رۋزبيحاننىڭ «مەحمان ناما-ي بۋحارا» شىعارماسىنىڭ نەگىزگى ارقاۋى شايباني حان جانە ونىڭ 1508-1509 جىلدىڭ قىسىندا قازاق حانى بۇرىندىق, جانىش جانە تانىش سۇلتاندار يەلىگىندەگى قازاق ەلىنە جاساعان «عازاۋات» مايدانىنداعى شاپقىنشىلىق جورىقتار دەۋگە بولادى. شىعارمادا مۇحاممەد شايباني, ۋبايدۋللا سۇلتان, قازاق حانى بۇرىندىق, قاسىم سۇلتان, جانىش سۇلتان, ونىڭ ۇلى احمەت سۇلتان, تانىش سۇلتان سەكىلدى قايراتكەرلەردىڭ ءومىرى, گەوساياسي كوزقاراسى, تەكەتىرەسى, سوعىس جورىقتارى اينا-قاتەسىز سۋرەتتەلەدى. اۆتور كوشپەلى وركەنيەتتىڭ سالتاناتتى قازىنالارىن, قازاقتاردىڭ مىڭعىرعان مالىن, جازيرالى كەڭ دالاسىنىڭ تاڭعاجايىپ تابيعاتىن, ساحارا ەلىنىڭ شالقىعان باقۋاتتى تۇرمىس-تىرشىلىگىن, سالت-ءداستۇرىن, شارۋاشىلىعى مەن مادەنيەتىن شابىتتانىپ سۇيىسپەنشىلىكپەن قاعازعا تۇسىرگەن. ەڭبەكتە سول كەزەڭدەگى حالىقتاردىڭ قارىم-قاتىناسى, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارى, استراحان حاندىعى, قازاق ورداسى, وزبەك ۇلىسىنىڭ ارا بايلانىسى, ەتنوستىق قالىپتاسۋ ۇدەرىسى تولىق قامتىلادى. فازلۋللاح يبن رۋزبيحان قازاق بيلەۋشى ەليتاسى تۋرالى: «ول كەزدە قازاقتاردىڭ ۇلى دا داڭقتى بيلەۋشىسى بۇرىندىق حان بولاتىن. ال ولاردىڭ اراسىنداعى اتاقتى باتىرى قاسىم سۇلتان ەدى», دەپ جازادى. راسىندا دا, ايگىلى تاريحشى ايتقانداي, دەشتى قىپشاقتىڭ جوشىدان كەيىنگى داڭقتى بيلەۋشىسى قاسىم حاننىڭ ايبىندى بايراعى قازاق دالاسىندا جەڭىستەن جەڭىسكە جەتىپ جەلبىرەي تۇسەدى.
رۋزبيحان ەڭبەگىنىڭ ەڭ قۇندى تۇسى ورتالىق ازياداعى حالىقتاردىڭ ەتنوستىق تاريحى مەن الەۋمەتتىك قۇرىلىمىن ايقىنداۋعا كوپ كومەكتەسەدى. ماسەلەن, سول زاماندا وزبەك-قازاق ۇعىمىنىڭ ەتنوستىق ايىرماشىلىعى بىلىنبەيتىندىگى دە اۆتوردىڭ ەڭبەگىندە كورىنىس تاپقان. ايتكەنمەن قازاق حاندىعىن بيلەۋشى بۇرىندىق حاننىڭ يەلىگى دەشتى قىپشاق, كەيدە دەشتى اتاۋىمەن, ال مۇحاممەد شايباني بيلەگەن ۇلىس مەكەنى ماۋرەنناحر ەكەندىگى ايقىن جازىلعان. «بۇلار شىڭعىس حان ۇلىسىنىڭ ەڭ اتاقتىلارى سانالاتىن وزبەكتەر جاماعاتىنىڭ تايپاسىنا جاتادى. بۇگىنگى كۇندە ولاردىڭ ءبىرى – شايبانيلەر, ياعني ۇلى مارتەبەلى حان بىرنەشە اتادان بالاعا جالعاسقان (بيلىك مۇراگەرلىگى بويىنشا) ولاردىڭ پاتشاسى سانالادى. ەكىنشى ۇلىس – قازاقتار, ولار وزدەرىنىڭ كۇش-قۇدىرەتى, ەرجۇرەكتىگىمەن بۇكىل الەمگە ايگىلى. ال ءۇشىنشى تايپا – ماڭعىتتار, ياعني ولار قاجى تارحان (استراحان) پاتشالارى. وزبەك مەملەكەتىنىڭ ( ۇلىسىنىڭ) شەكارالارىنىڭ ءبىر شەتى تەڭىزبەن شەكتەسەدى, شەكاراسىنىڭ تاعى ءبىر شەتى تۇركىستانمەن, تاعى ءبىر شەتى دەربەنتپەن, تاعى ءبىر شەتى حورەزممەن جانە ءبىر شەتى استرابادپەن شەكتەسەدى. بۇل جەرلەردىڭ بارلىعى وزبەكتەردىڭ قىستاۋ-جايلاۋلارى. بۇل ءۇش ۇلىستىڭ حاندارى ءاردايىم ءبىر-بىرىمەن جانجالداسىپ تۇرادى جانە ءبىرى ەكىنشىسىنە شابۋىلداپ جاتادى», دەپ سول كەزەڭدەگى ۇلى دالانىڭ ەتنو-ساياسي ۇدەرىسىنەن حابار بەرەدى. البەتتە, سول زامانداعى عىلىمي ادەبيەتتە وزبەك/قازاق اتاۋلارىنىڭ اراجىگى ونشا الشاقتاي قويماعانىن مىنا مىسالداردان ناقتىلى بايقاۋعا بولادى: «قازاق اۋلەتىنەن بولعان وزبەكتەر ساداقتان وق جاۋدىرىپ, شايباني وزبەكتەردىڭ اسكەرىنە تويتارىس بەرىپ جاتتى».
سونىمەن بىرگە رۋزبيحان قازاق حاندىعىنىڭ الىپ جەر اۋماعى, ساياسي ءتۇزىمى, جارعىسى بەكەم, ەكونوميكاسى مەن اسكەري قۋاتى زور, دەربەس ەل ەكەندىگىن دالەلدى اتاپ وتەدى: «جوعارىدا قازاق حاندارىنىڭ دا شىڭعىستىڭ ۇلكەن ۇلى جوشى حاننىڭ ۇرپاقتارىنان تارايتىنىن ايتقان بولاتىنبىز. ولاردىڭ سانى وتە كوپ ءارى قارۋ-جاراقتارى ەسەپسىز مول. ولاردىڭ قازىرگى ۋاقىتتاعى ۇلى حانى – ولاردىڭ ءبىر بولىگىنىڭ اتاۋى «قازاقتار» دەپ اتالاتىن وزبەك ( ۇلىسىنىڭ) ۇرپاعىنان تارايتىن بۇرىندىق حان. جوعارىدا اتالعانداي, بۇرىندىق حان قازاق ۇلىسىنىڭ بارلىق تاراپىنا جورىققا اتتاناردا «اتقا قونىڭدار» دەپ بۇيرىق بەرسە, ولاردىڭ بىرەۋى ون جىگىتكە تاتيتىن ءتورت ءجۇز مىڭ اسكەر دەرەۋ جينالاتىن ەدى. ولاردىڭ مال-دۇنيەسى مەن قارۋ-جاراعىنىڭ مولدىعى سونشا, ءتىپتى قازاقتاردىڭ كوپ بولىگى اتىمتايدى وزدەرىنىڭ كەدەيى دەپ اتايتىن ەدى», دەيدى.
قازاق حاندىعى شىڭعىس حاننان جالعاسقان ايگىلى جاسا (ياسا) زاڭىن جاڭعىرتىپ, قۇقىقتىق نەگىز ەتىپ وتىرعانىن دا اۆتور تىلگە تيەك ەتەدى: ء«اربىر اتاقتى ۇلىستا, ول ءوزىنىڭ حالقىمەن بەلگىلى ءبىر ورىندا, كونە اتاجۇرتىندا تۇراقتايتىن, شىڭعىس حان ۇرپاعىنان شىققان وزدەرىنىڭ تولىققاندى بيلەۋشىسى بار. ولار ءالى كۇنگە دەيىن سوناۋ جوشى حان مەن شايباني حاننىڭ زامانىنان بەرى سول جەردە وتىرادى جانە جايلاۋلاردى پايدالانادى. ءدال سولاي ولار جاسا زاڭىنا سايكەس بەلگىلەنگەن جەرلەردە ورنالاسىپ, ءومىر سۇرەدى», دەپ تىڭ دەرەكتەر كەلتىرەدى.
فازلۋللاح يبن رۋزبيحان «تۇركىستان مەملەكەتىنىڭ سيپاتتاماسى» دەگەن تاراۋدا تۇركىستاننىڭ الەمدىك وركەنيەتتەن الاتىن ورنىنا دا شىنايى باعا بەرىپ: «الەمنىڭ بارلىق وڭىرلەرىنىڭ ايگىلى عالىمدارى جانە عۇلامالارى تۇركىستان مەملەكەتىن «باس» دەپ ەسەپتەيدى. سەبەبى جەردى ادامنىڭ دەنەسى كەيپىندە بەينەلەيتىن بولساق جانە جەردىڭ ءاربىر بولىگىن ادامنىڭ ءبىر دەنە مۇشەسىنە تەڭەسەك, بۇل ايماق ادام دەنەسىنىڭ وزگە مۇشەلەرىنىڭ اتاۋلارى سياقتى – بوگدە جەرلەردىڭ اراسىندا «باس» سياقتى بولىپ ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. تۇركىستان سەيحۋن وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسقان وتىز قامالدىڭ ايماعىنان تۇرادى», دەپ جازادى.
قازاقتىڭ سالقار كوش جولدارىنىڭ جايلاۋ, كۇزەۋ, قىستاۋ ارالىعىنداعى جۇيەلى باعىتىن دا, كوش كەرۋەننىڭ ءسان-سالتاناتىن دا اۆتور ەرەكشە تاڭىرقاپ, دايەكتى سۋرەتتەيدى: «ولاردىڭ ۇيلەرى اربا تۇرىندە جاسالعان جانە اسپان كۇمبەزىندەي ۇلكەن دوڭگەلەكتەرگە وتىرعىزىلعان, ال تۇيەلەر مەن اتتار كەرۋەن سياقتى سوزىلىپ, ولاردى ءبىر تۇراقتان ەكىنشىسىنە الىپ بارادى... جانە بۇل سانسىز كوپ ۇيلەردىڭ يەلەرى تەكتى اۋلەتتەن تارايتىن وتە بىلەكتى باتىرلار. ولاردىڭ ارقايسىسى شايقاس كۇنى دۇشپاننىڭ كۇشتى اسكەرىنەن ونىن تۇتقىنعا تۇسىرە الادى نەمەسە اتاقتى باتىرلاردىڭ ونىن قانجىعاسىنا بايلاپ كەتە الاتىن باھادۇرلەر... ولاردىڭ جول ءجۇرۋ ءتاسىلى اتيل دەپ اتايتىن ەدىل وزەنىنىڭ ايماعى شەكارالارىنان... اربالارىن جايلاۋدى بويلاپ قار ۇستىمەن جۇرگىزىپ, ەكى ايدان سوڭ قىسقى قىستاۋلارىنا جەتىپ كەلەدى. ولاردىڭ قىستاۋ مەكەنى – سىر دەپ اتايتىن سايحۋن وزەنىنىڭ جاعالاۋى», دەپ ورتا عاسىرداعى قازاق قوعامىنان مول ماعۇلمات بەرەدى.
تۇيىندەي كەلگەندە, فازلۋللاح يبن رۋزبيحاننىڭ «مەحمان ناما-ي بۋحارا» اتتى تاريحي شىعارماسى سول داۋىردەگى تاريحي وقيعالاردى كوز كورگەن ەستەلىك سيپاتتا جازىلعاندىقتان, دەرەكتىك, ايعاقتىق ءمانى زور قۇندى تۋىندى رەتىندە باعالانادى. ەڭبەكتىڭ ءار تاراۋىن جورىققا قاتىسۋشى اۆتور وقيعانىڭ ءىزى سۋىماي حاتقا شۇعىل ءتۇسىرىپ وتىرعاندىقتان, وقىرمانعا بەرەتىن اسەرى وراسان بولعانىن زەرتتەۋشىلەر ورىندى اڭعارعان. ەڭبەكتىڭ ءتىلى سول داۋىردەگى شىعىس عۇلامالارىنىڭ ساراي ستيلىنە ءتان قاساڭ تىركەس, ماداقتامالىق ورامداردان قۇرالادى. دۇنيە سىرىنا يسلام شاريعاتى بويىنشا قۇران كارىم مەن حاديستەردەن ءپاتۋا بەرگەن اۆتوردىڭ ءدىني تولعامدارى جيناقتىڭ باسىم بولىگىن قامتۋى ونىڭ يسلام ءدىنىنىڭ سۇننيتىك باعىتتاعى يمام شافيعي مازھابىن ۇستانعان كوزقاراس تانىمى تۇرعىسىنان ورنەكتەلىپ وتىرادى. اقىندىق تەبىرەنىستەن تۋعان پوەتيكالىق اسىرەلەۋلەر مەن ارلەۋگە باي شۇرايلى ءتىل سول زامانداعى شىعىس دانالارىنىڭ تاريحي شىعارمالارىنا ءتان بولۋىمەن فيلوسوفيالىق-ادەبي قاتپارلاردى قالىڭداتا تۇسەتىنى مۇرانىڭ تۇزىلىسىنە زور ىقپال ەتكەن. سونىمەن بىرگە ورتالىق ازياعا العاش رەت تابانى تيگەن ساياحاتشىنىڭ وزىنە توسىن كورىنگەن ءار قۇبىلىسقا تاڭىرقاي قاراۋى ەموتسيالىق رەڭدە پوەتيكالىق ۇستەمە بوياۋلارمەن ارلەنىپ, شىعارمانىڭ اجارىن اشا تۇسەدى.
«مەحمان ناما-ي بۋحارا» تاريحي شىعارماسى تۇپنۇسقاسىنىڭ ءبىرى ىستامبۇلداعى نۋري وسمانيە كىتاپحاناسىندا, ەكىنشىسى وزبەكستان عا شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىندا ساقتالعانى ءمالىم. باعالى قولجازبا 1934 جىلى جەكە تۇلعا تاراپىنان وزبەكستان كىتاپحاناسىنا كەلىپ تۇسەدى. 1935 جىلى قازاق تاريحشىسى س.اسپاندياروۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جارىق كورگەن «ەجەلگى قازاقستان تۋرالى ماتەريالدار مەن دەرەكتەر» دەگەن ەڭبەكتە شىعارمانىڭ قازاق حالقىنا قاتىستى تاراۋلارى ىقشامدالىپ, ورىس تىلىندە جاريالانىپ, قولجازبا يەسىن ساليەۆ دەپ كورسەتەدى. بۇل وزبەك تاريحشىسى پ.ساليەۆ ەكەندىگى ايقىن بولعانىمەن, ونىڭ قولىنداعى قولجازبا وزبەكستان كىتاپحاناسىنا تۇسكەن نۇسقا ما, الدە باسقا ءبىر جەكە ۇلگى مە, بۇل جاعى ءالى بەلگىسىز. ايتكەنمەن, «مەحمان ناما-ي بۋحارا» تۋىندىسى قازاق تاريحى ءۇشىن اسا ماڭىزدى دەرەككوز ەكەندىگىن كەڭەس وداعى جىلدارى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋشىلەردىڭ الدىڭعى لەگىندە بولعان س.اسپاندياروۆ بولاشاق ۇرپاققا اماناتتاپ, جول سىلتەپ, شىعىس دەرەكتەمەلەرىنىڭ توعىز ىرگەلى ەڭبەگىنىڭ قاتارىندا ارنايى كورسەتكەن سىندى.
وزبەكستاندا شىعىستانۋشى عالىم ر.پ. جاليلوۆا تاراپىنان وسى ەڭبەكتىڭ وزبەك پەن قازاق حالىقتارىنىڭ تاريحىنا قاتىستى تاڭداۋلى تاراۋلارى ورىس تىلىنە ىقشامدالىپ اۋدارىلىپ جارىق كورگەن بولاتىن. قولعا تۇسپەيتىن دىلگىر كىتاپقا اينالعان بۇل باعالى جيناقتى عالىمدارىمىز ۇزاق ۋاقىت ىجداعاتتىلىقپەن پايدالانىپ كەلگەنىمەن, تۋىندىنىڭ تولىق اۋدارماسىن جاساۋ ءىسىن ۋاقىت تالابى العا شىعارىپ وتىر. وسىعان وراي, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ارنايى جوباسى اياسىندا شىعىستانۋشى, بەلگىلى اۋدارماشى, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ عۇلامالار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ءزارىپباي ورازباەۆ قۇندى مۇرانى تەگەراندا 2005 جىلى جارىق كورگەن نۇسقا بويىنشا قازاق تىلىنە ءتارجىمالاپ ءبىتىردى. قازاق تاريحى ءۇشىن ورتا تولتىرىپ, ولجا سالعان قۇندى ەڭبەك تاياۋدا وقىرمانعا جول تارتادى.
