«اڭساعان ءسابي» باقىت سىيلادى

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا ۇكىمەتكە 2021 جىلدان باستاپ «اڭساعان ءسابي» باعدار­لام­اسىن جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىرىپ, ەكسترا­كورپورالدى ۇرىقتاندىرۋ باع­دار­لامالارى بويىنشا بولىنەتىن كۆوتا سانىن 7 مىڭعا دەيىن, ياعني جەتى ەسە كوبەيتۋ كەرەك ەكەنىن ايتقان. ال ەلى­مىزدىڭ وتباسىلىق-دەموگرافيالىق احۋا­لىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ەكۇ باع­دار­لاماسى 2010 جىلدان باستاپ تەگىن كەپىلدەندىرىلگەن مەديتسينالىق كومەك كولەمى (تمككك) اياسىنا ەنگىزىلگەن بولاتىن. سودان بەرى بۇل باعدارلاما ەلىمىزدەگى مىڭداعان وتباسىنا باقىت سىيلاعان.

500-دەن اسا انا بەسىك تەربەتكىسى كەلەدى

شىعىس قازاقستان وبلىسىندا جىل سايىن جۇزدەگەن وتباسى اتالعان باع­دار­لاماعا بولىنگەن كۆوتاعا ءىلىنۋ ءۇشىن كە­زەككە تۇرادى. وبلىستىق دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ بەرگەن ما­لى­مەت­تەرى بويىنشا, بيىل وڭىرىمىزگە 80 كۆوتا بولىنگەن. الايدا ءسابي سۇيە الماي جۇرگەن وتباسىلاردىڭ سانى 500-دەن اسىپ جىعىلادى ەكەن. اسىرەسە سەمەي, ريددەر قالالارىنان, اياگوز, زايسان اۋداندارىنان كەلىپ كەزەككە تۇر­عان وتباسىلار كوپ. مەديتسينا سالاسى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى – وسكەمەننىڭ وندىرىستىك قالا ەكەنى. دەمەك ەكولوگيانىڭ اسەرى بولۋى مۇمكىن. ال ورتالىقتان الىس جاتقان اۋدان تۇرعىندارى دارىگەردىڭ كومەگىنە كەش جۇگىنەدى.

– مۇنداي جاعدايدا كىنانى كوبىنەسە ايەلدەردەن ىزدەپ جاتادى. بۇل – قاتە تۇسىنىك. ەگەر جۇپ بەس جىلدان ارتىق نارەستەلى بولا الماي جۇرسە, ەرلەردىڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى. ونىڭ سەبەپ-سالدارى كوپ. ماسەلەن, ەر-ازامات وندىرىستىك ورىندا جۇمىس ىستەۋى مۇمكىن, كەرىسىنشە وفيستىك قىزمەتتە بولىپ, از قيمىلدايتىن شىعار. ءسويتىپ گورمونالدى فوننىڭ الەۋەتى بۇزىلادى. بىزگە كەلۋشى پاتسيەنتتەردىڭ ورتا جاسى 21-47 جاس ارالىعىندا ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل – ۇلكەن پروبلەما, – دەيدى «ەكومەد-شىعىس» جشس كلينيكاسىنىڭ ديرەكتورى, رەپرودۋكتولوگ دارىگەر نازگۇل ماحامبەتوۆا.

دارىگەردىڭ ايتۋىنشا, كەيبىر جاع­داي­دا ەر ادامنىڭ ۇرىق جۇرەتىن تۇتىك­شە­لەرى بىتەلىپ قالۋى دا مۇمكىن. وندايدا بىتەلگەن جولداردى ەمدەپ, جازۋعا بولادى. ناتيجەسىندە ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءسابي سۇيۋگە مۇمكىندىكتەرى بار.

ال ايەلدەردەگى بەدەۋلىكتىڭ باس­تى سەبەپتەرى – جاتىر تۇتىكشەلەرىنىڭ قابى­نۋى, انالىق ۇرىقتىڭ ازايۋى. ەگەر انا­لىق ۇرىق ازايسا, ونى كوبەيتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن العا تارتادى دارىگەرلەر. سول ءۇشىن دە جەرگىلىكتى جەردەگى دارىگەرلەر بالا سۇيە الماي جۇرگەن وتباسىلاردىڭ دەنساۋلىقتارىن ءجىتى قاداعالاپ, دەر كەزىندە شارا قابىلداعاندارى ءجون.

جالپى العاندا, وبلىسقا بولىنگەن كۆوتاعا كەزەكتە تۇرعان وتباسىلاردىڭ سانى جەتى-سەگىز ەسە كوپ. ال وسكەمەندەگى «ەكومەد» كلينيكاسىنا ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 180-200 وتباسى جۇگىنەدى ەكەن. ناتي­جەسىندە, كلينيكادا ەمدەلگەن ايەل­­دەردىڭ 60-70-ءى جۇكتى بولىپتى. باسا ايتا كەتەرلىگى, وسكەمەندەگى كلي­ني­كا­دا بولاشاق انالار ەكۇ پروتسەدۋرا­سىنا دا­يىندالادى, ۇرىقتارى جەتىلدىرىلەدى. ال ەكۇ پروتسەدۋراسىنىڭ ءوزى الماتى, نۇر-سۇلتان قالالارىنداعى ەمبريولوگيالىق زەرتحانالاردا جاسالادى. كۆوتالار ەمبريولوگيالىق زەرتحانالارى بار كلينيكالارعا عانا بولىنەدى. كورسەتىلەتىن قىزمەتتىڭ بارلىعى مەملەكەت ەسەبىنەن جۇزەگە اسادى. ءتىپتى جول اقىسىن دا تولەپ بەرەدى.

قازىرگى ۋاقىتتا ايەلدەر عانا ەمەس, ەرلەر بەدەۋلىگى دە وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىرعانىن وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى ماماندارى دا اتاپ ءوتتى.

– ءسابي اڭساعان وتباسىلار باقىتتى بولۋى ءۇشىن مەديتسينادا ۋرولوگيا, اندرولوگيا, اكۋشەرلىك-گينەكولوگيا, ەمبريولوگيا, رەپرودۋكتولوگيا سالاسىنداعى مۋلتيديستسيپلينارلىق ءتاسىل ەرەكشە ءرول اتقارادى. مىسالى, ەكۇ-عا كۆوتا الۋ ءۇشىن كەزەكتە تۇرعان جۇپتاردىڭ شامامەن 200 جۇبىندا بەدەۋلىكتىڭ ارالاس جانە ەرلەر فاكتورى كەزدەسەدى. وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ «قوسال­­قى رەپرودۋكتيۆتىك ادىستەر مەن تەح­نو­­لوگيالاردى جۇرگىزۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» بۇيرىعىنا سايكەس جۇ­مىس­تار جۇرگىزىلىپ جاتىر. مەديتسي­نا­لىق ۇيىمداردا ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ بەدەۋ­لىگىن دياگنوستيكالاۋ جانە ەمدەۋ ستاندارتتارى قاتاڭ ساقتالادى, – دەدى وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باس­قار­ماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى رايفا سافيۋللينا.

2018 جىلى تەگىن مەديتسينالىق كو­مەك­­تىڭ كەپىلدەندىرىلگەن كولەمى بو­يىن­شا كۆوتا الۋ ءۇشىن كەزەكتە تۇرعاندار سانى – 667, 2019 جىلى – 594, اعىمداعى جىلى 600-دەن استام جۇپتى قۇراعان. ال بو­لىنگەن كۆوتالاردىڭ يگەرىلۋىنە كەلسەك, 2018 جىلى بولىنگەن 65 كۆوتانىڭ 62-ءسى يگەرىلىپ, ۇشەۋى قايتا بولىنگەن. يگەرىلگەن 62 تسيكلدىڭ 18 جاعدايىندا وتباسى ءسابي ءسۇيۋ باقىتىنا يە بولدى, ياعني 29 پايىزى. وتكەن جىلى بولىنگەن 69 كۆوتا تولىعىمەن يگەرىلىپ, 24 جاعدايدا وڭ ناتيجە كورسەتكەنى قۋانتقان. سوندا قانشاما اۋلەت بالا ءسۇيىپ, قانشاما انا بەسىك تەربەتتى؟! باقىت ەمەي نەمەنە؟!

مەملەكەتتىڭ وسى باعدارلاماسى ارقىلى بالالى بولۋ باقىتى بۇيىرعان اتا-انالارمەن حابارلاسىپ كورگەنبىز. مەملەكەتكە, دارىگەرلەرگە العىسىن جاۋدىرىپ وتىرعان وتباسى پىكىر بىلدىر­گە­نى­مەن, اتى-جوندەرىن اتاماۋدى وتىنگەن.

– بالالى ءۇي بازار دەمەكشى, ءار وتباسىنىڭ قۋانىشى بالادان باستالادى عوي. بىراق سول ءبىر بالاعا زار بولىپ جۇرگەندەر دە بار. ءبىزدىڭ وتباسىلى بولعانىمىزعا 9 جىل تولىپتى. سونشاما ۋاقىت ءسابيلى بولۋدى اڭسادىق. بالا تىلەپ, بارماعان باقسى-بالگەرىمىز قالمادى. اتالاردىڭ باسىنا دا تۇنەدىك. ءسويتىپ جۇرگەندە نارەستەلەرىن قوقىس جاشىگىنە, اجەتحاناعا تاستاپ كەتەتىندەرگە اشۋىم كەلەتىن. ەڭ باستىسى, جولداسىم ەكەۋمىز ءبىر-بىرىمىزگە قولداۋ كورسەتە الدىق. تۇسىنىستىك. قۇجاتتاردى ازىرلەپ بالالار ۇيىنەن 3 جاستاعى دايانانى اسىراپ الدىق. ءبىر جىلدان كەيىن تانىسىمىزدىڭ ۇسىنىسىمەن ەكۇ جاساتۋعا شەشىم قابىل­دادىق. ءتاڭىردىڭ سىيى بولار, بارعان كۇننەن بارلىعى ءساتتى ءوتتى. قازىر كىشكەنتايىمىزعا 1 جاس 9 اي بولدى. تاۋبە, ءوسىپ كەلەدى, – دەيدى وسكەمەندىك كەيىپكەرىمىز.

وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقار­ماسى بەرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, بيىلعى شىعىسقا بولىنگەن كۆوتا ارقىلى الداعى ۋاقىتتا تاعى بىرنەشە وتباسى بالالى بولادى.

ەكۇ ءادىسى ەلىمىزدە ەڭ ارزان

قۇتىدان تۇڭعىش ءسابي 1996 جىلدىڭ 31 شىلدەدە قازاقستان مەن ورتالىق ازيادا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. ەكۇ ادىسىمەن تۋعان العاشقى قازاقستاندىق بالا بيىل 24 جاسقا تولىپتى. قۇتىدان شىققان تۇڭعىش قازاقستاندىق بالانىڭ اۆتورى, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى, «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى» ۇلتتىق جوباسىنىڭ جەڭىمپازدارىنىڭ ءبىرى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ەلىمىزدەگى العاشقى جانە جەتەكشى ەكۇ ورتالىقتارى مەن بەدەۋلىكتى ەمدەيتىن «ەكومەد» كلينيكاسىنىڭ نەگىزىن قا­لاۋشى – سالتانات بايقوشقاروۆا. ەگەر سالتانات پەن جۇبايى باتىر بەك­مۇساەۆتىڭ وزدەرى دە جەتى جىلداي بەدەۋلىكپەن كۇرەسپەسە, ەلىمىزدە مۇن­داي ءادىستىڭ قاشان قولعا الىنارىن كىم ءبىلسىن؟! كەيىن ولار قۇرعان زەرت­حا­­نا­لاردىڭ كومەگىمەن مىڭداعان بالا دۇ­نيە­گە كەلدى, ولاردىڭ ىشىندە وزدە­رىنىڭ ەكى بالاسى دا بار. قازىر وتبا­سى­نىڭ كۇشىمەن اشىلعان «ەكومەد» ورتالىقتارى ەلىمىزدىڭ بىرنەشە قالا­سىن­دا جۇمىس ىستەپ تۇر. سەگىزىنشى كلينيكا وتكەن جىلى عانا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى وسكەمەن قالا­سىن­دا ىسكە قوسىلدى.

– كلينيكا فيليالدارىنىڭ قازاق­ستان­نىڭ بىرنەشە قالالارىندا بەلسەندى دامۋى – مەنىڭ سوڭعى ەكى-ءۇش جىلداعى ەڭبەگىمنىڭ ناتيجەسى دەپ ايتۋعا بولادى. جەرىمىز كەڭ بولعاندىقتان الىس اۋىل-اۋدانداعىلار ءبىر ورتالىققا اياقتارى جەتە بەرمەيدى. الايدا قانشاما ادام بالالى بولۋدى قالايدى. مەنىڭ ويىمشا, ءبىزدىڭ مەديتسينادا اكۋشەر-گينەكولوگتەر كوپ, ال بەدەۋلىكتىڭ سەبەپ-سالدارىن انىقتاۋ مەن ەمدەۋدىڭ زاماناۋي تاسىلدەرىن مەڭگەرگەن رەپرودۋكتولوگتار, ەكۇ-نى جاقسى بىلەتىن ماماندار از. سوندىقتان وڭىردەگى جۇپتار رەپرودۋكتولوگ ىزدەپ نۇر-سۇلتانعا نەمەسە الماتىعا سابىلماس ءۇشىن ايماقتاردا فيليالدار اشۋ وتە ماڭىزدى, – دەگەن ەدى وسكەمەنگە ارنايى كەلگەن سالتانات بايقوشقاروۆا.

سالتانات بايقوشقاروۆانىڭ ايتۋىنشا, بەدەۋ جۇپتاردىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا ەكۇ-عا مۇقتاج, قالعاندارىنا قا­را­پايىم ءارى ارزان ادىستەرمەن-اق كومەك­تەسۋگە بولادى. ءوز تاجىريبەسىندە رەپرو­دۋكتولوگتىڭ ءبىر عانا كەڭەسىنەن كەيىن جۇكتى بولعان ايەلدەر بار كورى­نە­دى. ويت­كەنى بىلىكتى رەپرودۋكتولوگ جۇكتى­لىك­كە اكەلەتىن جولدى دۇرىس كورسەتكەن.

– ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ءاربىر وتباسى ءۇشىن قولجەتىمدى بولۋ. جەرگىلىكتى جەر­لەردە فيليالداردى اشۋ. بىزگە تەك جاقىن شەتەل­دەردەن عانا ەمەس, الىس ەلدەر­دەن دە ەمدەلۋگە كەلەدى. بۇل دا جە­تىس­تىك كور­سەت­كىشتەرىنىڭ ءبىرى, – دەيدى ەلگە بەلگىلى دارىگەر.

مەديتسينا سالاسى مامانداردىڭ ما­لى­مەتىنە سۇيەنسەك, بالا كوتەرە الماي جۇرگەن وتباسىلاردىڭ بەس پايىزىن­دا عانا تۋا بىتكەن بەدەۋلىك بولادى. قال­عان 95-97 پايىزىندا بەدەۋلىك جا­سان­­­دى تۇسىك تۇسىرۋدەن كەيىنگى اسقى­نۋ­­لار­دىڭ, جىنىستىق جولمەن بەرى­لە­تىن ين­فەك­تسيا­لاردىڭ سالدارى ەكەن. سونداي-اق ما­ماندار ەكولوگيالىق فاك­توردى, ياعني ەكو­لوگيا ادامنىڭ رەپرودۋكتيۆتى فۋنك­­تسياسىنا تەرىس اسەرىن دە جوققا شى­عار­­ماي­دى.

سالتانات بايقوشقاروۆانىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا ەكۇ پروتسەدۋراسى باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ارزان تۇرادى, ال پرەپاراتتارى, كەرى­سىنشە,­ قىمبات. مىسالى, ستاندارتتى ەكستراكورپورالدىق ۇرىقتاندىرۋ باعدارلاماسى شامامەن 400 مىڭ تەڭگە تۇرادى, ال مەديتسينالىق پرەپاراتتارعا 600 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جۇمسالادى. ەگەر مەملەكەت تاراپىنان كۆوتالار كوبىرەك بولىنسە, وندا ەۋروپادان ساتىپ الىناتىن مەديكامەنتتەردىڭ ارزانداۋىنا قول جەتكىزۋگە بولاتىن سياقتى.

الەمدە ەكۇ ءادىسىنىڭ قولدانىلا باستاعانىنا قىرىق جىلدان استى. جىلدان-جىلعا بۇل ءتاسىل جاڭا تەحنولوگيالارمەن تولىعۋدا. مىسالى, وسىدان ون جىل بۇرىن ەمبريونداردى مۇزداتۋ تەحنولوگياسى بولماعان. قازىر جاپون پروفەسسورى كۋۆاياما ويلاپ تاپقان «كريو-كونسەرۆاتسياسىن» بۇكىل الەم قولدانادى. بۇل ءادىس پاتسيەنتتەردىڭ بيوماتەريالدارىن مۇزداتىپ, بالا ءسۇيۋدى كەيىنگە قالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال قازاقستاندا ونكولوگيالىق دەرتكە شالدىققان ناۋقاستارعا وسى ءادىستى پاي­دالانۋعا رۇقسات بەرىلگەن. ولار ۇرىقتارىن مۇزداتىپ قويادى دا, كەيىن قاتەرلى ىسىك اۋرۋىن ەمدەپ بولعان سوڭ پايدالانا الادى.

وتباسىلىق-دەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتقانىمەن, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالۋى مەن باسپانامەن قام­تا­ماسىز ەتىلۋى دە نازاردان تىس قالماعان. مەملەكەت باسشىسى بيىل 13 مامىردا 8 جانە ودان دا كوپ بالاسى بار وتباسى­لار ءۇشىن جاردەماقىنىڭ جەكەلەگەن مول­شە­رىن بەلگىلەيتىن زاڭعا قول قويدى. ەندى سەگىز بالاسى بار وتباسى ءۇشىن جاردەماقى 88 896 تەڭگە, 9 بالاسى بار وتباسى ءۇشىن – 100 008 تەڭگە, 10 – 111 120 تەڭگە, 11 – 122 232 تەڭگە, 12 – 133 344 تەڭگە, 13 – 144 456 تەڭگە, 14 – 155 568 تەڭگە, 15 – 166 680 تەڭگە, 16 – 177 792 تەڭگە مولشەرىندە بەلگىلەنگەن.