سايىپقىران ساپۋرا قىز

ۇلت تاريحىندا «كوكتەمىر» دەيتىن اتپەن بەلگىلى ساپۋرا ماتەنقىزى تۋرا­لى اڭىز اڭگىمەلەردى ءبىز بالا كەزى­مىزدەن ۇلكەندەردىڭ اۋزىنان ەستىپ وستىك.

سول ۋاقىتتا باتىر قىز ءومىر سۇرگەن قيىلدىڭ جەرى مارتوك اۋدانىنىڭ «جايسان» سوۆحوزىنىڭ 5-مال بوردا­قىلاۋ بولىمشەسى ەدى. جىلدا ەرتە كوك­تەمدە, قاردىڭ شەتى سوگىلگەن تۇستا سوۆ­حوز مالدارىن جازعى جايىلىمعا اي­دايدى. اكەم جارىقتىق وسىندا مال باعادى. جازعى دەمالىستا قاسىندا بولىپ كومەكتەسەمىز. كەشكە قاراي شوپاندار جينالىپ ولكەمىزدىڭ وتكەن تاريحىن تاراتىپ, ءارتۇرلى اڭگىمەلەر شەرتەدى.

اسىرەسە ساپۋرا ماتەنقىزىنىڭ كوزگە تۇس­پەس بەينەسى مەن ايلاعا تو­لى ەرلىك­تەرى بالالىق سانامىزدى ەرەك­شە قىزىقتىراتىن. دالا قاريا­لارى ورىستىڭ ۇلى قولباسشىسى ا.سۋ­ۆو­روۆت­ىڭ قازاق جەرىن جاۋلاۋعا كەلگەن وتريادىن ىشكە وتكىزبەي, كەيىن قايتۋعا ماجبۇرلەگەن ساپۋرانىڭ ساربازدارى ەكەندىگىن ماقتانىشپەن ايتاتىن.

ودان كەيىن كوكتەمىر – ساپۋرا تۋرالى مالىمەتتەردى بەلگىلى اقىن, جۋر­ناليست امانتاي وتەگەنوۆتىڭ اۋىزى­نان ەستىدىم. امانتاي اعانىڭ ايتۋىن­شا, «كوپ ادامدار ناقتى مالىمەت بول­ماعان سوڭ بىلمەيدى. ساپۋرانىڭ قازاق حالقىنا سىڭىرگەن ەرلىگى فرانتسۋز حال­قى ايرىقشا قۇرمەتتەيتىن جاننا د^, اركتەن كەم تۇسپەيدى. دەنساۋلىعىم مۇمكىندىك بەرسە, ساپۋرا باتىر تۋرالى پوەما جازۋ ويىمدا بار» دەۋشى ەدى.

ەل باسىنا كۇن تۋعان قيىن كەزەڭ­دەردە شالبارلانىپ, اتقا ءمىنىپ, شاشىن دۋلىعا استىنا ءتۇيىپ, قولىنا قا­رۋ الىپ, جاۋمەن جاعالاسقان ارۋلار ەل تاريحىندا كوپتەپ كەزدەسەدى. اتاپ وتەر بولساق, بوتاكوز باتىر, باقتىقىز باتىر, بوپاي قاسىمقىزى, نازىم, گاۋ­حار, ايبيكە قاتارلى ارۋلاردىڭ ەرلىك ىستەرى ەل اۋزىندا.

ساپۋرا ماتەنقىزىنىڭ ماقساتى – رەسەي پاتشالىعى اسكەري وتارلاۋ ەكس­پەديتسياسىنىڭ قازاق جەرىنە بوي­لاي كىرۋىنە كەدەرگى جاساۋ بولاتىن. ءسويتىپ, وتتى قارۋ زەڭبىرەكپەن مۇز­داي قارۋلانعان ورىس اسكەرلەرىنىڭ قا­زاق جەرىنە ەندەپ كىرۋىنە ءتورت جىل بويى توسقاۋىل جاساپ, ولاردى قوبدا شەبىنەن ءارى وتكىزبەۋى باعا جەتپەس ەرلىك دەپ ەسەپتەۋگە بولادى.

ساپۋرانىڭ جۇيرىك ات مىنگەن جاۋ­جۇرەك ساربازدارى تۇنگى قاراڭعى­لىق پەن جەر قىرتىستارىنىڭ ەرەك­شەلىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, جاۋدىڭ ات-كولىگىن ايداپ كەتىپ, ازىق-ت ۇلىكتەرىن توناپ, ەكسپەديتسيانىڭ العا جىلجۋىنا كەدەرگى جاسادى. وزدەرى جاۋ قولىنا تۇسپەي دەر كەزىندە سىتىلىپ شىعىپ, ولاردىڭ بەرەكەسىن الدى. سوندىقتان بولار ساپۋرا «كورىنبەس كوكتەمىر» دەگەن لاقاپ اتقا يە بولدى. ساپۋرا باستاعان كوتەرىلىسشىلەر جەڭىلگەن سوڭ دا ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتۋىندە دا­نالىق, ستراتەگيالىق قۋلىقتار جاتقان سياق­تى.

ساپۋرا ماتەنقىزى تۋرالى تاريحي دەرەك­تەر ازدى-كوپتى جازىلىپ ءجۇر. اتاپ ايتار بولساق, نەيليا بەك­ماحانوۆانىڭ «لەگەندا و نەۆيديمكە» اتتى كىتابى, بەكەن قايرات ۇلىنىڭ «سۋۆوروۆتى سان سوقتىرعان ساپۋ­را», جاقسات قارىلعاشوۆتىڭ «قازاق­تىڭ جاننا د^, اركى», مەيىرحان اقداۋ­لەت­ ۇلىنىڭ «قازاقتىڭ جاننا د^, اركى نەمەسە كىشى ءجۇزدىڭ كوكتەمىرى», سامات وتەنيازوۆتىڭ «ساپۋرا ما­تەن­قىزى جانە ونىڭ ەرلىككە تولى زامانى», يسلامعالي بىتىكتىڭ «ساپۋ­را ماتەنقىزىن بىلەمىز بە؟», جى­بەك ابدۋللينانىڭ «تەمىرمەن قۇر­ساۋ­لانعان جۇمباق جان», كامشات قوپاەۆا­نىڭ «سالت اتتى ساپۋرا قىز», تورەعالي قازيەۆتىڭ «جاننا د^, ارك كازاحسكايا – ساپۋرا ماتەنقىزى», ىڭكار دەكەنوۆانىڭ «ساپۋرا ماتەنقىزى» جانە تاعى باسقا ەڭبەكتەر بار.

ال بۇل جولعى جارىق كورگەن بايان قۋاندىققىزىنىڭ قوس ماقا­لاسى جوعا­رىداعى زەرتتەۋلەردى تولىقتى­راتىن تىڭ جازبا ەكەنى انىق.

جاقسات قارلىعاشوۆ,

مارتوك اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى

اقتوبە وبلىسى