كەڭەستىك بيلىك تاريحناماسىنداعى ۇلتتار قاسىرەتى

حرونولوگيالىق مەجەسى 1917-1991 جىلداردى قامتيتىن  كە­ڭەس­تىك توتاليتارلىق جۇيە ءوز ازا­ماتتارىنا جۇرگىزگەن سايا­سي سىناقتارىمەن تاريح قوي­نا­ۋىنا كەتتى. قىزىل يم­پە­­ريا­نىڭ قۇرامىندا بولعان حالىق­تار­دىڭ تاريحي جادى بۇل كە­زەڭدى ۇلتسىزداندىرۋ, وتباسى قۇن­دىلىقتارىنان ايىرۋ, اتا-انانى بالاسىنا, تۋىس-باۋىردى ءبىر-بىرىنە جات ەتۋ, ادامزاتتى  سايا­­سي-يدەولوگيالىق تۇرعىدان ءبو­­لىپ-جارىپ, الالايتىن ماركستىك تاپ­­تىق مەتودولوگياعا تاڭىلعان لە­نيندىك-ستاليندىك دەكرەتتەرگە تولى «يدەيالار الەمى» رەتىندە ەسكە تۇسىرەدى.

ادامزات اقىل-ويى مەن پاراساتى تولىسقان حح عاسىردا كە­­ڭەس­تەر ەلىندە حالىقتار تراگە­دياسى ورىن الدى. رەسەيدەگى 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسى مەن سوتسيا­ليستىك رەۆوليۋتسيانىڭ ناتي­جەسىندە ورناعان پرولەتاريات­ ديكتاتۋراسى  تاپ جاۋلارىنا قارسى تۇراقتى كۇرەستى. شىن ما­نىسىندە, ول ءوز ازاماتتارىنا جا­­­سالعان بيلىك ز ۇلىم­دىعىنىڭ رە­پرەسسيالىق اكتىسى بولدى.

سوڭعى زەرتتەۋلەر مەن تالداۋلار ناتيجەسى بويىنشا, رەپرەسسيا جىلدارىندا قازاقستانعا كەڭەس وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ۇلتتىق, الەۋمەتتىك, تاپتىق, ساياسي ايىپتاۋلارمەن  بەس ميلليوننان استام  ادام جەر اۋدارىلعان. 1921-1954 جىلدارى قازاق كسر-ندە 100 مىڭنان استام ادام ساياسي قۋعىنعا ۇشىراپ, 25 مىڭنان استام ادام اتۋ جازاسىنا كەسىلدى.

الاش قوزعالىسىنىڭ كورنەك­تى قايراتكەرلەرى, ۇلت ينتەللەكتۋالدارى ءا.بوكەيحان, ا.باي­تۇر­سىن­ ۇلى, م.دۋلاتوۆ, م.تىنىش­باەۆ, ح.دوسمۇحامەد ۇلى, ج.دوسمۇحا­مەد­­ ۇلى, ت.ب. ركفسر قك  58-بابى­نىڭ قۇرباندىعىنا شالىندى.

كەڭەستىك بيلىك تۇسىندا قوعام­دىق-ساياسي جانە شىعارماشىلىق قىز­مەت جاساعان ت.رىسقۇلوۆ, س.سەي­فۋل­لين, ۇ.ق ۇلىمبەتوۆ, س.قوجا­نوۆ, ت.شونانوۆ, ب.ماي­لين, ت.ب. تۇل­عالاردىڭ ومىرلەرى قيىلدى.

قازاقستانداعى «كىشى قازان­نىڭ» گولوششەكيندىك تاجىريبەسى قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق قاسىرەتى­نە اينالدى. حالىقتىڭ سان عا­سىر­­لىق ءداستۇرلى ءومىر ءسۇرۋى مەن شا­رۋا­شىلىق جۇرگىزۋ مەحا­نيزمى­نە جاسالىنعان كەڭەستىك  ءادىس-ء­تاسىل كۇش قولدانۋدىڭ نە­بىر سو­راقىلىعىنا باردى. ناتيجە­سىن­دە, جاپپاي اشارشىلىق ورىن الىپ, 6,2 ملن قازاقستان حال­قى­نىڭ  2,2 ملن-ى وپات بولدى. قا­زاق حالقىنىڭ رەسەي, ۋكراينا, كاۆ­كاز, تۇرىكمەنستان, وزبەكستان, تا­جىكستان, قىتاي, اۋعانستان, يران­عا  بوسقىنشىلىعى بەلەڭ الدى.

قانداي دا ءبىر تابيعي ستيحيا­لىق اپاتتار نەمەسە  ەپيدەميالىق ىن­دەتتەر, تىپتەن باسقىنشىلىق سو­عىس­تار بولماعان جاعدايدا, وز­دە­رىنىڭ  اتامەكەنىندە قازاق حال­­قىنىڭ قىرىلىپ قالۋىنا سە­بەپ­­كەر بولعان وكىمەت ساياساتىن تۇ­سى­نۋ­گە تىرىسۋ, ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس.

كۇردەلى ماسەلەنى  زەرتتەۋ­شىلەر­دىڭ قازاق حالقىنىڭ  سانى جانە دەموگرافيالىق احۋالى تۋرالى ەڭبەكتەرىن قورىتۋ, تۇ­جىرىمداۋ قاجەتتىگى بايقالادى.

قازاق جەرى «الجير» مەن «كارلاگ» ءتارىزدى كەڭەستىك ساياسي لاگەر­لەر مەكەنىنە اينالدى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قاسى­رەتى ءار قازاق وتباسىن اينالىپ وتپەدى. جاۋ تۇتقىنىنا تۇسكەن نە­مەسە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن حا­بار­­­­سىز كەتكەندەر ساناتىنداعى بوز­­داقتارىنىڭ ءولى-ءتىرىسىن بى­لە الماي قانشاما اتا-اناسى, جا­رى مەن بالاسى شەرمەندە كۇي كەش­تى. ەلگە ورالعاندارعا سەنىم­سىزدىك ءبىل­دىرىلىپ,  سوتتاۋ-جازالاۋ پرو­تسەدۋراسىن كۇشەيتۋى توتا­لي­تار­لىق جۇيەنىڭ ءوز ازاماتتارىن قور­لاۋىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى بولىپ تا­بىلادى.

مايدانگەرلەر وتباسىن, ولار­دىڭ ۇرپاعىن الەۋمەتتىك-مورال­دىق قولداۋ تۋرالى كەڭەس وكىمەتى, ءتىپتى دە ەسىنە المادى.

بۇدان كەيىن كەڭەستىك مودەر­ني­زاتسيانىڭ قازاق حالقىنا  جاق­سىلىعى مەن جەتىستىكتەرىن ساراپ­تاۋدىڭ ءوزى بارىنشا ويلانۋدى تالاپ ەتەرى داۋ تۋدىرمايدى.

پرەزيدەنت ۇندەۋىندە اتاپ كورسەتىلگەندەي, تاۋەلسىزدىك جىل­دا­رىندا مەملەكەتىمىزدە بۇل ما­سە­لەگە قاتىستى اۋقىمدى ءىس-شا­را­لار جۇرگىزىلدى. 1993 جىلى 14 ساۋىردە «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇر­گىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. 1997 جىلدى «جالپىۇلتتىق تاتۋلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ» دەپ بەلگىلەگەن ۇكىمەت قاۋلىلارى قوعامدىق ساناعا زور سەر­پىلىس تۋعىزدى. حالىق ۇرەي­­دەن ارىل­دى. اعا ۇرپاق ءوز ءومى­رىنىڭ اۋىر كەزەڭدەرى جايىندا ەس­تەلىكتەرىمەن ءبولىستى.

قازاقستان تاريحناماسىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭدەگى اقتاڭداقتارى اشىلدى. تاريحي ءبىلىم كەڭەس وكى­مەتىنىڭ سالتاناتتى شەرۋىن عانا ەمەس, قاسىرەتتى بەتتەرىن دە تانىپ ءبىل­دى. رەپرەسسيا, دەپورتاتسيا, ت.ب. ساياسي تەرميندەردە بەكىگەن عى­لىمي زەرتتەۋلەر جارىققا شىق­­تى. ارحيۆ قورلارىنىڭ «ارنايى پاپكالارىنىڭ» قۇپيا گريف­تەرى الىنا  باستادى. ءبىر سوز­بەن ايتقاندا, تاۋەلسىزدىك ۇلت تاري­حىنىڭ كۇردەلى, اۋىر تۇستارىن ايقىنداۋعا, زەردەلەۋگە داڭعىل جول اشتى.

ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «31 مامىردى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشتىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى» دەپ جاريالاۋى كۇنتىزبەلىك ەرەك­شە بەلگى عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىڭ باستى بايلىعى – ادام جانە ونىڭ ءومىرى ەكەنىن ۇقتىراتىن تەرەڭ مانىمەن قوعامعا ءسى­ڭىپ ۇلگەردى.

بۇل ساۋاپتى ءىستىڭ ءالى دە شەشى­مىن كۇتكەن ماسەلەلەرى بارشىلىق. مۇنى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ءوز­ جار­­لىعىندا ساياسي قۋعىن-سۇر­­گىن قۇر­باندارىن اقتاۋ ءىسى بو­يىن­شا ارنايى مەملەكەتتىك كو­ميس­سيا قۇرۋ ارقىلى نەگىزدەپ,  وسى قاستەرلى ءىستى سوڭىنا دەيىن جەت­كىزۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. مەم­لەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەپ, وسىناۋ اسا اۋقىمدى جۇمىستىڭ عىلىمي باعىتتاعى تەوريالىق-مەتودولوگيالىق ما­سە­لە­لەرىنە قاتىستى ءوز ويىمىزدى بولىس­پەك­شىمىز.

وتكەن كەزەڭنىڭ قاسىرەتىنىڭ تاريحي دەرەكتەرى تمد ەلدە­رىنىڭ, الىس شەتەلدەردىڭ ارحيۆ قور­لارىنداعى قۇجاتتاردا, كىتاپ­حا­نالارىندا جانە جەكە ادام­داردىڭ جا­دىندا ساقتالىپ قالدى.

تاريحي دەرەكتەردى ىزدەۋ, جيناۋ, زەرتتەپ-تالداۋ جۇمىستارى كاسىبي دايارلىقتى, كۇش-جى­گەر­دى, شىدامدىلىقتى تالاپ ەتەرى بەل­گىلى. بۇل ورايدا ارحيۆ قور­­لارىنىڭ  اشىقتىعى, قول­جەتىم­دىلىگىنىڭ كوپ ءرول اتقا­رارىن ەسكەرگەن ءجون.

حح عاسىردىڭ قوعامدىق-سايا­سي تاريحىنا قاتىستى سان ال­ۋان بىرەگەي تاريحي قۇجاتتاردى ساق­تاعان پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ بۇل ىسكە بارىنشا اتسالىسۋى اسا ماڭىزدى. كەڭەستىك توتا­لي­تار­لىق جۇيەنىڭ «اسا قۇپيا» قۇ­جاتتارىن قوعام مەن عىلىمنىڭ نازارىنا ۇسىنىپ, جاريالاۋدا اۋقىمدى جۇمىس با­عىتتارىن قا­لىپتاستىرعان ارحيۆ بۇل ءىستى تياناقتى جۇرگىزۋگە كەڭىنەن قول­داۋ جاسايدى دەگەن ۇمىتتەمىز. اشىق, دەموكراتيالىق جانە ازا­مات­­تىق قوعامدى ودان ءارى دامىتۋعا پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ الەۋەتى مەن مۇمكىندىگى مول. ار­حيۆ قىزمەتىنە اقپاراتتىق تەحنو­لوگيانىڭ جەتىس­تىكتەرىن ەنگىزۋدە تاجىريبەسى بار مەكەمەنىڭ وسىناۋ كۇردەلى كەزەڭ­نىڭ زەرتتەۋشىلەرى مەن عا­لىم­دارىنا ارحيۆ قۇجاتتارىنا قول­جەتىم­دىلىك ماسەلەسىن وڭتايلى شە­شەرى ءسوزسىز.

تمد ەلدەرىندەگى ارحيۆ قۇجات­تارىنىڭ قازاقستانداعى رەپرەس­سيا مەن قۋعىن-سۇرگىنگە قاتىستى قۇجاتتارىنىڭ كوشىرمەلەرىن جاساپ, ەلەكتروندىق نۇسقاداعى مالىمەتتەر قورىنا ەنگىزۋدىڭ ۇر­پاق­تى تاربيەلەۋگە, اشىق دەمو­كراتيالىق قوعامنىڭ ودان ءارى دامۋى­نا ىقپالىن ايتۋعا ءتيىسپىز.

مۇنداي اۋقىمدى ءىستى ورىن­داۋ­عا تاريحشىلار, قوعامتانۋشىلار, مامان زەرتتەۋشى عالىمدار تارتىلارى ءسوزسىز. جاسالعان جۇمىس­تاردى ناسيحاتتاۋ جانە جاريالاۋ ءۇشىن بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىنىڭ بەلسەندىلىگى كۇشتى بولۋى شارت.

تاريحىن ۇمىتپاعان ەلدىڭ بولاشاعى زور. قازاق حالقىنىڭ وت­كەن عاسىرداعى تاريحىن شىنايى, وبەكتيۆتى تۇرعىدا تانىپ ءبىلۋ, كەڭەستىك كەزەڭدى زەرتتەۋدىڭ تەو­ريالىق-مەتودولوگيالىق ما­سە­لەلەرىن شيراتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

بۇقارالىق ساناداعى وتكەندى اڭساۋ, كەڭەستىك داۋىرگە قيماستىق ساعىنىش سەزىمدەرى ءالى دە كەزدەسىپ قالۋى, يدەولوگيانىڭ ادام سا­نا­سىنداعى تەرەڭدىگىن جانە تاريحي جادىدان ايىرىلۋدىڭ قان­شالىقتى قاۋىپتى قۇبىلىس ەكەنىن ايعاقتايدى.

كەڭەس وكىمەتى ۇلتقا جاساعان قيا­ناتى مەن وزبىرلىعى باسىم بيلىك قۇرىلىمى رەتىندە تا­ريح­­تاعى باعاسى بەرىلگەن, ساباق الاتىن تاريحي تانىمنىڭ زەرتتەۋ وبەكتىسىنە اينالۋى ءتيىس. سون­دا عانا قازاق حالقى ەڭسەسىن كوتەرىپ, جاسامپاز ۇلتقا اينالىپ, وركەندەۋگە ۇمتىلادى.

كەڭەستىك كەزەڭنىڭ تاريحناماسىندا قازاقستان حالقىنا ورتاق, بىرەگەي تاريحي جادىنى ايقىنداۋ ماسەلەلەرى وزەكتىلىگىن ساقتاپ قا­لىپ وتىر.  ساياسي ايىپتاۋلارمەن دە­پورتاتسياعا ۇشىراعان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ (كورەي, پولياك, نەمىس, قىرىم تاتارلارى, كاۆكاز حالىقتارى ت.ب.) ورتاق وتانى – قازاقستاندى, قازاق حالقىن سىيلاۋ مەن قۇرمەتتەۋ سەزىمى جەر اۋدارىل­عان قيىن جىلدارىن ايعاقتايتىن ەڭبەكتەرمەن تولىعا تۇسپەكشى.

ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ جار­لىعىمەن 2016 جىلدىڭ 14 قاڭ­تارىندا قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسىنىڭ قۇرىلعان كۇنىن, ياعني «1 ناۋرىزدى العىس ايتۋ كۇنى» دەپ جاريالاۋىنىڭ تاعىلىمدىق ماڭىزى – بۇگىنگى ۇلتى باسقا قازاق­ستاندىقتاردى وگەيسىتپەۋگە, ءبولىپ-جارماۋعا شاقىرادى.

سونداي-اق عىلىمي زەرتتەۋ جوبا­لارىنىڭ باسىم باعىتتارى – اۋىز­شا تاريح اياسىندا جۇرگىزىلۋى ءوزىنىڭ وڭ ناتيجەلەرىن بەرە الا­دى. ويتكەنى سول قاسىرەتتى كەزەڭ­نىڭ كۋاگەرلەرىنىڭ, ولاردىڭ ۇرپاقتا­رىنىڭ  اۋلەتتىك تاريحىنداعى قيىن كۇندەرىنىڭ دراماسى – وسى دەپورتاتسيا, قۋعىن-سۇرگىندەر.

وتانىنا ورالعان قانداستارى­مىزدىڭ جادى ءتىرى تاريحتىڭ قا­زىناسى ەكەنىنە نازار اۋدا­رۋى­­مىز كەرەك. بۇل ورايدا اۋىز­­­شا تاريحتىڭ سوڭعى جىلدا­رى­ تا­ريح عىلىمىندا كۇش الۋى­­نىڭ سەبەپتەرىنە توقتالا كەت­كەن ءجون. ءبىر كەزدەرى ادام جا­دى «ۇمىتشاقتىعىنان» تاريح عىلىمىنىڭ نىسانى بولۋدان قالدى. جادقا سۇيەنىپ, قال­پىنا كەلتىرىلگەن كۇردەلى وقي­عالار كۋاگەر­لەرىنىڭ ەستە­لىك­تەرى تەك قو­سىم­شا, جاناما دەرەك سانالدى. ماسەلەن, كەڭەستىك تاريح­نا­مالىق تاقىرىپتار رەۆوليۋ­تسيا, كەڭەس وكىمەتىنىڭ ورناۋى, ازامات سوعىسى, ۇلى وتان سوعى­سى, ت.ب. تۇراقتى زەرتتەۋگە الىنىپ, وعان قاتىسۋشىلار مەن كۋا­گەر­لەردىڭ ەستەلىكتەرى  جينالىپ, جاريا­لان­عانىمەن,  ولار سالماقتى تاري­حي دەرەك كوزى رەتىندە مويىندا­لا قويمادى. ونىڭ سۋبەك­تيۆ­تىلىگى ۇنەمى ەسكەرىلدى. ول تەك بۇر­مالاۋعا, اسىرەلەۋگە بەيىم­دەلگەن كەڭەستىك  تاريحتى اسپەت­تەۋشى مىن­دەت  اتقاردى.

مۇنىڭ سىرتىندا توتاليتار­لىق جۇيەنىڭ ورناۋىنىڭ, ورنى­عۋى مەن دامۋ كەزەڭدەرىنىڭ سىناق­تا­رىنا اينالعان مىڭداعان ادام­داردىڭ تاعدىرى, ولاردىڭ جا­دىن­داعى اۋىر ەستەلىكتەرى ءوز تاريحىنا كىرە الماي, تاسادا قال­دىرىلدى. تاريحتى جازۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جازبا دەرەكتەر ارقىلى عانا جۇ­زەگە استى. ال ول رەسمي بي­لىك­تىڭ  قۇجاتتارىنىڭ ءىس جۇرگىزۋ قا­عاز­دارى نەگىزىندە ازىرلەنىپ, ار­حيۆ قۇجاتتارىن تولتىردى. ءسوي­­­تىپ, بىرجاقتى تاريحي سانا ور­نىقتى. ناعىز تاريح – رەسمي قۇجات­تاردا­عى بيلىك تاريحى دەگەن  ويلاۋ جۇيەسى كانونعا اينالدى.

ادام جادىنا ءمان بەرۋ الەۋ­مەتتانۋ, ەتنوگرافيا, فولكلورتانۋ, جۋرناليستيكا سالالارىندا عانا دامىدى.

1948 جىلى كولۋمبيا ۋنيۆەر­سيتە­تىنىڭ پروفەسسورى ا.نەۆينس ەنگىزگەن  اۋىزشا تاريحتىڭ (oral history)  شەتەلدەردە قارقىندى دا­مۋى,  ادام جادىنا سەنۋدىڭ, سىي­لاۋدىڭ ءبىر كورىنىسى.

اۋىزشا تاريح – كەڭەستىك توتا­ليتار­لىق جۇيەنىڭ  كۋاگەرلەرى­نىڭ تاريحي ەستەلىكتەرىن عىلىمي اينالىمعا كەڭىنەن ەنگىزۋدىڭ كە­شەندى ادىستەمەسى بولا الادى. بۇل باعىت وتاندىق تاريح عىلىمىندا  ورتا­لىقتار, عىلىمي جوبالار  تۇ­رىن­دە ءوز ناتيجەسىن بەرە باستادى. تاريحتى تۇگەندەۋ – تاريحي دە­رەك­تەردى تولىقتىرۋدىڭ ۇدايى جۇر­گىزىلەتىن ءۇردىسى.  سوندىقتان ار­حيۆتىك جازبا دەرەكتەردى جيناۋ­مەن قوسا, حح عاسىردىڭ اۋىزشا تاريحىن زەرتتەۋدى قولعا الاتىن مەزگىل كەلدى.

تاريحي تانىمدى قالىپ­تاس­تىرۋ – تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ يدەو­لوگيا­سىن ورنىقتى دامىتۋ­دىڭ نەگىزى.

گۇلبانۋ جۇگەنباەۆا,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى